Rusteloze benen en ijzer: waarom je ferritine belangrijker is dan je denkt

Waarom artsen bij RLS steeds vaker naar ijzer kijken

RLS wordt vaak in de hoek van “neurologische aandoening” gezet, en dat is het ook. Maar het interessante is: bij een groot deel van de mensen met RLS blijkt er iets mis te zijn met de ijzerhuishouding in de hersenen. Niet per se in het bloed, maar in de hersenen zelf.

Onderzoek laat zien dat ijzer betrokken is bij de aanmaak en werking van dopamine, een stofje dat een rol speelt bij beweging en het beloningssysteem. Precies het systeem dat bij RLS verstoord lijkt te zijn. Minder beschikbaar ijzer in de hersenen kan de drempel voor RLS-klachten verlagen.

En dan komt het lastige: je huisarts kijkt meestal naar je hemoglobine (Hb) om te zien of je bloedarmoede hebt. Maar bij RLS is dat vaak helemaal niet afwijkend. De ijzervoorraad, gemeten als ferritine, kan echter aan de lage kant zijn, terwijl je Hb nog keurig in het “normale” vakje staat.

Kort gezegd: je kunt je bloeduitslag op papier prima hebben, en toch reageert je zenuwstelsel alsof er schaarste is.

Ferritine: het getal waar RLS-patiënten eigenlijk op moeten letten

Bij ijzer denken de meeste mensen: “Is mijn Hb goed?” Maar bij RLS is ferritine veel interessanter. Ferritine is een maat voor je ijzervoorraad. Lage waarden betekenen: weinig reserve.

Neurologen die veel RLS zien, hanteren vaak strengere grenzen dan de standaardlaboratoria. Waar een laboratorium ferritine van bijvoorbeeld 20 of 30 µg/L nog als “normaal” kan rapporteren, wordt bij RLS meestal gestreefd naar een ferritine boven de 50 tot 75 µg/L. Sommige richtlijnen mikken zelfs liever op boven de 75 µg/L.

Dat klinkt pietluttig, maar in de praktijk maakt het nogal uit. Neem Anja, 46 jaar. Ze had al jaren onrustige benen, vooral ’s avonds op de bank. Haar Hb was altijd goed. Haar huisarts zei: “U heeft geen bloedarmoede, dus het zal wel stress zijn.” Pas toen een neuroloog haar ferritine liet bepalen, bleek die op 18 µg/L te zitten. Technisch gezien “laag-normaal”, maar voor iemand met RLS eigenlijk te laag. Na enkele maanden ijzersuppletie knapten haar klachten merkbaar op.

Belangrijk detail: ferritine is ook een ontstekingsparameter. Bij een infectie of chronische ontsteking kan ferritine vals verhoogd zijn. Dus als je bijvoorbeeld een flinke griep hebt, kan de waarde tijdelijk hoger lijken dan je echte voorraad.

Wanneer ijzersuppletie bij RLS zinvol kan zijn

Nou ja, je kunt niet zomaar iedereen met onrustige benen op ijzer zetten en hopen op een wonder. Toch zijn er een paar situaties waarin het zeker de moeite waard is om ijzer serieus te onderzoeken:

• Je hebt typische RLS-klachten (onrustige benen in rust, erger in de avond/nacht, verlichting door bewegen)
• Je ferritine is lager dan ongeveer 50 tot 75 µg/L
• Er is geen duidelijke andere verklaring voor de klachten

In richtlijnen wordt vaak geadviseerd om bij RLS met ferritine onder de 50 tot 75 µg/L ijzersuppletie te overwegen, mits er geen contra-indicaties zijn. Dat kan in tabletvorm of, in sommige gevallen, via een infuus.

Belangrijk: dit is geen doe-het-zelf-project. Overdosering van ijzer is bepaald geen grap. IJzer stapelt zich op in het lichaam en kan op de lange termijn lever, hart en andere organen beschadigen. Daarom hoort ijzersuppletie bij RLS altijd onder begeleiding van een arts, met bloedcontroles.

Orale ijzersuppletie: tabletten, capsules en geduld

De meest gebruikte vorm van ijzersuppletie bij RLS is gewoon via de mond: tabletten of capsules. Denk aan ferrofumaraat, ferrogluconaat of ferrosulfaat.

Hoe wordt het meestal gedaan?

Artsen kiezen vaak voor een dosering van bijvoorbeeld 50 tot 200 mg elementair ijzer per dag, afhankelijk van je startwaarde, je gewicht en je verdraagzaamheid. “Elementair ijzer” is het daadwerkelijke ijzer in het preparaat, niet het totale gewicht van de tablet.

Veel neurologen adviseren om ijzer ’s avonds in te nemen, soms samen met vitamine C (bijvoorbeeld een glas sinaasappelsap) om de opname te verbeteren. Melkproducten, koffie en thee rond de inname kunnen de opname juist verminderen.

En dan de teleurstelling waar veel mensen tegenaan lopen: het werkt niet binnen een week. Vaak duurt het 2 tot 3 maanden voordat ferritine stijgt en je verbetering in RLS-klachten merkt. Soms nog langer. Dit is dus meer een marathon dan een sprint.

Bijwerkingen waar niemand op zit te wachten

Orale ijzersuppletie is berucht om de bijwerkingen:

• Misselijkheid
• Buikpijn of krampen
• Obstipatie of juist diarree
• Donkere ontlasting (vaak onschuldig, maar wel even schrikken als je het niet weet)

Sommige mensen verdragen een lagere dosis beter, of om de dag in plaats van dagelijks. Dat kan de opname zelfs verbeteren, omdat het lichaam dan minder “overvoerd” wordt met ijzer.

Als je al moeite hebt met slapen door RLS, is het laatste wat je wilt een buik die protesteert tegen je medicatie. Bespreek dat eerlijk met je arts. Soms is een andere vorm of lagere dosering al een stuk beter te doen.

Wanneer een ijzerinfuus op tafel komt

Er is nog een andere route: intraveneus ijzer, dus via een infuus. Dat wordt meestal pas overwogen als:

• Orale ijzersuppletie niet verdragen wordt, of
• Orale suppletie onvoldoende effect heeft op ferritine en klachten, of
• Er sprake is van ernstige RLS met grote impact op functioneren

In onderzoeken bij RLS worden vaak preparaten gebruikt als ferricarboxymaltose of ijzersucrose. Die kunnen de ferritinewaarden relatief snel omhoog krijgen, soms met merkbare verbetering van RLS binnen enkele weken.

Maar er zitten haken en ogen aan:

• Het moet in het ziekenhuis of dagbehandeling gebeuren
• Er is een (klein) risico op allergische reacties
• Het is duurder dan tabletten

Daarom is het geen standaardoplossing voor iedereen met RLS, maar een optie voor geselecteerde patiënten, meestal onder regie van een neuroloog of internist.

Waarom “gewoon een multivitamine” meestal niet genoeg is

Veel mensen denken: ik slik al een multivitamine, daar zit toch ook ijzer in, dus dat zal wel goed zijn. Helaas werkt het bij RLS meestal niet zo simpel.

Multivitamines bevatten vaak maar een bescheiden hoeveelheid ijzer, bijvoorbeeld 5 tot 14 mg. Dat is prima als onderhoudsdosis voor iemand zonder tekorten, maar als je ferritine flink laag is, kom je daar niet snel mee omhoog.

Bovendien is de combinatie van allerlei mineralen in één tablet niet ideaal voor de opname. Calcium en zink kunnen bijvoorbeeld concurreren met ijzer in de darmen.

Als je serieus wilt kijken of ijzer je RLS kan verbeteren, is gerichte ijzersuppletie op basis van bloedonderzoek veel logischer dan “een beetje van alles” in een multivitamine.

De valkuil van zelf dokteren met ijzerpillen

De verleiding is groot: je leest ergens dat ijzer helpt bij RLS, je bestelt een potje online en gaat vrolijk slikken. Maar er zijn een paar redenen waarom dat niet zo’n goed idee is.

Allereerst: je weet niet waar je start. Als je ferritine al hoog is, kun je met extra ijzer richting overbelasting gaan. Dat voel je niet meteen, maar op de lange termijn is dat schadelijk.

Ten tweede: sommige aandoeningen, zoals hemochromatose (een erfelijke ijzerstapelingsziekte), maken dat je lichaam ijzer veel te makkelijk opslaat. Als je dan zonder te weten ijzer gaat slikken, geef je het vuurtje extra brandstof.

Ten derde: RLS-achtige klachten kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals neuropathie, spierproblemen, medicatiebijwerkingen of zelfs ernstige nierziekte. Als je alleen maar ijzer probeert zonder goede diagnose, mis je mogelijk iets belangrijks.

Kortom: laat eerst je bloed bepalen (Hb, ferritine, eventueel transferrineverzadiging) en bespreek de uitslag met een arts die iets van RLS afweet. Dan pas heeft het zin om over doseringen en duur van suppletie te praten.

IJzer, zwangerschap en RLS: een beruchte combinatie

Veel vrouwen krijgen tijdens de zwangerschap last van RLS-achtige klachten. Niet toevallig, want in de zwangerschap daalt de ferritine vaak door de hogere vraag van moeder en baby samen.

In die situatie wordt ijzersuppletie nog gevoeliger, omdat je twee belangen hebt: dat van de moeder én van de foetus. Gelukkig is ijzer in de zwangerschap vaak juist gewenst, maar de dosering en timing moeten wel kloppen.

Bij zwangere vrouwen met RLS wordt meestal laagdrempelig ferritine bepaald. Als dat laag is, kan gerichte suppletie niet alleen de RLS verminderen, maar ook het risico op bloedarmoede rond de bevalling verkleinen. Maar ook hier geldt: doe dit niet op eigen houtje, maar in overleg met verloskundige of gynaecoloog.

Hoe lang moet je doorgaan met ijzersuppletie?

Een van de meest irritante vragen in de spreekkamer: “Hoe lang moet ik dit blijven slikken?” Het eerlijke antwoord: dat hangt af van waarom je ferritine laag was.

Als er een duidelijke, tijdelijke oorzaak is, bijvoorbeeld veel bloedverlies door een operatie of bevalling, dan kan een paar maanden suppletie genoeg zijn om je voorraad weer op peil te brengen.

Maar als er een chronische oorzaak is, zoals hevige menstruaties, een vegetarisch of veganistisch dieet zonder goede ijzerbronnen, of een opnamestoornis in de darmen, dan is het verhaal ingewikkelder. Dan moet je óf de oorzaak aanpakken, óf accepteren dat je langdurig (soms jaren) een onderhoudsdosis nodig hebt.

Bij RLS wordt vaak geadviseerd om ferritine periodiek te controleren, bijvoorbeeld elke 6 tot 12 maanden, en te streven naar een waarde boven de 50 tot 75 µg/L. Zakt het weer, dan kan een nieuwe suppletiekuur nodig zijn.

IJzer is niet het hele verhaal bij RLS

Het zou mooi zijn als RLS altijd oplost met een paar maanden ijzer. Was het maar zo simpel. In werkelijkheid is ijzer één puzzelstukje.

Zelfs bij een nette ferritine boven de 75 µg/L kunnen mensen forse RLS-klachten houden. Dan komen andere behandelingen in beeld, zoals dopaminerge medicatie, gabapentine/pregabaline of opioïden, afhankelijk van de ernst en de voorgeschiedenis.

Toch blijft het zinvol om je ijzerstatus op orde te hebben. Het kan de drempel voor klachten verlagen en soms de benodigde dosis andere medicatie beperken.

Waar je zelf vandaag al mee kunt beginnen

Zonder zelf ijzer te gaan slikken, kun je wel degelijk iets doen:

• Vraag je huisarts expliciet om naast Hb ook ferritine te bepalen als je RLS-klachten hebt.
• Vraag naar de daadwerkelijke waarde, niet alleen “het is goed” of “het is normaal”. De interpretatie bij RLS ligt anders dan bij standaard bloedarmoede.
• Vertel eerlijk welke supplementen je al gebruikt. Sommige preparaten bevatten meer ijzer dan je denkt.
• Let op je voeding: rood vlees, peulvruchten, volkorenproducten, groene bladgroenten en noten leveren ijzer. Combineer plantaardige ijzerbronnen met vitamine C-rijke producten voor betere opname.

Dat laatste gaat je RLS niet van de ene op de andere dag oplossen, maar het helpt om je basis op orde te krijgen.

FAQ over ijzersuppletie bij RLS

Moet ik altijd ijzer slikken als ik RLS heb?

Nee. Alleen als er een aanwijzing is voor een lage ijzervoorraad, meestal ferritine onder de 50 tot 75 µg/L, en dan nog bij voorkeur in overleg met een arts. Bij normale of hoge ferritine is extra ijzer meestal geen goed idee.

Hoe snel merk ik effect van ijzersuppletie op mijn RLS?

Dat verschilt, maar vaak pas na enkele weken tot maanden. Eerst moet je ferritine stijgen, daarna zie je soms geleidelijk minder klachten. Verwacht geen wonder binnen een paar dagen.

Is een ijzerinfuus beter dan tabletten?

Niet per se “beter”, maar wel sneller en soms effectiever bij mensen die tabletten niet verdragen of bij wie de ferritine ondanks tabletten niet omhoog gaat. Het is wel een ziekenhuisbehandeling, met eigen risico’s en kosten.

Kan ik te veel ijzer binnenkrijgen met supplementen?

Ja. Te veel ijzer kan zich opstapelen in organen en op de lange termijn schade geven. Daarom moet ijzersuppletie altijd worden afgestemd op bloedwaarden en regelmatig gecontroleerd worden.

Helpt alleen meer ijzerrijke voeding ook tegen RLS?

Voeding kan helpen om je ijzerstatus te ondersteunen, zeker op de lange termijn. Maar als je ferritine echt laag is en je hebt duidelijke RLS-klachten, is alleen voeding meestal niet genoeg om de waarden snel genoeg op te krikken.

Meer lezen en betrouwbare informatie

Voor wie verder wil lezen over RLS, ijzer en slaap:

• Thuisarts over rusteloze benen en behandeling: https://www.thuisarts.nl/rusteloze-benen
• Hersenstichting over RLS en andere slaap/bewegingsstoornissen: https://www.hersenstichting.nl
• Algemeen over bloedarmoede en ijzer op Thuisarts: https://www.thuisarts.nl/bloedarmoede-door-ijzertekort

Bespreek je klachten en eventuele bloeduitslagen altijd met je eigen arts. RLS is vervelend, maar je staat er niet alleen voor - en ijzer is een interessanter stukje van de puzzel dan veel mensen denken.