EMDR bij slaapproblemen: wanneer trauma je nachtrust kaapt

Slaapproblemen die niet reageren op slaaptips

Je kent het rijtje vast: geen koffie na 16.00 uur, vaste bedtijd, geen schermen in bed, slaapkamer donker en koel houden. Alle slaapadviezen keurig opgevolgd, en toch lig je wakker. Of je valt wel in slaap, maar je schrikt meerdere keren per nacht wakker, bezweet, met je hartslag in je keel.

Bij veel mensen blijkt er dan meer aan de hand dan alleen een “slechte slaapgewoonte”. Denk aan:

• een auto-ongeluk van jaren geleden dat je nog steeds in je dromen ziet
• een nare bevalling waardoor de nachten sindsdien onrustig zijn
• pesterijen, geweld, medische ingrepen of een plotseling verlies

Neem Sarah, 34 jaar. Ze kwam bij een therapeut voor “slapeloosheid”. Pas na een paar gesprekken vertelde ze over een gewelddadige relatie waar ze jaren in had gezeten. Elke keer als ze in bed lag, voelde ze zich weer net zo machteloos als toen. Slaappillen dempten de spanning een beetje, maar ze werd nog steeds meerdere keren per nacht wakker. Pas toen de EMDR-therapie zich richtte op die oude ervaringen, begon haar slaap zichtbaar te veranderen.

Waarom je brein ‘s nachts zo lastig kan doen

Slaap en veiligheid zijn nauw met elkaar verbonden. Je brein heeft een soort interne beveiligingsdienst. Als die dienst denkt dat er gevaar is - ook al is dat gevaar allang voorbij - blijft je lijf alert. Je kunt dan wel in een veilig huis liggen, maar je zenuwstelsel heeft daar geen boodschap aan.

Bij mensen met trauma of heftige ervaringen zie je vaak:

• verhoogde waakzaamheid (snel schrikken, spanning in het lijf)
• nachtmerries of terugkerende droombeelden
• moeite met inslapen omdat gedachten blijven malen
• vroeg wakker worden en niet meer in slaap komen

Het lastige is: je kunt jezelf niet “toespreken” om dit op te lossen. Je kunt rationeel heel goed weten dat het nu veilig is, maar je lichaam reageert op oude informatie. En precies dat is waar EMDR op aangrijpt.

Hoe EMDR de nacht kan veranderen

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) draait om het verwerken van nare herinneringen. In de sessie haal je samen met de therapeut een specifieke herinnering naar voren, terwijl je tegelijk een afleidende taak doet, vaak met oogbewegingen of tikjes.

Wat heeft dat met slapen te maken? Best veel, eigenlijk.

Bij veel mensen zie je na succesvolle EMDR-sessies:

• minder nachtmerries
• minder flashbacks in de nacht
• makkelijker kunnen inslapen
• minder piekeren in bed

Het idee is dat de herinnering als het ware wordt “opgeruimd” en opnieuw wordt opgeslagen, maar dan zonder die heftige emotionele lading. De herinnering blijft, maar het alarmsysteem gaat omlaag. En als dat alarmsysteem rustiger wordt, krijgt slaap weer ruimte.

EMDR gericht op nachtmerries en terugkerende dromen

Soms pakt een therapeut niet alleen de oorspronkelijke gebeurtenis aan, maar ook de nachtmerrie zelf. Je kijkt dan heel concreet naar:

• het meest angstige moment in de droom
• de lichamelijke sensaties die daarbij horen
• de overtuigingen die opkomen (bijvoorbeeld: “ik ben niet veilig” of “het is mijn schuld")

Door die droombeelden met EMDR te bewerken, zie je vaak dat de nachtmerries minder vaak voorkomen, minder heftig worden of zelfs verdwijnen. Mensen vertellen dan dingen als: “De droom kwam nog wel, maar het voelde alsof ik er van een afstand naar keek” of “Ik werd wakker, maar mijn hartslag was normaal”.

Wanneer is EMDR bij slaapproblemen logisch?

Niet iedereen met slaapproblemen heeft baat bij EMDR. Als je vooral ligt te draaien omdat je te laat koffie drinkt, je ritme alle kanten op gaat of je tot 00.30 uur op je telefoon zit, dan is eerst werken aan slaaphygiëne meestal verstandiger.

EMDR wordt vooral interessant als:

• je nachtmerries hebt over een specifieke gebeurtenis
• je slaapproblemen zijn begonnen na iets ingrijpends
• je overdag ook last hebt van herbelevingen, schrikreacties of vermijding
• je in bed plotseling beelden, geluiden of gevoelens krijgt die niet passen bij het hier en nu

Neem Karim, 28 jaar. Hij sliep vroeger prima, tot hij getuige was van een steekpartij in de buurt. Sindsdien durfde hij nauwelijks nog te slapen. Elke keer als hij zijn ogen sloot, zag hij het beeld weer voor zich. Hij sliep alleen nog met het licht aan en de televisie zachtjes op de achtergrond. Pas toen de link werd gelegd tussen die gebeurtenis en zijn slaapproblemen, kwam EMDR in beeld. Na enkele sessies merkte hij dat de beelden minder scherp werden en dat hij weer stukken langer achter elkaar kon slapen.

Hoe ziet een EMDR-traject bij slaapproblemen eruit?

Iedere therapeut werkt net iets anders, maar grofweg kun je een aantal stappen verwachten.

1. Verkennen: is er een trauma-link?

In de eerste gesprekken kijkt de behandelaar niet alleen naar je slaap, maar naar je hele verhaal. Wanneer zijn de klachten begonnen? Waar denk je zelf dat het mee te maken heeft? Zijn er gebeurtenissen die je liever overslaat in je verhaal, juist omdat ze zo pijnlijk zijn?

Soms komt er meteen een duidelijke aanleiding naar voren, zoals een ongeluk of een overlijden. Soms is het diffuser: jarenlange onveilige thuissituatie, pesten, emotionele verwaarlozing. Ook dat kan je nachtrust flink verstoren.

2. Basis op orde: veiligheid en structuur

Veel goede EMDR-therapeuten beginnen niet meteen met de zwaarste herinneringen. Eerst wordt gekeken of je voldoende stabiliteit hebt:

• heb je een min of meer vast dag- en nachtritme?
• gebruik je veel alcohol, drugs of kalmerende middelen om te slapen?
• heb je mensen om je heen met wie je kunt praten?

Soms wordt eerst gewerkt aan ontspanning, ademhaling en basis-slaaproutines. Niet omdat EMDR anders “niet mag”, maar omdat je het beter aankunt als je al iets van houvast hebt.

3. De EMDR-sessies zelf

In de sessies zelf gaat het verrassend praktisch toe. Je kiest samen met de therapeut een herinnering of droom uit die duidelijk samenhangt met je slaapproblemen. Vervolgens:

• beschrijf je het beeld zo concreet mogelijk
• geef je een cijfer voor hoe naar het nu voelt
• benoem je welke gedachte er bij hoort (bijvoorbeeld: “ik ben niet veilig")

Daarna begint de afleiding: oogbewegingen, tikjes, geluidjes. Steeds in korte blokken, met pauzes ertussen. In die pauzes vertel je wat er opkomt. Dat kunnen nieuwe beelden zijn, andere herinneringen, lichamelijke sensaties, of soms ogenschijnlijk willekeurige gedachten.

Veel mensen merken na een aantal sessies dat ze:

• minder bang zijn om naar bed te gaan
• minder spanning in hun lijf voelen als ze in bed liggen
• sneller doorkrijgen: “oh ja, dit is een oude angst, niet iets van nu”

Wat EMDR níet doet bij slaapproblemen

Het is goed om ook eerlijk te zijn over de grenzen.

EMDR:

• vervangt geen goede slaaphygiëne
• lost geen slaapapneu of restless legs op
• is geen wondermiddel dat in één sessie alles oplost
• werkt minder goed als er nog dagelijks onveiligheid is (bijvoorbeeld bij lopend huiselijk geweld)

Soms blijkt tijdens een traject dat er naast trauma ook iets lichamelijks speelt, zoals slaapapneu. Dan is een verwijzing naar een slaapcentrum of longarts nodig. EMDR kan dan eventueel later alsnog een rol spelen, maar niet als enige behandeling.

Bijwerkingen waar je rekening mee moet houden

EMDR is over het algemeen veilig, maar het is geen “lichte” therapie. Zeker als je al slecht slaapt, is het goed om te weten wat er tijdelijk kan gebeuren.

Veel mensen ervaren in de dagen na een sessie:

• meer dromen (niet altijd nachtmerries, soms juist vreemd of intens)
• kortdurend slechter slapen omdat alles “nabruist”
• meer emoties overdag

Dat klinkt misschien niet aantrekkelijk als je al moe bent. Tegelijkertijd zie je vaak dat dit na een paar sessies kantelt en de slaap juist rustiger wordt. Het is belangrijk dat je dit soort effecten met je therapeut bespreekt, zodat het tempo en de focus van de behandeling kunnen worden aangepast.

Neem Anja, 52 jaar. Ze sliep al jaren met onderbrekingen door nachtmerries over een ziekenhuisopname. Na de eerste EMDR-sessie sliep ze twee nachten juist onrustiger en schrok ze vaker wakker. Daarna merkte ze dat de nachtmerries veranderden: ze waren minder scherp, meer op afstand. Na een paar weken sliep ze voor het eerst in jaren weer meerdere nachten achter elkaar door.

EMDR combineren met andere slaapinterventies

In de praktijk wordt EMDR vaak gecombineerd met andere behandelvormen. Een veelvoorkomende combinatie is EMDR met cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-i). Waar EMDR zich richt op de emotionele lading van herinneringen, richt CGT-i zich op je slaapgedrag en overtuigingen over slapen.

Dat kan er zo uitzien:

• EMDR voor de traumatische gebeurtenis die je nachtmerries voedt
• CGT-i om je piekergedrag in bed aan te pakken
• ontspanningsoefeningen om je zenuwstelsel te kalmeren voor het slapengaan

Deze combinatie zie je bijvoorbeeld terug in sommige Nederlandse GGZ-instellingen en slaapcentra. Het voordeel is dat je zowel de “bron” als het “gedrag” rondom slaap aanpakt.

Hoe vind je een goede EMDR-therapeut?

Als je denkt: dit raakt wel heel erg aan mijn situatie, komt al snel de vraag: waar moet ik zijn?

Let in elk geval op:

• registratie bij een erkende beroepsvereniging (bijvoorbeeld VEN voor EMDR in Nederland)
• ervaring met trauma en slaapproblemen, niet alleen met “algemene” EMDR
• samenwerking met huisarts, psychiater of slaapcentrum als dat nodig is

Begin bijna altijd bij je huisarts. Die kan:

• uitsluiten of er een lichamelijke oorzaak voor je slaapproblemen is
• je verwijzen naar de generalistische basis GGZ of specialistische GGZ
• meedenken of een slaapcentrum of psycholoog met EMDR-ervaring passend is

Handige startpunten voor achtergrondinformatie over slaap en psychische klachten zijn onder andere Thuisarts en de Hersenstichting. Voor meer uitleg over slaap zelf kun je kijken op bijvoorbeeld Slaapinstituut.

Wanneer beter (nog) geen EMDR?

Er zijn situaties waarin een behandelaar voorzichtig zal zijn met EMDR, of het (nog) niet zal inzetten:

• als je verslavingsgebruik heel hoog is en vooral wordt ingezet om te kunnen slapen
• als je dagelijks nog in een onveilige situatie zit
• als je zo weinig structuur hebt dat je na sessies volledig onderuitgaat

In dat soort gevallen wordt vaak eerst gewerkt aan stabilisatie: structuur opbouwen, middelengebruik verminderen, veiligheid vergroten. Dat is soms frustrerend als jij denkt: “Doe mij gewoon die EMDR, dan komt de rest vanzelf wel.” Maar in de praktijk zie je dat het traject beter vol te houden is als er eerst wat fundament ligt.

EMDR bij kinderen en jongeren met slaapproblemen

Ook bij kinderen en jongeren wordt EMDR ingezet als slaapproblemen duidelijk samenhangen met nare ervaringen. Denk aan een kind dat na een inbraak in huis niet meer in zijn eigen kamer durft te slapen, of een puber die na pesten op school nachtmerries heeft.

Bij jongeren is het vaak extra belangrijk om ouders te betrekken. Niet om overal bij te zitten, maar wel om het slaapritme, schermgebruik en dagelijkse spanning mee in kaart te brengen. EMDR kan dan verrassend snel effect hebben op nachtmerries en nachtelijke paniekaanvallen.

Wat kun je zelf nu al doen als je aan EMDR denkt?

Als je overweegt om EMDR te doen vanwege je slaapproblemen, kun je alvast een paar dingen voorbereiden:

• houd een eenvoudig slaapdagboek bij: hoe laat naar bed, hoe vaak wakker, nachtmerries ja/nee
• noteer wanneer je klachten zijn begonnen en wat er in die periode speelde
• schrijf voor jezelf op welke herinneringen je het liefst vermijdt, juist omdat ze zo naar voelen

Dat laatste klinkt misschien als iets wat je liever uitstelt, maar het helpt je therapeut om sneller te zien of EMDR passend is.

En misschien wel de belangrijkste vraag om jezelf te stellen: als mijn slaapproblemen een signaal zijn, waar zouden ze dan naar wijzen? Vaak weet je intuïtief best wel waar het schuurt, ook al is het niet meteen in woorden te vangen.

Veelgestelde vragen over EMDR en slaapproblemen

Helpt EMDR ook als ik geen duidelijke herinnering heb, maar wél slecht slaap?

Dat kan, maar het wordt dan ingewikkelder. EMDR werkt het meest direct als er herkenbare beelden of gebeurtenissen zijn. Bij een vaag gevoel van onrust zonder duidelijke aanleiding zal een therapeut eerst breder onderzoeken wat er speelt. Soms komen er alsnog concrete herinneringen naar boven, soms blijkt een andere aanpak passender.

Kan mijn slaap eerst slechter worden door EMDR?

Ja, dat komt regelmatig voor. Vooral in de eerste sessies kun je meer dromen, onrustiger slapen of emotioneler wakker worden. Dit is meestal tijdelijk. Het is belangrijk om dit met je therapeut te bespreken, zodat het tempo en de focus kunnen worden aangepast.

Is EMDR een vervanging voor slaapmedicatie?

Niet direct. Sommige mensen kunnen na succesvolle EMDR hun slaapmedicatie afbouwen in overleg met de voorschrijvend arts, omdat de onderliggende spanning afneemt. Maar dat moet altijd zorgvuldig gebeuren en nooit op eigen houtje.

Wordt EMDR voor slaapproblemen vergoed?

In Nederland wordt EMDR vergoed als onderdeel van een behandeling binnen de basis GGZ of specialistische GGZ, mits er een geldige diagnose is en de behandelaar voldoet aan de vergoedingsvoorwaarden. Slaapproblemen op zich zijn niet altijd genoeg; vaak gaat het om trauma- of angstgerelateerde stoornissen waarbij slecht slapen een belangrijk symptoom is. Je zorgverzekeraar en behandelaar kunnen dit het beste toelichten.

Waar vind ik betrouwbare informatie over slaap en psychische klachten?

Voor algemene informatie over slaapproblemen kun je kijken op Thuisarts. Voor de link tussen hersenen, stress en slaap is de Hersenstichting een goed startpunt. Meer achtergrond over slaap en behandelmogelijkheden vind je bijvoorbeeld via het Slaapinstituut.

Uiteindelijk is EMDR geen magische slaapknop, maar een manier om de onderliggende onrust in je systeem aan te pakken. Als je nachten al een tijdlang gegijzeld worden door herinneringen, nachtmerries of een lijf dat maar niet wil geloven dat het nu veilig is, kan het precies het puzzelstukje zijn dat ontbrak. Niet door je slaap rechtstreeks “te repareren”, maar door de verhalen die jouw nachten stiekem al jaren aansturen, eindelijk af te maken.