Slaapvragenlijsten: hoe eerlijk invullen loont

Eerst die vragenlijst, dan pas de plakkers

Wie voor het eerst naar een slaapcentrum gaat, verwacht vaak direct hightech onderzoek met sensoren, camera’s en grafieken vol hersengolven. In werkelijkheid begint het traject bijna altijd met praten, kijken en… invullen. Vragenlijsten zijn de filters aan de voordeur van het slaaponderzoek.

Artsen gebruiken ze om snel een beeld te krijgen: gaat het vooral om slapeloosheid, om overmatige slaperigheid overdag, om ademstops, om onrustige benen, of speelt er iets anders mee, zoals angst of depressie? Zonder dat eerste filter zou bijna iedereen meteen in het slaaplab belanden. Dat is duur, onhandig, en vaak helemaal niet nodig.

Neem Karin, 43 jaar. Ze kwam bij de huisarts met de overtuiging dat ze een ernstige slaapstoornis had. Altijd moe, nooit uitgerust. De huisarts liet haar de Epworth Sleepiness Scale invullen, een korte vragenlijst over de kans dat je in allerlei situaties in slaap valt. Karin scoorde opvallend laag: ze was wél moe, maar eigenlijk niet slaperig. Dat is een belangrijk verschil. In plaats van direct een slaaponderzoek aan te vragen, keek de huisarts verder naar stress, werkdruk en stemming. Uiteindelijk bleek een combinatie van burn-outklachten en slechte slaaphygiëne. Zonder die vragenlijst was ze waarschijnlijk in het slaaplab beland, met grote kans op een “normale” uitslag en nog meer frustratie.

Welke slaapvragenlijsten kom je tegen?

Er zijn aardig wat verschillende vragenlijsten in omloop. Sommige zijn vooral bedoeld voor de huisarts, andere voor het slaapcentrum. Een paar zie je heel vaak terug.

Vragenlijsten rond slaperigheid overdag

De bekendste is de Epworth Sleepiness Scale (ESS). Je krijgt situaties als lezen, tv kijken, als passagier in de auto, na de lunch. Bij elke situatie geef je aan hoe groot de kans is dat je in slaap valt. Het lijkt een beetje kinderachtig, maar het is verrassend confronterend.

Mensen die zweren dat ze “prima functioneren” merken ineens dat ze bijna overal een hoge score invullen. De partner die al jaren klaagt dat hij naast een tikkende tijdbom in bed ligt, blijkt gelijk te hebben: het risico op in slaap vallen in de auto is bijvoorbeeld veel hoger dan iemand zelf dacht.

De uitkomst helpt de arts om te bepalen of er serieus sprake is van overmatige slaperigheid, zoals je ziet bij slaapapneu of narcolepsie, of dat het meer gaat om vermoeidheid door bijvoorbeeld stress of te korte nachten.

Vragenlijsten voor slapeloosheid

Bij aanhoudende moeite met inslapen of doorslapen wordt vaak een specifieke vragenlijst voor insomnie gebruikt, zoals de Insomnia Severity Index (ISI). Daarin gaat het niet alleen om hoe vaak en hoe lang je wakker ligt, maar ook om:

Hoeveel last je ervan hebt
Of het je functioneren overdag beïnvloedt
Hoe bezorgd je bent over je slaap

Dat laatste wordt vaak onderschat. Iemand kan relatief weinig wakker liggen, maar zichzelf helemaal gek maken over “ik móet acht uur slapen, anders gaat het mis”. De vragenlijst maakt dat zichtbaar. In slaapcentra zie je dan regelmatig dat het probleem niet alleen in de nacht zit, maar ook in de gedachten en verwachtingen over slaap.

Vragenlijsten rond slaapapneu en snurken

Bij verdenking op slaapapneu worden vaak gerichte vragenlijsten gebruikt over snurken, ademstops, ochtendhoofdpijn, nachtzweten en slaperigheid overdag. Soms verwerkt in een breder intakeformulier, soms als losse schaal.

Neem Ahmed, 52 jaar, vrachtwagenchauffeur. Hij vond zichzelf “gewoon wat zwaarder en een snurker, net als de helft van de mannen op zijn leeftijd”. Op de vragenlijst scoorde hij hoog op luid snurken, ademstops (door zijn partner gezien), ochtendhoofdpijn en bijna in slaap vallen achter het stuur. Die combinatie was voor de longarts genoeg reden om snel een slaaponderzoek met ademregistratie te plannen. Zonder die gestructureerde vragen was het verhaal misschien afgedaan als “drukke baan, wat overgewicht, probeer af te vallen”.

Vragenlijsten voor onrustige benen en periodieke beenbewegingen

Onrustige benen (restless legs) worden opvallend vaak gemist. Mensen zeggen dan dat ze “niet stil kunnen liggen” of “een raar gevoel in de benen hebben”. Een gerichte vragenlijst vraagt door op:

Kriebelend, trekkend of branderig gevoel in de benen
Verergering in rust en in de avond
Verbetering bij bewegen

Dat patroon is zó typisch dat een goede vragenlijst het in één keer boven tafel haalt. In het slaaplab zie je dan later vaak veel beenbewegingen in de nacht, wat weer bijdraagt aan een verstoorde slaap.

Psychologische vragenlijsten in het slaaponderzoek

Slaap staat zelden los van de rest van je leven. Daarom worden in slaapcentra regelmatig ook vragen gesteld over stemming, angst, piekeren en stress. Soms met korte screeningslijsten, soms met wat uitgebreidere psychologische vragenlijsten.

Daarmee wordt zichtbaar of slapeloosheid bijvoorbeeld vooral gevoed wordt door angst of depressie, of dat er sprake is van een vicieuze cirkel: slecht slapen, daardoor somber, daardoor meer piekeren, daardoor nóg slechter slapen.

Hoe betrouwbaar zijn die lijsten eigenlijk?

De vraag die veel mensen hebben: “Ja, maar ik kan hier toch van alles invullen? Hoe weet de arts of het klopt?”

Het eerlijke antwoord: de arts weet het niet 100 procent zeker. Vragenlijsten zijn zelfrapportage. Je vult in wat jij ervaart, onthoudt en durft toe te geven. Dat is geen zwakte, dat is precies de bedoeling. Slaap is bij uitstek iets wat je zelf meemaakt in je eigen bed, niet in het ziekenhuis.

Toch zijn die lijsten beter onderbouwd dan ze eruitzien. Ze zijn ontwikkeld en getest bij grote groepen mensen, waarbij scores zijn vergeleken met objectieve metingen zoals slaaponderzoek, alertheidstesten en klinische diagnoses. Daardoor weten we bijvoorbeeld dat een bepaalde drempelwaarde op de Epworth Sleepiness Scale samenhangt met een verhoogde kans op een slaapstoornis.

Maar: het blijft een hulpmiddel, geen vonnis. Een hoge score betekent niet automatisch dat je slaapapneu hébt, een lage score sluit het ook niet altijd uit. Artsen combineren de uitkomst met je verhaal, lichamelijk onderzoek en, als het nodig is, technisch slaaponderzoek.

Waarom eerlijk invullen in je eigen belang is

In de spreekkamer zie je twee uitersten. De ene groep mensen bagatelliseert alles. “Valt wel mee”, “iedereen is moe”, “ik overdrijf vast”. De andere groep kleurt alles donker aan, uit angst dat klachten niet serieus genomen worden.

Beide reflexen saboteren de vragenlijst. En dus je eigen diagnose.

Als je alles afzwakt, lijkt het alsof je prima functioneert. Dan kan een arts besluiten om geen verder onderzoek te doen, terwijl jij in werkelijkheid bijna in slaap valt tijdens vergaderingen. Als je alles overdrijft, lijkt het alsof álles een probleem is. Dan wordt het lastiger om de kern van je klachten te zien.

De beste strategie is saai: zo eerlijk mogelijk. Vul in zoals het meestal gaat, niet zoals je zou willen dat het gaat. En als een vraag niet goed past, benoem dat gewoon in de marge of bij de arts: “Dit herken ik niet helemaal, want...”

Waar gaan slaapvragenlijsten vaak mis?

Er zijn een paar voorspelbare valkuilen:

Verkeerd tijdsbeeld: je vult in op basis van de laatste twee nachten, terwijl de vraag gaat over de afgelopen weken.
Invloed van een extreme periode: net een baby gekregen, nachtdiensten, rouw, verbouwing. Dat vertekent je antwoorden. Vermeld dat er gewoon bij.
Geen onderscheid tussen moe en slaperig: veel mensen gooien dat op één hoop. Terwijl moe zijn iets anders is dan bijna in slaap vallen.
Schaamte over klachten: bij snurken, bedplassen, nachtmerries of seksueel gedrag in de slaap zie je dat mensen minder eerlijk zijn. Logisch, maar onhandig.

In slaapcentra hoor je vaak dat mensen bij de tweede afspraak zeggen: “Als ik dit had geweten, had ik het de eerste keer anders ingevuld.” Dat is precies waarom artsen steeds vaker uitleggen wat het doel van de vragenlijst is, in plaats van hem stilletjes mee te geven.

Hoe passen vragenlijsten in het totale slaaponderzoek?

Zie het als een trechter. Bovenin gaat alle informatie: jouw verhaal, de vragenlijsten, lichamelijk onderzoek, eventueel informatie van je partner. Onderin komt een gerichte keuze: wel of geen aanvullend slaaponderzoek, en zo ja, welk type.

Voorbeelden uit de praktijk:

Iemand met hoge slaperigheidsscore, luid snurken en ademstops in de vragenlijst: grote kans op slaapapneu, dus een nachtelijk ademonderzoek of polysomnografie.
Iemand met lage slaperigheidsscore, maar hoge score op insomnie en piekeren: meer richting cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid dan direct het slaaplab in.
Iemand met onrustige benen in de avond, veel nachtelijk woelen en lichte slaperigheid: vragenlijsten sturen richting onderzoek naar restless legs en ijzertekort.

Zonder die gestructureerde vragen zou de arts veel meer moeten gokken. En eerlijk: zelfs de beste slaaparts kan niet raden hoe vaak jij midden in de nacht wakker ligt.

Zijn online slaaptests nuttig of onzin?

Als je “slaaptest” of “ben ik te moe?” googelt, kom je een hele reeks online vragenlijsten tegen. Een deel daarvan is gebaseerd op serieuze schalen, een deel is meer entertainment.

Serieuze partijen, zoals ziekenhuizen of betrouwbare gezondheidswebsites, gebruiken vaak aangepaste versies van bestaande, gevalideerde vragenlijsten. Dat kan best wel nuttig zijn als eerste indicatie. Je krijgt een gevoel: zit ik in het groene, oranje of rode gebied?

Maar er zijn beperkingen:

De interpretatie is vaak grof: “lage kans”, “matige kans”, “hoge kans”.
Er wordt geen rekening gehouden met jouw medische voorgeschiedenis.
Niemand kijkt met je mee of je de vragen goed begrijpt.

Zie online vragenlijsten dus als een spiegel, niet als een diagnose. Krijg je een opvallend hoge score, of maak je je zorgen? Neem de uitslag mee naar je huisarts, in plaats van zelf te blijven puzzelen.

Hoe bereiden artsen zich voor met jouw antwoorden?

Wat je invult, verdwijnt niet in een la. In een slaapcentrum zie je vaak dat de arts vóór het consult de vragenlijsten al heeft doorgenomen. Daardoor kan het gesprek veel sneller de diepte in.

Een neuroloog vertelde eens dat hij aan de hand van de vragenlijst al drie scenario’s in zijn hoofd heeft voordat de patiënt binnenkomt. Scenario A: waarschijnlijk insomnie. Scenario B: waarschijnlijk slaapapneu. Scenario C: waarschijnlijk iets anders, bijvoorbeeld een circadiane ritmestoornis (verstoord slaap-waakritme). In het gesprek toetst hij vervolgens welke kant het meest klopt.

Het leuke is: patiënten merken dat. Ze voelen zich sneller begrepen, omdat de arts niet bij nul begint. Dat maakt het vertrouwen in het verdere onderzoek een stuk groter.

Wanneer is een vragenlijst níet genoeg?

Soms kloppen de puzzelstukjes niet. Iemand scoort laag op slaperigheid, maar valt tóch in slaap in de wachtkamer. Of iemand scoort hoog op insomnie, maar slaapt in het slaaplab verrassend goed.

In dat soort gevallen is de vragenlijst vooral een signaal dat er méér nodig is:

Objectief slaaponderzoek (polysomnografie, ademregistratie)
Eventueel een MSLT (Multiple Sleep Latency Test) bij verdenking op narcolepsie
Extra psychologische diagnostiek als angst, depressie of trauma een grote rol lijken te spelen

Artsen zijn gelukkig niet gebonden aan de uitkomst van een schaal. Een lage score kan nog steeds aanleiding zijn om verder te kijken, als het verhaal daar reden toe geeft.

Hoe kun je zelf het meeste halen uit zo’n slaapvragenlijst?

Een paar praktische tips, zonder het te ingewikkeld te maken:

Vul de lijst bij voorkeur in op een rustig moment, niet gehaast in de auto voor de afspraak.
Denk in weken, niet in één slechte of goede nacht.
Vraag je partner of huisgenoot mee te kijken bij vragen over snurken, ademstops of nachtelijk gedrag.
Schrijf er kort bij als iets afwijkt: nachtdiensten, jonge kinderen, recente operatie, medicijnen.

En misschien wel de belangrijkste: gebruik de vragenlijst als startpunt van het gesprek. Je mag er tijdens het consult gewoon op terugkomen: “Hier heb ik dit ingevuld, maar ik twijfel of het klopt.” Artsen zijn daar echt aan gewend.

Veelgestelde vragen over slaapvragenlijsten

Wordt er in Nederland met standaard slaapvragenlijsten gewerkt?

Ja. In vrijwel alle slaapcentra en veel huisartsenpraktijken worden vaste, gevalideerde vragenlijsten gebruikt, zoals de Epworth Sleepiness Scale en insomnieschalen. De precieze mix verschilt per ziekenhuis, maar de basis is redelijk vergelijkbaar.

Kunnen mijn antwoorden tegen me gebruikt worden, bijvoorbeeld bij rijgeschiktheid?

Bij verdenking op een gevaarlijk verhoogde kans op in slaap vallen in het verkeer, heeft een arts een verantwoordelijkheid. Maar dat is niet alleen op basis van een vragenlijst. Het gaat altijd om het totaalplaatje: gesprek, onderzoek, eventuele testuitslagen. Maak je je hier zorgen over, bespreek het dan expliciet met je arts.

Helpt het om vooraf een slaapdagboek bij te houden naast de vragenlijst?

Ja, vaak wel. Een slaapdagboek van een of twee weken geeft extra context: bedtijden, nachtelijk wakker zijn, dutjes overdag. Veel behandelaren vragen er zelfs actief om, zeker bij slapeloosheid. Op sites als Thuisarts en Gezondheidsnet vind je voorbeelden van slaapdagboeken die je kunt gebruiken.

Zijn er ook vragenlijsten speciaal voor kinderen?

Zeker. Voor kinderen en jongeren bestaan aparte slaapvragenlijsten, aangepast aan leeftijd en ontwikkeling. Die worden meestal ingevuld door ouders, soms samen met het kind. Denk aan vragen over inslapen, nachtelijk wakker worden, bedplassen, nachtmerries en gedrag overdag.

Kan ik zelf al een vragenlijst invullen voordat ik naar de huisarts ga?

Dat kan. Online vind je bijvoorbeeld slaperigheidsschalen en korte tests voor snurken en slaapapneu. Let wel op dat je kiest voor betrouwbare bronnen, zoals Nederlandse gezondheidswebsites of ziekenhuizen. Neem de uitslag altijd mee naar je huisarts, in plaats van zelf conclusies te trekken.

Meer lezen over slaap en slaaponderzoek

Wil je zelf verder grasduinen in betrouwbare informatie over slaap, slaapstoornissen en onderzoek? Deze Nederlandstalige sites zijn een goed startpunt:

Slaapvragenlijsten zijn misschien niet spectaculair, maar ze vormen wel de stille motor achter veel goede diagnoses. Hoe eerlijker je ze invult, hoe groter de kans dat het vervolgonderzoek ook echt aansluit bij wat jij nodig hebt.

Waarom die slaapvragenlijst meer zegt dan je denkt