Hartfalen en slapen: waarom nachtrust zo spannend wordt

Waarom de nacht ineens zo zwaar wordt

Overdag lukt het vaak nog best aardig. Je beweegt, zit rechtop, je benen hangen naar beneden. Het hart moet hard werken, maar het lichaam helpt mee. Zodra je gaat liggen, verandert het spel. Vocht dat overdag in je benen zakt, verplaatst zich terug naar je romp. Dat betekent: meer bloed richting hart en longen. En dat hart met verminderde pompkracht moet dat allemaal verwerken.

Gevolg: meer druk in de longen, kortademigheid, hoesten, een zwaar gevoel op de borst. Niet bij iedereen, maar bij genoeg mensen om te zeggen: als je hartfalen hebt en vooral ‘s nachts benauwd wordt, dan is dat geen toeval.

Neem Karin, 68 jaar, met hartfalen na een oude hartinfarct. Overdag gaat het “wel te doen”, zoals ze zelf zegt. Maar elke nacht schuift ze na een uur of twee slapen langzaam omhoog in bed, kussen erbij, dan nog een kussen. Tegen de ochtend zit ze half rechtop te slapen in plaats van te liggen. “Als ik plat ga, voelt het alsof ik onder water lig,” vertelt ze. Dat is geen aanstellerij, dat is pure longstuwing.

Hartfalen en slapen: de meest voorkomende valkuilen

Plat liggen voelt alsof je verdrinkt

Veel mensen met hartfalen merken dat ze niet meer vlak kunnen liggen. Dat heet orthopneu. Je hebt dan extra kussens nodig, of je slaapt zelfs in een soort halve zithouding. Het typische verhaal: je gaat liggen, binnen een kwartier tot half uur word je kortademig, moet rechtop gaan zitten, en pas dan zakt het weer een beetje.

Artsen vragen hier meestal wel naar, maar patiënten bagatelliseren het vaak. “Ach, ik slaap gewoon graag wat hoger.” Terwijl het eigenlijk een signaal is dat het hart moeite heeft met de volumeschommelingen in de nacht.

Midden in de nacht wakker met een gevoel van paniek

Dan is er nog dat andere fenomeen: je slaapt, en na 1 tot 3 uur schrik je wakker, heftig benauwd, soms met hoesten en een soort paniekgevoel. Je moet overeind komen, soms naar het raam lopen, diep ademen. Dit heet nachtelijke dyspneu door hartfalen. Het is geen nachtmerrie, het is letterlijk je hart en longen die protesteren.

Jan, 74 jaar, dacht maandenlang dat hij “gewoon onrustig sliep”. Zijn huisarts hoorde hem hoesten aan de telefoon en vroeg terloops: “Heeft u dat ook als u ligt?” Een paar vragen verder was het beeld duidelijk: klassiek hartfalen, met vooral nachtelijke klachten. Zijn slaap was eigenlijk de beste diagnostische hint, maar daar had hij zelf nooit zo bij stilgestaan.

Slaapapneu en hartfalen: een vervelende combinatie

Alsof hartfalen op zichzelf nog niet genoeg is, komt er regelmatig slaapapneu bij. Zeker bij mensen met overgewicht, hoge bloeddruk of atriumfibrilleren. Slaapapneu betekent dat de ademhaling tijdens de slaap steeds stokt, soms tientallen keren per uur.

Bij hartfalen zie je zowel obstructieve slaapapneu (luchtweg klapt dicht) als centrale slaapapneu (de hersenen geven even geen goed ademhalingssignaal). Dat laatste kan zich uiten als Cheyne-Stokes-ademhaling: periodes van heel oppervlakkig ademen, dan weer diepe zuchten, dan weer bijna stil. Het klinkt dramatisch, en eerlijk gezegd: dat is het ook voor een kwetsbaar hart.

Het resultaat: slechte zuurstofvoorziening, onrustige slaap, hoge bloeddrukpieken tijdens de nacht en een nog zwaardere belasting voor het hart. En jij wordt wakker met het gevoel dat je totaal niet hebt geslapen, zelfs als je technisch gezien acht uur in bed hebt gelegen.

Onrustige benen, krampen en een lijf dat maar niet wil meewerken

Hartfalen gaat vaak samen met andere problemen: minder goede doorbloeding, afwijkende zouten in het bloed door plastabletten, soms wat nierfunctiestoornissen. Dat kan zich ‘s nachts uiten in kuitkrampen, onrustige benen, tintelingen of een soort intern “niet kunnen stilzitten”.

Dan heb je dus een dubbel probleem: je bent moe, je wilt slapen, maar je benen doen niet mee. En als je dan eindelijk indommelt, word je wakker van de kortademigheid. Nou ja, lekker dan.

Waarom artsen slaapklachten bij hartfalen soms onderschatten

Je zou denken: slapen is zo belangrijk, daar vragen artsen vast standaard naar. In theorie wel. In de praktijk ligt de focus vaak op inspanningsvermogen, gewicht, vocht, bloeddruk, medicatie. Allemaal belangrijk, maar de nacht schiet er nog wel eens bij in.

Patiënten zelf helpen ook niet altijd mee. “Ach dokter, slapen doe ik al jaren slecht” of “Ik ben gewoon een slechte slaper” hoor je vaak. Terwijl er een patroon in zit dat heel goed past bij hartfalen. Bijvoorbeeld:

Benauwdheid vooral in liggende houding
Wakker worden met hoest of een piepend geluid
Meerdere keren per nacht naar het toilet moeten plassen, terwijl dat overdag meevalt
‘s Nachts meer kussens nodig hebben dan vroeger

Als je dit herkent en je hebt (mogelijk) hartfalen, is het echt de moeite waard om dit actief te benoemen bij je huisarts of cardioloog. Slaapklachten zijn bij hartfalen geen bijzaak, maar vaak een signaal dat de balans in je vocht, medicatie of hartfunctie niet optimaal is.

Hoe hartfalen je slaapritme in de war schopt

Slapen is meer dan alleen je ogen dichtdoen. Je hebt een slaap-waakritme, hormonen die ‘s nachts anders werken dan overdag, een bloeddruk die normaal gesproken daalt in de nacht. Bij hartfalen raakt dat hele systeem wat ontregeld.

De bloeddruk daalt soms minder tijdens de nacht, of juist grillig
Het lichaam houdt meer vocht vast, wat zich ‘s nachts uit in vaker plassen
De ademhalingsregulatie wordt gevoeliger, waardoor ademstops sneller ontstaan
De hersenen krijgen mogelijk net wat minder zuurstof, wat kan bijdragen aan onrustige slaap en concentratieproblemen overdag

Veel mensen met hartfalen merken daardoor dat ze ‘s ochtends al moe wakker worden, overdag dutjes nodig hebben en ‘s avonds juist weer een opleving krijgen. En dat maakt een vast slaapritme lastig.

Wat kun je zelf doen zonder je hele leven om te gooien?

Laten we eerlijk zijn: “u moet uw leefstijl aanpassen” is makkelijk gezegd. Je hartfalen, je medicatie, misschien nog andere aandoeningen… het is al een halve baan om dat allemaal te managen. Toch zijn er een paar dingen die in de praktijk wél haalbaar zijn en vaak merkbaar verschil geven in de nacht.

Speel met je slaaphouding in plaats van ertegen te vechten

Als plat liggen je klachten verergert, dan is het geen zwaktebod om hoger te slapen. Integendeel. Veel mensen hebben baat bij:

Een verstelbaar bed of een wigkussen onder het hoofdeinde
Slapen op de zij in plaats van op de rug, zeker als er ook slaapapneu speelt
Kussens achter de rug zodat je half zittend, half liggend slaapt

Het doel is niet “mooi recht liggen”, maar een houding waarin je longen genoeg ruimte hebben en je hart minder wordt overstroomd met vocht.

Let op je vocht en je avondritueel

Bij hartfalen krijg je vaak adviezen over vochtinname. Niet iedereen hoeft streng te beperken, maar veel mensen krijgen wel een richtlijn per dag. Wat vaak vergeten wordt: de timing.

Als je alles in de avond drinkt, is de kans groot dat je ‘s nachts drie keer uit bed moet om te plassen. Dat helpt je slaap niet. Probeer daarom:

Het grootste deel van je vocht overdag te drinken
Na het avondeten nog maar beperkt te drinken, tenzij je arts iets anders zegt
Alcohol in de avond te beperken, omdat dat zowel je slaap als je hart belast

En ja, koffie laat op de avond is bij hartfalen meestal een slecht idee, zeker als je ook hartkloppingen hebt.

Medicatie: het juiste moment kan veel uitmaken

Plastabletten laat op de dag innemen is vragen om een onrustige nacht. Soms kan de arts de timing aanpassen, bijvoorbeeld de laatste dosis eind van de middag in plaats van ‘s avonds.

Ook andere medicijnen kunnen invloed hebben op je slaap: sommige betablokkers kunnen bijvoorbeeld levendige dromen of inslaapproblemen geven. Dat geldt niet voor iedereen, maar als je merkt dat je slaap verslechterde na een medicatiewijziging, benoem dat dan. Artsen kunnen soms spelen met het tijdstip of met het type middel.

Belangrijk: ga nooit zelf sleutelen aan je medicatie. Altijd overleggen. Maar wees wel eerlijk over je nachten. “Het gaat wel” is voor een arts te vaag om op te sturen.

Beweging overdag helpt echt, maar met beleid

Bij hartfalen is bewegen vaak spannend. Je bent bang om je hart te zwaar te belasten, terwijl juist regelmatige, matige inspanning kan helpen om beter te slapen. Denk aan wandelen, rustig fietsen, lichte oefeningen.

Mensen die meedoen aan hartrevalidatie merken vaak dat hun slaap na een paar weken verbetert. Niet omdat ze ineens topsporters zijn, maar omdat hun lichaam weer een duidelijker dag-nacht-ritme krijgt. Overdag iets actiever, ‘s avonds wat meer natuurlijke moeheid.

Wanneer moet je aan de bel trekken?

Er zijn slaapklachten bij hartfalen die gewoon vervelend zijn, en er zijn signalen waarbij je niet moet wachten.

Bel direct je arts of huisartsenpost bij:

Plotseling veel meer benauwdheid, vooral in rust of in bed
Wakker worden met een piepend geluid, roze schuimend slijm of een gevoel van “ik stik nu”
Snel toenemende gewichtstoename in een paar dagen, samen met slechter slapen en dikkere enkels

Maak een afspraak bij je huisarts of cardioloog als:

Je al weken slecht slaapt door kortademigheid of hoesten
Je partner merkt dat je vaak stopt met ademen in je slaap
Je overdag bijna in slaap valt, ook in situaties waarin dat gevaarlijk is (auto, fiets)

Soms is aanvullend onderzoek nodig, zoals een slaaponderzoek (polysomnografie) of een thuismeting van ademhaling en zuurstof tijdens de nacht.

Slaapapneu behandelen bij hartfalen: gedoe, maar vaak de moeite waard

Veel mensen schrikken als ze een CPAP-masker of ander hulpmiddel te zien krijgen. “Moet ik daarmee slapen? Nooit van mijn leven.” Begrijpelijk, het ziet er nogal technisch uit.

Toch zie je in de praktijk dat mensen met hartfalen en slaapapneu die wél behandeld worden, vaak:

Minder nachtelijke benauwdheid ervaren
Minder moe zijn overdag
Beter reageren op hun hartfalenmedicatie

Het is geen tovermiddel, en niet iedereen voelt direct verschil. Maar als je hart al kwetsbaar is, wil je eigenlijk niet dat het elke nacht tientallen keren een extra klap krijgt door zuurstofdalingen.

De emotionele kant: de nacht als mentale marathon

Overdag kun je je nog afleiden. De tv staat aan, er is bezoek, je hebt afspraken. ‘s Nachts lig je alleen met je gedachten, je hartslag en je ademhaling. Dat maakt angst en somberheid vaak sterker.

Veel mensen met hartfalen vertellen dat ze vooral ‘s nachts piekeren: “Wat als mijn hart ermee stopt terwijl ik slaap?” of “Straks val ik in slaap en word ik niet meer wakker.” Ironisch genoeg maakt die angst het inslapen alleen maar moeilijker, waardoor je in een soort vicieuze cirkel belandt.

Het helpt om dit niet weg te stoppen. Bespreek het met je arts, met een hartfalenverpleegkundige, of met een psycholoog die ervaring heeft met somatische aandoeningen. Soms kunnen simpele ademhalingsoefeningen, ontspanningstraining of een kort traject cognitieve gedragstherapie al veel doen voor je nachtrust.

FAQ over hartfalen en slapen

Is het normaal dat ik alleen ‘s nachts benauwd ben bij hartfalen?

“Normaal” is een lastig woord, maar het komt heel vaak voor. Nachtelijke benauwdheid en niet plat kunnen liggen passen goed bij hartfalen. Het is wel een teken dat de balans in je behandeling mogelijk niet optimaal is. Bespreek het altijd met je arts.

Hoe weet ik of ik slaapapneu heb naast mijn hartfalen?

Signalen zijn onder andere luid snurken, ademstops (vaak door de partner gezien), onrustige slaap, veel wakker worden, ochtendhoofdpijn en extreme slaperigheid overdag. Bij twijfel kan je huisarts of cardioloog je verwijzen voor een slaaponderzoek.

Mag ik slaappillen gebruiken als ik hartfalen heb?

Slaappillen kunnen de ademhaling onderdrukken en zijn bij hartfalen en mogelijke slaapapneu dus niet onschuldig. Gebruik ze alleen in overleg met je arts, en liever kortdurend. Vaak is het belangrijker om de oorzaak van de slechte slaap aan te pakken (vocht, ademhaling, angst) dan het symptoom te dempen.

Helpt een middagdutje of maakt dat het erger?

Een kort dutje van maximaal 20 tot 30 minuten kan helpen als je echt uitgeput bent. Lange dutjes van meer dan een uur verstoren vaak je nachtrust. Merk je dat je ‘s nachts daardoor nog slechter slaapt, probeer dan je dutjes te beperken en meer licht en beweging overdag in te bouwen.

Kan betere nachtrust mijn hartfalen echt beïnvloeden?

Ja, al is het niet zo dat slapen je hartfalen “oplost”. Maar een betere slaap betekent vaak: lagere bloeddrukpieken, minder stresshormonen, betere stemming en meer energie om overdag te bewegen en je medicatie goed in te nemen. Dat alles bij elkaar helpt je hart.

Meer lezen

Voor betrouwbare informatie over hartfalen en gerelateerde klachten kun je kijken op:

En misschien wel de belangrijkste tip: neem je nachten net zo serieus als je dagen. Als je ‘s nachts niet uitrust, betaal je daar overdag dubbel voor. En je hart trouwens ook.

Slapen met hartfalen: waarom de nacht zwaarder voelt dan de dag