Wakker liggen van reuma: waarom je bed geen rustplek meer lijkt

Waarom reuma en slaap zo’n ongelukkig duo zijn

Het voelt soms bijna oneerlijk: overdag ploeter je al door de pijn en vermoeidheid heen, en dan pakt de nacht je óók nog. Toch is dat geen toeval. Reuma en slaap beïnvloeden elkaar over en weer.

Aan de ene kant zorgt reuma voor pijn, stijfheid en een lichaam dat zich niet zomaar “uit” laat zetten. Aan de andere kant maakt slechte slaap je pijngevoeliger en vermoeider, waardoor je reuma de volgende dag juist heftiger kan aanvoelen. Een soort vicieuze cirkel waar niemand om gevraagd heeft.

Onderzoekers zien bij mensen met reumatische aandoeningen opvallend vaak:

• moeite met inslapen
• vaker wakker worden in de nacht
• vroeg wakker worden en niet meer kunnen doorslapen
• onrustige, niet-verkwikkende slaap

En dan hebben we het niet over een paar nachten, maar over maanden of jaren. Dat tikt aan, zowel lichamelijk als mentaal.

Hoe voelt dat in het echte leven?

Neem Karin, 52 jaar, met reumatoïde artritis. Overdag redt ze zich eigenlijk best wel aardig met medicatie en een aangepaste werkweek. Maar ‘s nachts begint de ellende pas echt. Zodra ze gaat liggen, trekt de pijn in haar schouders en handen op. Op haar zij liggen lukt amper, op haar rug wordt haar onderrug boos. Ze wordt meerdere keren per nacht wakker omdat ze haar houding moet veranderen. De wekker gaat om 7.00 uur, maar ze voelt zich alsof ze net drie uur geslapen heeft.

Of Tom, 34 jaar, met axiale spondyloartritis. Hij wordt standaard rond 4.30 uur wakker van een branderig, stijf gevoel in zijn onderrug en heupen. Als hij dan even rondloopt, zakt het wat af. Terug in bed begint het opnieuw. Hij zegt zelf: “Ik slaap in etappes, nooit aan één stuk.”

Dit soort verhalen hoor je opvallend vaak in reumapoli’s. En nee, het is geen aanstellerij of “er maar aan moeten wennen”. Er gebeurt echt iets in je lijf.

Wat er in je lichaam gebeurt als je met pijn probeert te slapen

Je lichaam is ‘s nachts bedoeld om te herstellen. Bij mensen met reuma loopt dat herstelproces niet lekker synchroon.

Een paar dingen die spelen:

• Ontstekingen zijn niet alleen overdag actief. Ontstekingsstoffen (zoals cytokinen) kunnen je slaap verstoren en je pijndrempel verlagen.
• Pijnsignalen worden in de hersenen anders verwerkt als je slecht slaapt. Minder slaap betekent vaak een gevoeliger zenuwstelsel.
• Spieren rondom pijnlijke gewrichten spannen zich aan om te “beschermen”. Dat voelt misschien veilig, maar geeft juist extra spanning en onrust in bed.
• Sommige reumamedicijnen (zoals corticosteroïden) kunnen je wakker houden als je ze laat op de dag inneemt.

Het gevolg: je valt moeilijker in slaap, slaapt lichter en wordt makkelijker wakker van elk signaal - een pijnscheut, een houding die net niet goed voelt, een kramp.

Pijn of vermoeidheid: wat is nou het grootste probleem?

Als je mensen met reuma vraagt wat het zwaarst weegt, is het antwoord verrassend vaak niet “pijn”, maar “die allesoverheersende moeheid”. En die moeheid hangt weer nauw samen met slechte slaap.

Interessant detail: uit onderzoek blijkt dat mensen die hun slaapkwaliteit als slecht beoordelen, vaak ook meer pijnrapporteren, zelfs als de ontstekingswaarden in het bloed niet extreem zijn. Met andere woorden: hoe slechter je slaapt, hoe heftiger je reuma kan aanvoelen, los van wat er in je bloed te zien is.

Dat verklaart ook waarom sommige mensen zeggen: “Mijn bloedwaarden zijn redelijk, maar ik voel me totaal gesloopt.” Slaap is daarin een stille saboteur.

Waarom artsen dit soms onderschatten

In de spreekkamer gaat het vaak over pijnscores, gewrichtszwelling en labwaarden. Logisch, dat zijn meetbare dingen. Slaap komt er dan een beetje achteraan, als er nog tijd is.

Veel mensen met reuma benoemen hun slaapproblemen pas als de arts er expliciet naar vraagt. En artsen vragen er niet altijd naar, omdat de focus ligt op ontstekingsremming en medicatie.

Toch is het slim om slaap actief op tafel te leggen. Niet alleen omdat het vervelend is om elke nacht te liggen woelen, maar ook omdat:

• slechte slaap je pijnervaring versterkt
• vermoeidheid je minder veerkrachtig maakt
• je stemming eronder lijdt, met meer kans op somberheid

Een arts die het hele plaatje bekijkt, hoort slaap eigenlijk gewoon mee te nemen in het gesprek. Maar ja, daar mag je als patiënt soms zelf ook een beetje assertief in zijn.

Niet elke slapeloze nacht is “gewoon van de reuma”

Hier gaat het nog weleens mis. Alles wordt op de reuma geschoven, terwijl er soms óók iets anders speelt.

Bijvoorbeeld:

• Slaapapneu: vooral bij mensen met overgewicht, gebruik van bepaalde medicijnen of nek- en kaakklachten. Hard snurken, ademstops, ochtendhoofdpijn en extreme slaperigheid overdag zijn alarmsignalen.
• Rusteloze benen (RLS): een onbedwingbare drang om de benen te bewegen, meestal ‘s avonds en ‘s nachts, met een kriebelend of trekkend gevoel.
• Depressie of angstklachten: niet zeldzaam bij chronische aandoeningen en vaak sterk verweven met slaapproblemen.
• Overgangsklachten: opvliegers en nachtzweten kunnen de boel flink verstoren.

Als je reuma hebt, kun je óók één van deze problemen hebben. Het is dus belangrijk om niet alles automatisch onder het kopje “tja, reuma” te schuiven.

Wat je overdag doet, beslist mee over je nacht

Het voelt soms alsof slaap alleen een kwestie is van wat er in bed gebeurt, maar de voorbereiding begint eigenlijk al zodra je wakker wordt.

Een paar voorbeelden uit de praktijk:

Karin merkte dat als ze overdag nét te lang doorging met activiteiten, ze ‘s nachts onrustiger sliep en meer pijn had. Met hulp van een ergotherapeut heeft ze geleerd om haar dag anders in te delen: vaker korte pauzes, taken spreiden over de week, niet alles op “goede dagen” proppen. Haar nachten werden niet magisch pijnvrij, maar wél rustiger.

Tom ontdekte dat een korte wandeling in de ochtend en nog eentje in de namiddag zijn stijfheid en onrustige gevoel in bed iets verminderden. Niet keihard sporten, maar in beweging blijven binnen zijn grenzen. Zijn fysiotherapeut hielp hem met oefeningen die juist ‘s avonds ontspannend werken.

Overdag bewegen, maar niet overbelasten, blijkt voor veel mensen met reuma een soort dun koord waar je op balanceert. Toch heeft het directe invloed op hoe je lichaam ‘s nachts aanvoelt.

Medicijnen en slaap: een ongemakkelijke balans

Medicatie bij reuma is vaak onmisbaar, maar kan tegelijkertijd invloed hebben op je slaap.

Een paar punten om scherp op te letten (altijd in overleg met je arts):

• Corticosteroïden (zoals prednison) kunnen je wakker houden als je ze later op de dag slikt. Soms helpt het om de inname naar de ochtend te verplaatsen.
• Sommige pijnstillers met codeïne of tramadol kunnen je suf maken, maar óók de slaapkwaliteit verstoren of juist onrust geven.
• Biologische middelen en andere DMARD’s hebben soms indirect effect op slaap doordat ze de ontsteking beter remmen. Als de ontsteking rustiger wordt, kan de slaap verbeteren.

Het is dus niet alleen een kwestie van “meer pijnstillers is beter”. Soms is het slimmer om te kijken naar timing, soort medicijn en combinaties. Dat gesprek hoort je reumatoloog met je te voeren.

Wat kun je zelf proberen zonder jezelf gek te maken?

Je kent ze vast: de standaardlijstjes met “slaaptips”. Geen koffie na 16.00 uur, geen scherm in bed, vaste tijden. Allemaal niet onzin, maar bij reuma is dat vaak maar een klein stukje van het verhaal.

Zinvoller is om te kijken naar drie sporen tegelijk:

1. Pijn en lichaamshouding in bed

• Experimenteer met kussens: een kussen tussen de knieën bij heup- en rugklachten, een dun kussen onder de armen bij schouderpijn, een rolletje in de knieholte bij knieproblemen.
• Een iets harder matras kan beter ondersteunen bij rugklachten, maar te hard kan bij gevoelige gewrichten juist pijnlijk zijn. Uitproberen, eventueel met een topper.
• Warme douche of warm kompres voor het slapengaan kan stijfheid verminderen. Let op: niet zó warm dat je ervan gaat zweten en onrustig wordt.

2. Hoofd en gedachten tot rust krijgen

Veel mensen met reuma beschrijven een soort “piekeruurtje” in bed. Over werk, gezin, toekomst, keuringen, geld. Heel begrijpelijk.

• Ontspanningsoefeningen, rustige ademhaling of mindfulness kunnen zweverig klinken, maar zijn eigenlijk gewoon manieren om je zenuwstelsel een seintje te geven: het is oké, je mag even uit.
• Sommige revalidatiecentra en reumacentra bieden cursussen aan rond omgaan met pijn en slaap. Dat is vaak praktischer dan een los slaapboekje.

3. Ritme en grenzen

• Probeer tóch een redelijk vast slaap- en waakritme aan te houden, ook als je slecht geslapen hebt. Uitslapen tot 11.00 uur helpt op korte termijn, maar saboteert je volgende nacht.
• Korte powernap van maximaal 20 tot 30 minuten kan overdag helpen, maar lang slapen in de middag maakt inslapen lastiger.

Geen van deze dingen is een wondermiddel. Maar meerdere kleine aanpassingen samen kunnen wel degelijk verschil maken.

Wanneer het tijd is om hulp in te schakelen

Er is een grens tussen “af en toe een slechte nacht” en een slaapprobleem dat je leven overneemt.

Zo’n signaal dat het tijd is om hulp te zoeken:

• je slaapt drie nachten per week slecht of minder dan ongeveer 6 uur, en dat langer dan een maand
• je voelt je overdag zo moe dat je functioneren er serieus onder lijdt
• je merkt dat je somber, prikkelbaar of angstig wordt door het slaaptekort
• je partner merkt ademstops, extreem snurken of rare bewegingen in je slaap

Dan is de volgende stap niet nog een kussen erbij kopen, maar naar je huisarts of reumatoloog gaan en slaap zélf als onderwerp op tafel leggen.

In Nederland en België zijn er slaapcentra en gespecialiseerde klinieken waar verder onderzoek mogelijk is, bijvoorbeeld naar slaapapneu of andere slaapstoornissen. Je huisarts kan je daarover informeren en zo nodig verwijzen.

Waarom beter slapen bij reuma wél de moeite waard is

Het voelt soms alsof je aan honderd knoppen tegelijk moet draaien: medicatie, beweging, voeding, werk, relaties, en dan óók nog slaap. De verleiding is groot om te denken: laat die slaap maar, dat hoort er gewoon bij.

Toch laten onderzoeken zien dat mensen met reuma die hun slaapkwaliteit verbeteren:

• minder pijn rapporteren
• zich overdag energieker voelen
• zich mentaal stabieler voelen
• beter kunnen omgaan met schommelingen in hun aandoening

Je reuma verdwijnt er niet door, maar het bepaalt minder je hele dag. En dat is al winst.

Veelgestelde vragen over reuma en slaap

1. Helpt een slaapmiddel bij reuma-gerelateerde slaapproblemen?
Slaapmiddelen kunnen tijdelijk helpen, bijvoorbeeld in een crisissituatie. Maar ze pakken de oorzaak niet aan en kunnen verslavend werken. Artsen zijn daarom terughoudend. Vaak is een combinatie van betere pijninstelling, slaapgedrag en eventueel een kortdurende medicamenteuze ondersteuning zinvoller dan alleen een pil om te slapen.

2. Maakt mijn reumamedicatie mijn slaap slechter, of verbeeld ik me dat?
Dat kun je je niet zomaar inbeelden. Sommige middelen beïnvloeden je slaap. Corticosteroïden zijn berucht als je ze laat op de dag slikt. Ook bepaalde pijnstillers kunnen je slaapstructuur verstoren. Bespreek concreet met je arts welk middel je wanneer slikt en wat je merkt. Soms is aanpassing van tijdstip of dosering al voldoende.

3. Is vermoeidheid bij reuma alleen maar een gevolg van slechte slaap?
Nee. Vermoeidheid bij reuma is complex. Ontsteking, immuunsysteem, medicatie, conditie en stemming spelen allemaal mee. Maar slechte slaap is wél een versterkende factor. Als je slaap verbetert, verdwijnt de moeheid niet altijd volledig, maar wordt die vaak wel draaglijker.

4. Heeft het zin om naar een slaapcentrum te gaan als ik “alleen maar” reuma heb?
Als je ernstige, aanhoudende slaapproblemen hebt, zeker als je partner ademstops of hevig snurken opmerkt, kan een slaapcentrum zinvol zijn. Je huisarts kan samen met jou inschatten of er aanwijzingen zijn voor een specifieke slaapstoornis, zoals slaapapneu of rusteloze benen. Het feit dat je reuma hebt, sluit andere slaapstoornissen niet uit.

5. Moet ik mij er niet gewoon bij neerleggen dat ik door reuma slecht slaap?
Berusting kan helpen om minder te vechten tegen elke slechte nacht, maar “erbij neerleggen” in de zin van niets meer proberen is zonde. Er is vaak meer mogelijk dan je denkt: betere pijninstelling, aanpassingen in bed, andere dagindeling, begeleiding via revalidatie of een slaapcoach. Perfecte nachten zijn misschien niet haalbaar, maar betere nachten vaak wel.

Meer lezen en betrouwbare informatie

Voor wie zich verder wil verdiepen in reuma, pijn en slaap, zijn deze Nederlandstalige bronnen een goed startpunt:

• Thuisarts over reumatoïde artritis en leven met een chronische ziekte: https://www.thuisarts.nl
• Hersenstichting over slaap en het brein: https://www.hersenstichting.nl
• Slaapinfo en uitleg over verschillende slaapstoornissen via het Nederlands Slaapinstituut: https://www.slaapinstituut.nl
• Algemene gezondheidsinformatie en leven met chronische aandoeningen via Gezondheidsnet: https://www.gezondheidsnet.nl

Gebruik deze sites vooral als achtergrondinformatie en neem je eigen situatie altijd mee naar je huisarts of reumatoloog. Want ja, de combinatie reuma en slaap is ingewikkeld. Maar dat betekent niet dat je er maar in je eentje nachtenlang over hoeft te liggen woelen.