Benzodiazepinen voor slapen - redmiddel of sluipende fuik?

Waarom benzodiazepinen zo aantrekkelijk lijken bij slapeloosheid

Als je al weken slecht slaapt, denk je niet aan subtiele leefstijlaanpassingen. Je denkt: ik wil nú slapen. Benzodiazepinen spelen daar perfect op in.

Ze:

• werken meestal binnen een uur
• geven vaak een voelbare rust in je hoofd en lijf
• laten je (zeker in het begin) sneller in slaap vallen

Neem Marieke, 42 jaar. Ze slaapt al een maand slecht na een stressvolle periode op haar werk. Na een paar nachten bijna niet slapen, zit ze huilend bij de huisarts. Die schrijft voor “maximaal twee weken” een kortwerkende benzodiazepine voor. De eerste nacht slaapt ze 8 uur achter elkaar. Haar reactie de volgende ochtend: “Waarom heb ik dit niet eerder gekregen?”

Dat gevoel is herkenbaar voor veel mensen. Alleen: wat er na die eerste opluchting gebeurt, is waar het spannend wordt.

Hoe benzodiazepinen je slaap veranderen (en niet altijd in goede zin)

Benzodiazepinen versterken de werking van GABA, een remmende neurotransmitter in je hersenen. Simpel gezegd: ze drukken het rempedaal in je brein in.

Je merkt dat als:

• je sneller indut
• je minder ligt te piekeren
• je spieren meer ontspannen aanvoelen

Maar de kwaliteit van je slaap verandert ook. En dat is het deel dat vaak wordt onderschat.

Onderzoek laat zien dat benzodiazepinen:

• de diepe slaap (slow-wave sleep) kunnen verminderen
• de REM-slaap (droomslaap) kunnen onderdrukken
• de slaap meer “oppervlakkig” maken

Je slaapt dus wel, maar de herstellende waarde van die slaap kan lager zijn. Veel mensen beschrijven het als: “Ik heb geslapen, maar ik voel me niet uitgeslapen.”

Wanneer artsen ze toch voorschrijven (en waarom dat soms logisch is)

Je hoort vaak: “Benzodiazepinen zijn slecht, die moet je nooit nemen.” Dat is te kort door de bocht. Er zijn situaties waarin een arts er bewust voor kiest om ze tijdelijk in te zetten.

Typische scenario’s:

• Acute slapeloosheid door een heftige gebeurtenis
  Denk aan een sterfgeval, een ongeluk, een plotselinge crisis. Als iemand compleet ontregeld is en dagen achter elkaar amper slaapt, kan een kortdurende kuur (en dan heb ik het over een paar dagen tot maximaal twee weken) helpen om even rust te creëren.

• Opname in het ziekenhuis
  In een vreemde omgeving, met pijn, piepende apparaten en verstoord dag-nachtritme, kan een arts soms kiezen voor een slaapmiddel om iemand toch wat rust te gunnen.

• Bij ernstige angst en paniek, in combinatie met andere behandeling
  Soms wordt een benzodiazepine kort gebruikt als overbrugging, tot bijvoorbeeld antidepressiva of cognitieve gedragstherapie voor angst beter aanslaan.

In al deze gevallen geldt: het idee is tijdelijk. Kortdurend. Met een plan om weer af te bouwen. En precies daar gaat het in de praktijk nogal eens mis.

Hoe snel je eraan went (en waarom “even stoppen” vaak niet lukt)

Het lastige aan benzodiazepinen is dat gewenning en afhankelijkheid best wel snel kunnen ontstaan.

• Je lichaam went aan de stof, waardoor je na een tijdje minder effect merkt bij dezelfde dosis.
• Je brein gaat die pil koppelen aan “slapen kunnen”. Zonder pil: onrust, angst dat je weer wakker ligt.

Neem Hassan, 56 jaar. Hij kreeg een benzodiazepine “voor een paar weken” tijdens een stressvolle verbouwing en problemen op zijn werk. Drie jaar later slikt hij het nog elke avond. Als zijn huisarts voorstelt om af te bouwen, raakt hij al gespannen bij het idee. “Zonder die pil slaap ik echt niet.”

Dit is geen uitzondering. In de huisartsenpraktijk zie je veel mensen die ooit met een goede reden zijn gestart, maar waarbij het nooit echt is geëvalueerd. En dan wordt een noodoplossing ineens een vaste gewoonte.

De keerzijde: bijwerkingen waar je niet op zit te wachten

Benzodiazepinen zijn geen snoepjes. De lijst met mogelijke bijwerkingen is langer dan veel mensen denken.

Veelvoorkomende klachten:

• Sufheid overdag
  Zeker bij middelen met een langere werking (of als je ze te laat op de avond inneemt) kun je de volgende dag duf, traag en minder scherp zijn.

• Geheugen- en concentratieproblemen
  Mensen beschrijven soms “watten in hun hoofd”, dingen slechter onthouden, minder alert zijn.

• Spierverslapping en verhoogd valrisico
  Vooral bij ouderen is dit een serieus probleem. Een val op je 75e met een heupfractuur is geen detail.

• Tolerantie en afhankelijkheid
  Je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect, en zonder middel slaap je vaak slechter dan vóór je ooit begon.

• Rebound-slapeloosheid bij stoppen
  Als je stopt, kan je slaap tijdelijk juist extra slecht worden. Dat voelt alsof je “niet zonder kunt”, terwijl het eigenlijk een onttrekkingsverschijnsel is.

De Nederlandse richtlijnen zijn daarom vrij duidelijk: gebruik zo kort mogelijk, zo laag mogelijk gedoseerd, en liever niet bij chronische slapeloosheid. Zie bijvoorbeeld de informatie op Thuisarts.nl over slaapmiddelen.

Kortwerkend, langwerkend, halfwaardetijd - maakt dat uit?

Ja, dat maakt zeker uit. Niet alle benzodiazepinen gedragen zich hetzelfde in je lichaam.

• Kortwerkende middelen (bijvoorbeeld temazepam, lormetazepam)
  Worden vaak gebruikt als slaapmiddel. Ze werken relatief snel in en zijn de volgende dag meestal grotendeels uitgewerkt. Maar: ook hier kunnen gewenning en afhankelijkheid ontstaan.

• Langwerkende middelen (bijvoorbeeld diazepam)
  Blijven langer in je lichaam en geven daardoor meer kans op sufheid overdag, vooral bij ouderen. Ze worden daarom minder vaak puur als slaapmiddel ingezet.

De term die artsen gebruiken is “halfwaardetijd”: hoe lang duurt het voordat de helft van de stof uit je bloed is verdwenen. Hoe langer die is, hoe groter de kans dat je de volgende dag nog rest-effecten hebt.

Voor jou als patiënt is de belangrijkste vraag niet de exacte halfwaardetijd, maar: hoe voel ik me overdag? Kan ik veilig autorijden, werken, voor mijn kinderen zorgen? Als het antwoord “nou ja, eigenlijk niet echt” is, heb je een serieus signaal.

Benzodiazepinen bij ouderen: waarom huisartsen steeds voorzichtiger zijn

Bij mensen boven de 65 wordt de toon nog wat strenger. En dat is niet voor niets.

Bij ouderen zie je:

• tragere afbraak in lever en nieren
• meer gevoeligheid voor sufheid en verwardheid
• meer kans op vallen en botbreuken

Een “onschuldig” slaapmiddeltje kan dan opeens leiden tot een val op de trap, een gebroken heup en maanden revalidatie. Daarom raden onder andere het NHG en organisaties als de Hersenstichting aan om bij ouderen extra terughoudend te zijn met benzodiazepinen, zeker bij slaapklachten.

Meer info hierover vind je bijvoorbeeld bij de Hersenstichting en in de publieksinformatie op Thuisarts.nl.

Maar wat als ik nu gewoon niet slaap zonder pil?

Dat is de zin die huisartsen en psychiaters heel vaak horen. En hij is begrijpelijk. Als je jarenlang elke avond een benzodiazepine hebt geslikt, voelt het idee om te stoppen bijna onrealistisch.

Belangrijk om te weten:

• Die “ik kan niet zonder” is deels lichamelijk, deels aangeleerd. Je brein heeft een koppeling gemaakt: bed + pil = slaap.
• Bij afbouwen zie je vaak een periode van slechter slapen. Dat is vervelend, maar meestal tijdelijk.
• Als je het zorgvuldig, stap voor stap doet, samen met je arts of apotheker, is afbouwen in de meeste gevallen wél haalbaar.

Veel praktijken werken met afbouwschema’s, waarbij je bijvoorbeeld elke 1 tot 2 weken een klein stukje van je dosis vermindert. Soms wordt tijdelijk overgestapt op een andere benzodiazepine met een wat langere werking, om het afbouwen gelijkmatiger te laten verlopen.

Wat je eigenlijk eerst zou moeten proberen: niet-medicamenteuze aanpak

Benzodiazepinen zijn verleidelijk omdat ze snel werken. Maar als je kijkt naar wat op de lange termijn het beste werkt bij chronische slapeloosheid, dan komt steeds hetzelfde naar voren: gedrag en gewoonten.

Denk aan:

• Cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I)
  Dit is geen zweverige therapie, maar een gestructureerde aanpak waarbij je leert hoe je slaapgedrag, gedachten over slaap en dagritme je klachten in stand houden. In onderzoeken doet CGT-I het beter dan slaapmiddelen op de lange termijn.

• Slaaphygiëne, maar dan serieus
  Ja, iedereen heeft wel eens gehoord van “geen schermen in bed” en “geen koffie om 22.00 uur”. Maar veel mensen onderschatten hoe sterk vaste bedtijden, daglicht overdag, voldoende beweging en een rustig avondritueel je slaap kunnen beïnvloeden.

• Aanpakken van onderliggende problemen
  Chronische pijn, depressie, angst, nachtelijk piekeren over werk of geld - als je daar niets mee doet, blijft slaap een gevecht. Soms is de echte behandeling dus geen slaapmiddel, maar een psycholoog, fysiotherapeut of maatschappelijk werker.

Op sites als Slaapinstituut.nl en Gezondheidsnet vind je veel praktische tips en uitleg over deze aanpakken.

En hoe zit het met andere medicatie en supplementen?

Omdat mensen huiverig zijn voor benzodiazepinen, wijken ze soms uit naar “zachtere” middelen.

Veelgehoorde alternatieven:

• Melatonine
  Werkt vooral op het verschuiven van je biologische klok en is zinvol bij bepaalde ritmestoornissen of jetlag. Bij gewone slapeloosheid wordt het vaak te hoog gedoseerd en te laat ingenomen. Ook melatonine is geen snoepje; overleg met je arts of apotheker is verstandig.

• Antidepressiva in lage dosering
  Soms schrijft een arts een middel als mirtazapine of amitriptyline in lage dosis voor, vooral als er ook depressieve klachten of chronische pijn spelen. Ook die middelen hebben bijwerkingen en zijn niet bedoeld als eerste keus bij simpele slapeloosheid.

• Kruidenmiddelen (valeriaan, passiflora, etc.)
  Klinkt onschuldig, maar de werking is vaak beperkt en de kwaliteit van supplementen is wisselend. Bovendien kunnen er interacties zijn met andere medicijnen.

Belangrijk punt: “natuurlijk” betekent niet automatisch “veilig” of “geschikt voor langdurig gebruik”.

Wanneer je direct met je arts moet praten

Los van de vraag of je benzodiazepinen gebruikt, zijn er een paar alarmsignalen bij slaapproblemen waarbij je niet te lang moet blijven aanmodderen.

Zoek medische hulp als:

• je overdag bijna in slaap valt tijdens autorijden of in situaties waarin je alert moet zijn
• je partner merkt dat je ’s nachts langdurig stopt met ademen of heftig snurkt
• je naast slapeloosheid ook duidelijke depressieve gedachten hebt, vooral als die richting uitzichtloosheid of suïcide gaan
• je slaapklachten ontstaan na een nieuwe medicatie of plotselinge lichamelijke klachten

In die gevallen is het belangrijker om eerst te kijken: wat zit hierachter? Een slaapapneu, een depressie, een neurologisch probleem - het komt allemaal voor.

Hoe je een eerlijk gesprek met je arts voert over slaapmiddelen

Veel mensen voelen schaamte om te zeggen dat ze al jaren een slaapmiddel slikken. Of ze zijn bang dat de huisarts meteen zegt: “U moet stoppen.”

Een paar dingen die het gesprek makkelijker kunnen maken:

• Wees eerlijk over hoeveel, hoe vaak en hoe lang je slikt. Artsen schrikken eerder van onduidelijkheid dan van een hoge dosis.
• Geef aan wat je grootste zorg is: niet kunnen slapen, afhankelijkheid, bijwerkingen, autorijden, werk.
• Vraag expliciet: “Wat zijn in mijn situatie de opties, behalve doorgaan zoals nu?”
• Vraag of er een afbouwplan mogelijk is, met begeleiding en eventueel ondersteuning van de apotheek.

Veel huisartsenpraktijken hebben inmiddels beleid om chronisch benzodiazepinegebruik terug te dringen, juist om problemen op de lange termijn te voorkomen. Je bent dus echt niet de enige met deze vraag.

Samenvattend: wanneer wel, wanneer liever niet?

Als je alles bij elkaar pakt, komt het ongeveer hierop neer:

• Benzodiazepinen kunnen zinvol zijn bij korte, heftige periodes van slapeloosheid, bijvoorbeeld na een acute gebeurtenis.
• Ze zijn minder geschikt als langdurige oplossing voor chronische slaapproblemen.
• De risico’s nemen toe naarmate je ouder bent, hogere doseringen gebruikt of het middel langer slikt.
• Op de lange termijn doen gedragsmatige aanpakken (zoals CGT-I) het beter dan pillen.

Dus ja, dat pilletje dat je “eindelijk laat slapen” kan tijdelijk een redmiddel voelen. Maar zonder plan, zonder duidelijke einddatum en zonder aandacht voor de oorzaak van je slaapproblemen, verandert dat redmiddel langzaam in een fuik waar je lastig uitkomt.

En precies daarom is het zo belangrijk om niet alleen te vragen: “Kan ik iets krijgen om te slapen?”, maar vooral: “Wat is voor mij op de lange termijn een verstandige aanpak?”

Veelgestelde vragen over benzodiazepinen en slaap

Hoe lang mag ik benzodiazepinen veilig gebruiken voor slapen?

Richtlijnen adviseren: zo kort mogelijk, bij voorkeur hooguit 1 tot 2 weken dagelijks gebruik bij acute slapeloosheid. Langer gebruik vergroot de kans op gewenning, afhankelijkheid en bijwerkingen. Als je ze al langer gebruikt, stop dan niet abrupt, maar overleg met je arts over een afbouwschema.

Is afbouwen altijd nodig als ik maar een lage dosis slik?

Ja, meestal wel. Ook bij lage doseringen kun je ontwenningsklachten krijgen als je van de ene op de andere dag stopt, zeker na langdurig gebruik. Vaak wordt in kleine stapjes afgebouwd, bijvoorbeeld elke 1 tot 2 weken een deel van de dosis verminderen.

Mag ik autorijden als ik een benzodiazepine als slaapmiddel gebruik?

Dat hangt af van het middel, de dosering en het tijdstip van inname. Sommige benzodiazepinen vallen onder de regels voor rijgevaarlijke medicijnen. Bij rest-sufheid, concentratieproblemen of wazig zien is autorijden sowieso geen goed idee. Bespreek dit met je arts of apotheker en check de informatie op het etiket en in de bijsluiter.

Zijn benzodiazepinen veiliger dan “zware” slaapmiddelen van vroeger?

Ja en nee. In vergelijking met de oude barbituraten zijn benzodiazepinen minder toxisch bij overdosering en daarom veiliger. Maar ze hebben nog steeds duidelijke risico’s op afhankelijkheid, sufheid, vallen en geheugenproblemen. “Veiliger dan vroeger” betekent dus niet “ongevaarlijk”.

Wat kan ik zelf doen om mijn slaap te verbeteren zonder benzodiazepinen?

Begin met vaste bed- en opstaantijden, voldoende daglicht en beweging, beperk cafeïne en alcohol in de avond en vermijd schermen vlak voor het slapengaan. Als je klachten langer dan enkele weken aanhouden of je functioneren overdag beïnvloeden, vraag je huisarts naar mogelijkheden voor cognitieve gedragstherapie voor insomnia. Op Thuisarts.nl vind je een helder overzicht van niet-medicamenteuze opties.