Slaapmedicatie soorten: wat je wel en níet moet willen

De meeste huisartsen zijn er vrij duidelijk over: slaapmedicatie is een noodoplossing, geen langetermijnstrategie. En daar is een goede reden voor.

Neem Marieke, 42 jaar. Ze sliep al weken slecht door stress op het werk. Haar eerste reflex: “Ik heb een slaappil nodig, anders stort ik in.” Haar huisarts deed eigenlijk iets wat veel artsen proberen: eerst kijken naar slaaphygiëne (schermgebruik, cafeïne, alcohol, vaste bedtijden), dan pas naar een kortdurende medicamenteuze oplossing. Bij haar bleek een combinatie van slaapeducatie, tijdelijk melatonine en gesprekken met een psycholoog effectiever dan een zware benzodiazepine.

Toch zijn er situaties waarin slaapmedicatie wél een logische keuze kan zijn:

• acute slapeloosheid door een heftige gebeurtenis (rouw, crisis)
• ernstige angstklachten waardoor inslapen niet lukt
• korte periodes met extreme belasting (bijvoorbeeld nachtdiensten, jetlag)
• bepaalde neurologische of psychiatrische aandoeningen

Belangrijk detail: vrijwel alle richtlijnen adviseren slaapmedicatie zo kort mogelijk te gebruiken. Denk aan een paar dagen tot maximaal een paar weken, afhankelijk van het middel. Langdurig gebruik geeft vaak meer problemen dan de slapeloosheid zelf.

Klassieke slaapmedicatie: benzodiazepinen

Benzodiazepinen zijn misschien wel de bekendste “slaappillen”. Namen als temazepam, oxazepam en lormetazepam komen je waarschijnlijk bekend voor. Ze werken door het dempen van de activiteit in je hersenen via de GABA-receptoren, waardoor je je rustiger voelt en makkelijker in slaap valt.

Hoe werken ze in de praktijk?

Deze middelen zorgen meestal voor:

• sneller inslapen
• soms ook langer doorslapen
• minder angstgevoelens in de avond

Maar er zit een grote maar aan:

• je raakt er relatief snel aan gewend (tolerantie)
• je kunt geestelijk en lichamelijk afhankelijk worden
• stoppen kan ontwenningsklachten geven, inclusief juist méér slapeloosheid

Een man van 58 die ik sprak gebruikte al jaren elke avond een temazepam “omdat het ooit een keer was voorgeschreven” na een scheiding. Niemand had ooit een stopplan met hem gemaakt. Toen hij uiteindelijk wilde afbouwen, bleek dat een maandenlang traject, met onrust, slechte nachten en veel begeleiding.

Typische benzodiazepine-slaappillen

In Nederland en België worden onder andere gebruikt:

• Temazepam: vooral om in te slapen, werkt relatief kort
• Lormetazepam: iets sterker, ook kortwerkend
• Nitrazepam: werkt langer, meer effect op doorslapen, maar ook meer kans op sufheid overdag
• Oxazepam: officieel meer een angstremmer, maar soms ook als slaapmiddel ingezet

De huidige richtlijnen (zoals op Thuisarts.nl) adviseren deze middelen alleen bij ernstige slapeloosheid, zo kort mogelijk en liefst niet dagelijks. Afwisselend gebruik (niet elke nacht) kan soms helpen om gewenning iets te beperken, maar lost het afhankelijkheidsprobleem niet echt op.

De “nieuwe” generatie: Z-middelen

Z-middelen zoals zolpidem en zopiclon worden vaak gezien als de modernere, veiligere variant van benzodiazepinen. In reclames en oude nascholingen werden ze ooit gepresenteerd als minder verslavend. In de praktijk valt dat, nou ja, behoorlijk tegen.

Ze werken ook via het GABA-systeem, maar selectiever. Het effect:

• sneller in slaap vallen
• relatief korte werking (vooral bij zolpidem)
• minder “kater” de volgende ochtend dan sommige benzodiazepinen

Toch zie je in de praktijk:

• duidelijke kans op afhankelijkheid
• geheugenproblemen (mensen die ‘s nachts dingen doen en zich niets herinneren)
• sufheid en valrisico, zeker bij ouderen

Een oudere vrouw die elke avond zopiclon gebruikte, kwam bijvoorbeeld op de spoedeisende hulp na een val ‘s nachts. Ze wist niet goed wat er gebeurd was. De combinatie van nachtelijke verwardheid, evenwichtsproblemen en een slaapmiddel bleek geen gelukkige mix.

Ook voor Z-middelen geldt: kortdurend, laag gedoseerd, en altijd met een plan om te stoppen.

Antidepressiva als slaapmiddel: slim of omweg?

Soms schrijft een arts een antidepressivum voor “om beter te slapen”, terwijl je zelf niet het gevoel hebt depressief te zijn. Dat kan verwarrend zijn, maar er zit logica achter.

Bepaalde antidepressiva hebben een sterk slaapverwekkend effect in lage dosering, bijvoorbeeld:

• Mirtazapine (vooral in lage doses erg sederend)
• Trazodon

Ze worden vaak ingezet bij:

• slapeloosheid in combinatie met depressieve klachten
• slapeloosheid bij angststoornissen
• patiënten bij wie klassieke slaapmiddelen te riskant zijn

Voordelen:

• minder risico op klassieke verslaving dan bij benzodiazepinen
• kunnen onderliggende stemming- of angstproblemen tegelijk aanpakken

Maar ook hier zijn er keerzijdes:

• gewichtstoename (vooral bij mirtazapine)
• sufheid overdag
• droge mond, obstipatie
• soms juist onrust in het begin

Het is dus geen “onschuldig slaappilletje”, maar een serieus medicijn met een ander hoofddoel, dat toevallig ook op slaap werkt.

Antihistaminica: de “oude” allergiepillen die slaperig maken

Sommige middelen tegen allergie, de oudere generatie antihistaminica, maken behoorlijk slaperig. Denk aan difenhydramine of promethazine. In Nederland wordt promethazine nog wel eens off-label gebruikt bij slaapproblemen.

Hoe werkt dat? Ze blokkeren histamine in de hersenen, een stofje dat normaal helpt om je wakker te houden. Door dat te remmen, word je slaperig.

Voordelen:

• geen klassieke verslavingsstructuur zoals bij benzodiazepinen
• soms handig bij kortdurende slapeloosheid, bijvoorbeeld bij verkoudheid of jeuk

Nadelen:

• sufheid de volgende dag
• verminderde concentratie en reactievermogen (autorijden!)
• bij ouderen meer kans op verwardheid en vallen

Omdat de bijwerkingen bij ouderen fors kunnen zijn, zijn veel artsen daar tegenwoordig terughoudend mee.

Antipsychotica als slaapmiddel: liever niet, tenzij…

In sommige dossiers zie je nog dat er lage doses antipsychotica (zoals quetiapine) worden voorgeschreven “voor de slaap” bij mensen zonder psychose of bipolaire stoornis. Dat gebeurt gelukkig steeds minder.

Waarom is dat problematisch?

• deze middelen zijn ontworpen voor ernstige psychiatrische aandoeningen
• ze hebben forse mogelijke bijwerkingen: gewichtstoename, suikerstofwisseling, stijfheid, bewegingsstoornissen

Ja, ze kunnen iemand in slaap krijgen. Maar de prijs die je op lange termijn kunt betalen, is hoog. De meeste richtlijnen raden gebruik van antipsychotica puur als slaapmiddel dan ook sterk af, tenzij er een duidelijke psychiatrische indicatie is.

Melatonine: hormoon, geen snoepje

Melatonine is een lichaamseigen hormoon dat je biologische klok helpt regelen. Het wordt vaak verkocht als “natuurlijk” slaapmiddel, in allerlei doseringen en vormen.

Belangrijk onderscheid:

• laaggedoseerde melatonine (0,1 tot 0,3 mg): meer klok-sturend
• hogere doses (2 tot 5 mg en hoger): meer direct slaapverwekkend

In Nederland is melatonine deels vrij verkrijgbaar, deels op recept in hogere doseringen.

Wanneer kan melatonine nuttig zijn?

• bij verlate slaapfase (typisch bij pubers die pas om 02.00 uur slaperig worden)
• bij jetlag
• soms bij ouderen met verstoring van het slaap-waakritme

Maar: timing is alles. Een puber als Joris, 16 jaar, die pas om 01.30 uur in slaap valt, kreeg melatonine van zijn moeder “een uurtje voor het slapen”. Dat werkte niet echt. Pas toen de kinderarts het goed uitlegde - innemen enkele uren vóór de gewenste slaaptijd - verschoof zijn ritme langzaam.

Problemen die je in de praktijk ziet:

• veel te hoge doseringen uit de drogist
• verkeerde inname-tijdstippen
• langdurig gebruik zonder evaluatie

Melatonine is geen snoepje. Het is een hormoon dat je klok beïnvloedt. Overleg met een arts is dus geen overbodige luxe, zeker bij kinderen en langdurig gebruik.

“Natuurlijke” slaapmiddelen en supplementen

In drogisterijen en online winkels zie je een hele plank vol met “slaap en ontspanning"-producten. Vaak met teksten als “100% natuurlijk” en “niet verslavend”. Klinkt geruststellend, maar daar mag je best wat kritischer naar kijken.

Veelvoorkomende ingrediënten:

• Valeriaan: kruid met licht rustgevend effect bij sommige mensen
• Passiebloem, hop, citroenmelisse: worden vaak gecombineerd
• Magnesium: speelt een rol in spierontspanning, maar effect op slaap is wisselend
• L-theanine: stof uit groene thee, soms gebruikt voor ontspanning

Wat weten we erover?

• effecten zijn vaak mild en per persoon verschillend
• onderzoek is meestal kleiner en minder streng opgezet dan bij voorgeschreven medicatie
• interacties met andere medicijnen worden nogal eens onderschat

Een voorbeeld: iemand die bloedverdunners gebruikt en daarnaast allerlei kruidenpreparaten slikt, kan ongemerkt risico lopen op bijwerkingen. Artsen weten vaak niet precies wat er in elk supplement zit, zeker bij buitenlandse webshops.

“Natuurlijk” zegt niets over veiligheid. Nicotine en cocaïne zijn ook natuurlijk, om maar wat te noemen.

Ouderen en slaapmedicatie: een ander speelveld

Bij 75-plussers wordt slapeloosheid vaak snel gelinkt aan “ouder worden”, maar de reflex naar slaapmedicatie is juist bij deze groep riskant.

Waarom?

• verhoogd valrisico door sufheid en spierzwakte
• meer kans op verwardheid of delier
• tragere afbraak van medicijnen in lever en nieren

Toch zie je in verpleeghuizen regelmatig een rijtje nachtmiddelen in de medicatielijst. Soms uit gewoonte, soms omdat er ooit onrust was en er toen “iets” nodig was.

Steeds meer artsen en specialisten ouderengeneeskunde proberen juist af te bouwen:

• eerst kijken naar oorzaak van de onrust (pijn, blaasproblemen, omgeving)
• dan pas zo nodig tijdelijk medicatie

Bij ouderen geldt eigenlijk dubbel: liever geen slaapmedicatie, en als het dan toch moet, dan laag gedoseerd en zo kort mogelijk.

Combinaties met alcohol en andere middelen: gevaarlijker dan je denkt

Een glaasje wijn “om te ontspannen” en dan een slaappil erbij. Of een slaapmiddel combineren met opioïden tegen pijn. Dat gebeurt vaker dan je denkt, maar is echt vragen om problemen.

Mogelijke gevolgen:

• extreem vertraagd reactievermogen
• ademhalingsdepressie (je ademhaling wordt te oppervlakkig)
• black-outs en geheugenverlies

Vooral de combinatie van benzodiazepinen, opioïden en alcohol is berucht. Ziekenhuizen zien regelmatig mensen op de spoedeisende hulp belanden door deze mix.

Als je al slaapmedicatie gebruikt: en nu?

Veel mensen lezen dit soort informatie en denken: “Oké, maar ik slik dit al jaren. Wat nu?”

Belangrijk:

• stop nooit ineens met benzodiazepinen of Z-middelen zonder overleg
• afbouwen gaat meestal in stapjes, soms over maanden
• ondersteuning met cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I) vergroot de kans dat het lukt

CGT-I richt zich op gedachten en gedrag rond slapen: piekeren, doemdenken, onhandige slaaprituelen. In Nederland en België zijn er steeds meer slaapcentra en psychologen die deze behandeling aanbieden, soms ook online.

Wanneer moet je direct aan de bel trekken?

Neem contact op met je huisarts als:

• je slaapmedicatie langer dan enkele weken gebruikt zonder evaluatie
• je de dosis stiekem verhoogt omdat het minder lijkt te werken
• je overdag suf, wankel of vergeetachtig bent geworden
• je meerdere middelen tegelijk gebruikt (bijvoorbeeld slaapmiddel + opioïden + alcohol)

En ja, het kan spannend zijn om te zeggen: “Ik ben bang dat ik afhankelijk ben geworden.” Maar artsen zien dit vaker dan je denkt. Je bent echt niet de enige.

Veelgestelde vragen over slaapmedicatie soorten

Is er een “veiligste” soort slaapmedicatie?

Niet één soort wint overal. In het algemeen hebben benzodiazepinen en Z-middelen de grootste kans op afhankelijkheid. Melatonine en sommige antidepressiva hebben dat minder, maar hebben weer andere bijwerkingen. De veiligste aanpak is meestal: eerst niet-medicamenteus (slaapgedrag, CGT-I), en pas daarna tijdelijk medicatie, afgestemd op jouw situatie.

Hoe lang mag ik een benzodiazepine of Z-middel gebruiken?

Richtlijnen adviseren vaak: enkele dagen tot maximaal twee weken, liefst niet elke nacht. In de praktijk gebruiken veel mensen ze langer, maar dat verhoogt het risico op gewenning en afhankelijkheid. Als je ze al langer slikt, bespreek met je arts een afbouwschema in plaats van abrupt te stoppen.

Werkt melatonine voor iedereen met slaapproblemen?

Nee. Melatonine werkt vooral goed als je biologische klok verschoven is (bijvoorbeeld te laat slaperig worden), minder goed bij “zomaar” slapeloosheid zonder ritmeprobleem. Dosering en tijdstip zijn cruciaal. Even snel een tabletje nemen als je al in bed ligt, heeft vaak weinig zin.

Zijn kruidensupplementen voor slaap altijd veilig?

Niet altijd. Ze kunnen bijwerkingen geven, wisselwerken met andere medicijnen en de kwaliteit is niet altijd gecontroleerd. Gebruik je andere medicijnen of heb je een chronische aandoening, overleg dan met je huisarts of apotheker voordat je met supplementen experimenteert.

Kan ik ooit nog zonder slaapmedicatie slapen als ik het al jaren gebruik?

In veel gevallen: ja, maar het kost tijd en begeleiding. Afbouwen in kleine stapjes, gecombineerd met CGT-I en aanpassingen in je leefstijl, geeft de beste kans. Verwacht geen perfecte nachten tijdens het afbouwen; tijdelijke slechtere slaap hoort er vaak bij voordat het beter wordt.

Betrouwbare informatiebronnen

Meer lezen of je eigen situatie checken?

• Thuisarts over slecht slapen en slaapmiddelen: https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen
• Gezondheidsnet over slaapproblemen en behandeling: https://www.gezondheidsnet.nl/slaapproblemen
• Slaapinstituut (algemene info over slaap en stoornissen): https://www.slaapinstituut.nl

Slaapmedicatie kan een redmiddel zijn in een moeilijke periode, maar zelden een goede vaste huisgenoot op je nachtkastje. Hoe verleidelijk het ook is om op die ene pil te vertrouwen: de echte winst zit meestal in het aanpakken van de oorzaken achter je slapeloze nachten.