Slapen met een hooikoortspil: slim trucje of glijbaan richting slaapproblemen?

Hoe een hooikoortspil ineens een slaapmiddel wordt

Histamine ken je misschien vooral van allergieën, maar in je hersenen speelt het ook een rol bij wakker blijven. Histamine helpt je alert te zijn, informatie te verwerken en letterlijk je ogen open te houden. Antihistaminica van de eerste generatie blokkeren dat histaminesysteem in de hersenen. Gevolg: je wordt suf, je reactievermogen zakt en je valt makkelijker in slaap.

Neem Eva, 34 jaar. Ze heeft in het voorjaar flinke hooikoorts en slikt dan een ouder antihistaminicum dat ze ooit van haar huisarts kreeg. Opvallend detail: “Als ik die neem, slaap ik als een roos,” zegt ze. Een paar maanden later, tijdens een stressvolle periode op haar werk, herinnert ze zich dat. Ze pakt dezelfde pillen, maar nu niet voor haar allergie, maar om te slapen. De eerste nachten lijkt het te werken. Tot de bijwerkingen zich beginnen op te stapelen.

Die verschuiving - van allergiemiddel naar zelfbedacht slaapmiddel - gebeurt vaker dan artsen lief is.

Eerste en tweede generatie: dat verschil is belangrijk

Niet elk antihistaminicum maakt je slaperig. Het hangt sterk af van de generatie.

Oudere antihistaminica: de “slaapverwekkende” varianten

De zogeheten eerste generatie antihistaminica (zoals difenhydramine en promethazine) gaan makkelijk door de bloed-hersenbarrière. Ze blokkeren histaminereceptoren in de hersenen en dat geeft die bekende sufheid.

Typische effecten:

• sneller in slaap vallen
• zwaarder en “dof” gevoel in je hoofd
• trager reageren, minder concentratie

Artsen schrijven sommige van deze middelen soms bewust voor als kortdurend slaapmiddel, vaak in een lage dosis. Maar dat gebeurt meestal gecontroleerd en met duidelijke afspraken over duur en risico’s.

Nieuwere antihistaminica: minder suf, andere valkuil

Tweede generatie antihistaminica (zoals cetirizine, loratadine, desloratadine) zijn ontworpen om juist mínder slaperig te maken. Ze komen minder goed in de hersenen terecht. Toch zegt bijna iedereen wel iemand te kennen die van cetirizine “knock-out” gaat.

Dat laat zien hoe verschillend mensen reageren. Voor de één is het een prima allergiemiddel zonder gedoe, voor de ander voelt het als een halve slaappil. En precies in die grijze zone gaan mensen experimenteren.

Waarom artsen hier best wel huiverig voor zijn

Op papier lijkt het onschuldig: beter een hooikoortspil dan zware slaappillen, toch? Maar als je met huisartsen of apothekers praat, hoor je een ander verhaal.

Er spelen een paar dingen mee:

• Verkeerd gebruik: het middel is bedoeld voor allergie, niet om structureel je slaap te sturen.
• Bijwerkingen: sufheid overdag, wazig zien, droge mond, verstopping, soms hartkloppingen.
• Veiligheid in het verkeer: je kunt de volgende ochtend nog traag en minder alert zijn.
• Maskeren van echte slaapproblemen: je pakt het symptoom (wakker liggen) aan, maar niet de oorzaak.

Een huisarts uit Utrecht vertelde in een nascholing over een man van 52 die al maanden een eerste generatie antihistaminicum slikte “om even door een drukke periode heen te komen”. Hij reed auto voor zijn werk. Pas toen hij bijna een ongeluk veroorzaakte en zijn vrouw aan de bel trok, kwam het gebruik ter sprake. Niemand had hem ooit uitgelegd dat dit middel zijn rijvaardigheid zo kon beïnvloeden.

Werkt het dan tenminste goed als slaapmiddel?

Dat is het wrange: ja, soms werkt het. Zeker in het begin.

Veel mensen merken dat ze:

• sneller inslapen
• minder lang liggen te piekeren
• een soort “uitknop” ervaren

Maar er zit een addertje onder het gras. Je lichaam went er vaak aan. De sufmakende werking kan na een tijdje minder worden. Dan gebeurt er iets voorspelbaars: de dosis gaat stiekem omhoog, of het gebruik wordt frequenter. Waar het begon als “af en toe” wordt het ineens “bijna elke avond”.

Daar komt bij dat de kwaliteit van de slaap niet altijd beter is. Mensen melden soms dat ze wel slapen, maar minder uitgerust wakker worden. Alsof het meer een chemische knock-out is dan natuurlijke slaap.

De bijwerkingen waar je in de praktijk tegenaan loopt

In de bijsluiter staan ze netjes op een rij, maar in de praktijk vallen vooral een paar dingen op.

Veelgehoorde klachten bij gebruik van oudere, sederende antihistaminica als slaapmiddel:

• Katergevoel in de ochtend: zwaar hoofd, traag op gang komen
• Droge mond en keel: meer drinken, vaker wakker worden om te drinken
• Wazig zien: lastig bij autorijden en beeldschermwerk
• Verstopping: zeker bij langer gebruik
• Minder scherp denken: concentratieproblemen, minder productief op werk of studie

Bij ouderen komen daar nog extra risico’s bij, zoals een grotere kans op vallen door duizeligheid of verwardheid. Niet voor niets waarschuwen richtlijnen nadrukkelijk voor sederende middelen bij 65-plussers.

“Maar mijn huisarts schreef het zelf voor” - hoe zit dat?

Dat klopt, sommige huisartsen schrijven antihistaminica bewust voor als kortdurend slaapmiddel. Bijvoorbeeld bij:

• tijdelijke slapeloosheid door stress of jetlag
• mensen die geen klassieke slaapmedicatie mogen vanwege verslavingsrisico
• zwangerschap, waar de keus in veilige slaapmedicatie beperkt is

Het verschil met zelf dokteren is vooral dit: er wordt gekeken naar je medische voorgeschiedenis, andere medicatie, je leeftijd en je dagelijkse activiteiten (zoals autorijden of nachtdiensten). En er wordt meestal een duidelijke einddatum afgesproken.

Als je zelf gaat experimenteren met een oud recept of iets uit de drogist, ontbreekt die check. Dan kan het misgaan op combinaties met andere medicijnen, hartproblemen, of simpelweg te lang en te hoog doseren.

Wanneer is het echt geen goed idee?

Er zijn situaties waarin antihistaminica als slaapmiddel eigenlijk gewoon een rode vlag zijn.

Denk aan:

• Oudere leeftijd: grotere kans op vallen, verwardheid, delier.
• Hartproblemen of hartritmestoornissen: sommige antihistaminica kunnen het hartritme beïnvloeden.
• Combinatie met alcohol of andere dempende middelen: versterkt sufheid en risico’s.
• Dagelijks autorijden of werken met machines: je reactietijd kan duidelijk verminderd zijn.
• Zwangerschap en borstvoeding: hier moet altijd een arts meekijken.

Als je jezelf in een van deze categorieën herkent en antihistaminica gebruikt om te slapen, is het echt de moeite waard om dit met je huisarts of apotheker te bespreken.

Het echte probleem: waarom je überhaupt naar dat pilletje grijpt

Laten we eerlijk zijn: niemand begint uit het niets met een hooikoortspil als slaapmiddel. Er zit altijd een reden achter.

Bij Mark, 41 jaar, begon het met een paar slechte nachten door werkstress. Hij had ooit gemerkt dat hij slaperig werd van zijn allergiemiddel. “Ik dacht: beter dit dan aan de zware slaapmedicatie,” zegt hij. Een half jaar later slikte hij het bijna elke avond. Zijn allergie was al lang voorbij, zijn stress niet.

Wat bij hem speelde, zien we vaker:

• stress of piekeren
• onregelmatige werktijden
• veel schermgebruik in de avond
• koffie en energiedrankjes om de dag door te komen
• geen vaste bedtijd, onrustige slaapomgeving

Een pilletje voelt dan als de snelste oplossing. Maar zolang die basis niet wordt aangepakt, blijft je brein in de stressmodus hangen. Het antihistaminicum dempt dat tijdelijk, maar verandert niets aan de onderliggende oorzaak.

Zijn er situaties waarin het wél verdedigbaar is?

Ja, met mate en onder begeleiding kan het soms een rol spelen.

Voorbeelden uit de praktijk:

• Iemand met een korte, duidelijke stresspiek (examenweek, overlijden in de familie) die tijdelijk slechter slaapt.
• Een zwangere vrouw met ernstige misselijkheid en slaapproblemen, waar de gynaecoloog bewust voor een bepaald antihistaminicum kiest dat zowel tegen misselijkheid als voor slaap wordt ingezet.
• Iemand die een allergie heeft én slecht slaapt, waar een arts bewust kiest voor een middel dat beide klachten tegelijk wat dempt.

Maar zelfs dan geldt: altijd in overleg, altijd tijdelijk, en altijd met een plan om weer te stoppen.

Wat kun je beter eerst proberen dan een antihistaminicum?

Als je merkt dat je de verleiding voelt om je allergiemedicatie als slaapmiddel te gebruiken, is dat eigenlijk een signaal. Tijd om even een stap terug te doen en te kijken wat je zonder medicatie kunt doen.

Denk aan:

• Slaaphygiëne: vaste bedtijd, koele donkere kamer, geen schermen in het laatste uur.
• Cafeïne en alcohol: minder koffie na de middag, geen “slaapmutsje” met alcohol.
• Beweging: overdag voldoende bewegen, maar niet zwaar sporten vlak voor het slapengaan.
• Piekermoment inplannen: overdag 15 minuten bewust tijd maken om zorgen op te schrijven, zodat je bed niet je denktank wordt.

Op sites als Thuisarts.nl en het Nederlands Slaapinstituut vind je praktische adviezen die je zonder recept kunt toepassen.

Als dat allemaal niet helpt en je nachten blijven slecht, dan is het moment daar om wél hulp te zoeken. Niet bij de drogist, maar bij je huisarts.

Hoe bespreek je dit met je huisarts zonder schaamte?

Veel mensen vinden het ongemakkelijk om toe te geven dat ze zelf zijn gaan dokteren met een hooikoortspil als slaapmiddel. Begrijpelijk, maar het helpt om het gewoon eerlijk te zeggen.

Je kunt het zo aanpakken:

• vertel hoe vaak je het gebruikt en welke dosis
• leg uit wanneer en waarom je ermee begonnen bent
• benoem eerlijk of je nog autorijdt of andere activiteiten doet waarbij alertheid nodig is
• vertel wat je zelf al geprobeerd hebt zonder medicatie

Een goede huisarts zal eerder opgelucht zijn dat je het op tafel legt dan veroordelend. Het geeft namelijk ruimte om samen te kijken naar een veiliger plan.

Antihistaminica als slaapmiddel bij kinderen: een apart hoofdstuk

Bij kinderen wordt soms nog wel eens een sederend antihistaminicum ingezet bij bijvoorbeeld ernstige jeuk door eczeem, zodat ze überhaupt kunnen slapen. Dat is een heel andere situatie dan een kind “even een pilletje geven” omdat het lastig inslaapt.

Kinderartsen en huisartsen zijn hier steeds terughoudender mee. De hersenen van kinderen zijn in ontwikkeling, en middelen die daar op inwerken vragen om extra voorzichtigheid. Als je merkt dat je kind slecht slaapt, is zelf experimenteren met antihistaminica echt een slecht plan. Altijd eerst overleg met de arts.

Waar kun je betrouwbare informatie vinden?

Wil je zelf rustig nalezen hoe het zit met slaap, medicatie en bijwerkingen, dan zijn er in Nederland en België genoeg degelijke bronnen.

Een paar nuttige startpunten:

• Thuisarts - Slaapproblemen
• Gezondheidsnet - Beter slapen
• Hersenstichting - Slaap en hersenen

Daar vind je ook informatie over alternatieven zoals cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid, wat in onderzoeken vaak beter scoort dan pillen op de lange termijn.

De bottom line: handig trucje of glibberig pad?

Antihistaminica als slaapmiddel gebruiken is zo’n typisch voorbeeld van iets dat “op korte termijn best wel handig lijkt”, maar op de lange termijn meer gedoe kan geven dan je lief is. Ja, je kunt er slaperig van worden. Nee, dat maakt het nog geen veilig of verstandig standaardmiddel tegen slapeloosheid.

Als je merkt dat je regelmatig naar je allergiemedicatie grijpt om de nacht door te komen, is dat eigenlijk een alarmsignaal. Niet om in paniek te raken, wel om even pas op de plaats te maken. Kijk naar je leefstijl, zoek betrouwbare informatie en betrek je huisarts erbij.

Slaap is te belangrijk om structureel op te hangen aan een hooikoortspil uit de badkamerkast. Hoe verleidelijk die korte route soms ook lijkt.