Als je stemming schommelt, maar je slaap het hardst schommelt

Waarom slaap zo snel ontspoort bij een bipolaire stoornis

Bijna iedereen met een bipolaire stoornis herkent het: je slaapritme is vaak het eerste dat verandert, nog voordat de stemming echt duidelijk omslaat. Dat is geen toeval.

Bij een bipolaire stoornis is het biologische ritme gevoeliger ontregeld. De interne klok - je dag-nachtritme - reageert sterker op prikkels als licht, stress, onregelmatige werktijden, nachtelijk schermgebruik en reizen. Waar iemand zonder stemmingsstoornis na een paar korte nachten vooral moe wordt, kan iemand met een bipolaire stoornis juist richting manie schuiven.

Neem Sara, 32 jaar. Ze heeft een drukke baan, twee jonge kinderen en een bekende bipolaire stoornis type I. Na een paar weken overwerken slaapt ze nog maar vier tot vijf uur per nacht. In het begin voelt ze zich eigenlijk best wel goed: energiek, creatief, sociaal. Maar haar partner merkt dat ze sneller praat, meer geld uitgeeft en steeds later naar bed gaat. Twee weken later belandt ze met een forse manie op de crisisdienst. Terugkijkend was haar slaap al die tijd de luidste sirene.

Slaap is dus geen detail. Het is een soort thermometer van de stemming, én een factor die de stoornis actief kan aanjagen.

Hoe manie en hypomanie je nachtrust kapen

Tijdens een manische of hypomane periode gebeurt er iets geks met slaap: je hebt minder behoefte aan slaap, maar voelt je toch niet moe. Dat voelt voor veel mensen in het begin bijna prettig.

• Je valt later in slaap, of helemaal niet
• Je wordt eerder wakker dan normaal
• Je kunt met drie of vier uur slaap tóch de dag doorkomen
• Je voelt je opgejaagd, vol ideeën, onrustig in je lijf

Dat laatste maakt slapen extra moeilijk. Je lichaam staat in de hoogste versnelling, je gedachten schieten alle kanten op, en de rem is zoek. De combinatie van minder slaap en meer activiteit versterkt de manie nog verder. Het is een soort vicieuze cirkel: hoe minder je slaapt, hoe manischer je wordt, en hoe manischer je wordt, hoe minder je kán slapen.

Veel mensen onderschatten dit. Ze denken: “Ik functioneer toch prima zo?” of “Dit is eindelijk de versie van mij die ik altijd wil zijn.” Maar objectief gezien gaat het vaak mis: impulsieve beslissingen, conflicten, risicovol gedrag. Het feit dat je met zo weinig slaap toch doordendert, is eerder een alarmsignaal dan een superkracht.

Depressieve fase: veel slapen, maar nooit uitgerust

Aan de andere kant van de slinger staat de bipolaire depressie. Daar zie je vaak een heel ander slaappatroon:

• Moeite met inslapen door piekeren
• Vaak wakker worden in de nacht
• Heel vroeg wakker worden en niet meer kunnen doorslapen
• Of juist extreem lang slapen en toch uitgeput opstaan

Neem Jamal, 41 jaar. In stabiele periodes slaapt hij rond de zeven uur per nacht en functioneert hij prima. Maar als hij depressief wordt, verandert alles. Hij ligt tot diep in de nacht wakker, staart naar het plafond, denkt aan alles wat mis is gegaan. Als hij eindelijk in slaap valt, wordt hij om vijf uur alweer klaarwakker, met een loodzwaar gevoel. In het weekend slaapt hij soms tot de middag, meer in een poging de dag te ontwijken dan uit echte moeheid.

Dit soort slaapklachten maakt de depressie vaak nog zwaarder. Je mist energie, concentratie, motivatie. En het frustrerende is: zelfs als je wéét dat beter slapen zou helpen, lukt het gewoon niet. De stemming trekt de slaap mee naar beneden.

Slaap als vroege waarschuwing: waar moet je op letten?

Veel behandelaren zeggen het inmiddels tegen hun patiënten: let op je slaap, want dat is vaak het eerste signaal dat er iets gaat schuiven. Maar wat betekent dat concreet?

Signalen die kunnen wijzen op een beginnende manische of hypomane episode:

• Je slaapt opeens een stuk minder dan normaal, zonder je moe te voelen
• Je gaat later naar bed omdat je je zo energiek voelt
• Je wordt vroeg wakker met een soort “aan"-gevoel in je hoofd
• Je hebt het gevoel dat slapen tijdverspilling is

Signalen die kunnen passen bij een opkomende depressie:

• Je ligt langer wakker voor je in slaap valt
• Je wordt vaker wakker in de nacht
• Je wordt veel vroeger wakker dan je gewend bent, met een somber of angstig gevoel
• Je hebt de neiging om te blijven liggen en veel langer te slapen

Voor veel mensen helpt het om een slaapdagboek bij te houden. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. Gewoon iedere dag kort noteren hoe laat je naar bed ging, hoe lang je ongeveer sliep, hoe je stemming was en welke medicijnen je hebt genomen. Na een paar weken zie je vaak patronen. Sommige ggz-instellingen gebruiken hier ook apps voor.

Medicatie: redder of saboteur van je nachtrust?

Medicijnen bij een bipolaire stoornis en slaap hebben een ingewikkelde relatie. Ze kunnen helpen, maar ook flink storen.

Veelgebruikte stemmingsstabilisatoren zoals lithium, valproïnezuur of lamotrigine hebben zelf meestal geen extreem verstorend effect op slaap, maar ze kunnen wel indirect invloed hebben. Lithium kan bijvoorbeeld de schildklierfunctie beïnvloeden, wat weer effect heeft op energie en moeheid.

Antipsychotica, die vaak worden ingezet bij manie, maken veel mensen slaperig. In de acute fase kan dat juist helpen om weer te slapen en tot rust te komen. Maar op langere termijn kun je je overdag suf voelen, zwaarder worden en minder fit zijn. Dat maakt het lastiger om een gezond ritme vast te houden.

Antidepressiva zijn een hoofdstuk apart. Bij een bipolaire stoornis kunnen ze soms een manie uitlokken, zeker als ze niet gecombineerd worden met een stemmingsstabilisator. Ook kunnen sommige antidepressiva de slaap verstoren, bijvoorbeeld door meer dromen, rusteloosheid of juist overmatige slaperigheid.

En dan zijn er nog slaapmiddelen. Korte tijd kunnen die helpen, bijvoorbeeld bij een acute manische ontregeling. Maar langdurig gebruik geeft risico op afhankelijkheid, tolerantie (steeds meer nodig hebben) en een verslechterde kwaliteit van de natuurlijke slaap. De meeste richtlijnen adviseren daarom om slaapmedicatie zo kort mogelijk en zo gericht mogelijk in te zetten.

Het loont echt om met je psychiater of huisarts heel concreet te praten over slaap: welke middelen helpen je in de nacht, welke maken je overdag te suf, en wat is voor jou de beste balans.

Het kwetsbare ritme: waarom regelmaat hier geen saai advies is

Bijna alle behandelrichtlijnen voor bipolaire stoornis hameren op hetzelfde: regelmaat. En ja, dat klinkt saai. Maar bij deze stoornis is regelmaat geen lifestyle-tip, maar een soort basisbescherming.

Regelmaat in:

• bedtijd en opsta-tijd (ook in het weekend, hoe jammer dat soms ook is)
• maaltijden
• medicatietijden
• hoeveelheid en tijdstip van cafeïne en alcohol
• hoeveelheid (en tijdstip) van schermgebruik

Neem iemand die wisseldiensten draait in de zorg en een bipolaire stoornis heeft. Iedere week een andere dienst, nachten doorhalen, overdag proberen bij te slapen. Dat is vragen om problemen. Niet omdat diegene “zwak” is, maar omdat het biologische systeem bij een bipolaire stoornis nu eenmaal minder goed tegen dit soort schommelingen kan.

In de praktijk betekent dit soms lastige keuzes: geen nachtdiensten meer, geen extreem lange reizen met meerdere tijdzones, bewuster omgaan met late feestjes en alcohol. Dat voelt misschien beperkend, maar voor veel mensen levert het uiteindelijk meer vrijheid op in de vorm van minder opnames en minder zware episoden.

Slaaphygiëne, maar dan eerlijk

Iedereen met slaapproblemen krijgt vroeg of laat hetzelfde rijtje: geen schermen in bed, geen koffie na de middag, vaste bedtijd, donkere slaapkamer. En ja, dat zijn verstandige adviezen. Maar bij een bipolaire stoornis is het vaak niet genoeg om simpelweg “slaaphygiëne” te doen.

Toch zijn er een paar dingen die in de praktijk vaak wél verschil maken:

• Een vaste opsta-tijd, ook na een slechte nacht. Hoe verleidelijk het ook is om uit te slapen, je ritme raakt daardoor nog meer in de war.
• Overdag voldoende licht, liefst daglicht. Licht is een sterke prikkel voor je biologische klok.
• Beweging, maar liever niet intensief vlak voor het slapengaan.
• Geen alcohol als “slaapmutsje”. Je valt er sneller door in slaap, maar je slaapt oppervlakkiger en wordt vaker wakker.

En dan het moeilijke stuk: piekertijd. Veel mensen met een bipolaire stoornis hebben in bed hun drukste gedachten. Een notitieboekje naast je bed, een korte ontspanningsoefening, of juist even uit bed gaan als je na 20-30 minuten nog klaarwakker ligt, kan helpen om je bed niet te koppelen aan wakker liggen en malen.

Maar laten we eerlijk zijn: soms doet alle slaaphygiëne in de wereld niets tegen een opkomende manie of diepe depressie. Dat is geen falen. Dat is het moment om je behandelaar in te schakelen, medicatie te herzien en te kijken of er meer nodig is dan alleen gedrag.

Relaties, werk en sociale jetlag

Slaap is niet alleen een medisch onderwerp, maar ook een sociaal mijnenveld. Partners, kinderen, collega’s - iedereen krijgt te maken met de grilligheid van je ritme.

Partners klagen soms dat de ander tot diep in de nacht hyperactief is, of juist ieder weekend halve dagen weg slaapt. Ouders voelen zich schuldig dat ze in depressieve fases nauwelijks hun kinderen naar school kunnen brengen. Werkgevers zien iemand die de ene maand overpresteert en de andere maand vaak ziek is.

En dan heb je nog de sociale jetlag: het verschil tussen je natuurlijke ritme en wat de maatschappij van je vraagt. Iemand die van nature een avondmens is, maar om zeven uur op kantoor moet zijn, loopt chronisch achter de feiten aan. Bij een bipolaire stoornis kan dat verschil net het duwtje geven richting ontregeling.

Soms helpt het om heel praktisch te kijken: kun je wat later beginnen op werk? Is er ruimte voor thuiswerken? Kun je met je partner afspraken maken over wie welke ochtenden de kinderen doet? Niet alles is maakbaar, maar kleine aanpassingen in het dagelijks leven kunnen de druk op je slaapritme flink verlagen.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Een paar slechte nachten heeft iedereen weleens. Maar bij een bipolaire stoornis ligt de drempel om hulp te zoeken eigenlijk lager.

Redenen om contact op te nemen met je behandelaar of huisarts:

• Je slaapt meerdere nachten achter elkaar duidelijk minder dan normaal en voelt je tegelijk energieker en opgejaagder
• Je hebt het gevoel dat je slaapbehoefte ineens drastisch is gedaald
• Je partner of naasten zeggen dat je anders praat, sneller, drukker, terwijl jij je vooral goed voelt
• Je bent al weken extreem moe, slaapt veel, maar voelt je alleen maar somberder
• Je merkt dat je zonder slaapmedicatie nauwelijks nog slaapt en steeds meer nodig hebt

Wacht niet tot het “echt mis” gaat. Vroeg ingrijpen kan het verschil maken tussen een lichte ontregeling die thuis te managen is, of een forse episode met opname.

Waar kun je betrouwbare informatie vinden?

Voor Nederlandse en Belgische lezers zijn er gelukkig een aantal goede bronnen over bipolaire stoornis en slaap:

• Thuisarts heeft duidelijke informatie over bipolaire stoornis en behandeling, geschreven door huisartsen en specialisten: https://www.thuisarts.nl
• Hersenstichting biedt toegankelijke uitleg over hersenaandoeningen en ook over slaap en hersenfunctie: https://www.hersenstichting.nl
• Gezondheidsnet publiceert regelmatig artikelen over slaapproblemen, slaapritme en psychische gezondheid: https://www.gezondheidsnet.nl

Voor slaap specifiek kun je daarnaast kijken bij gespecialiseerde slaapcentra of slaapklinieken in Nederland en België.

Veelgestelde vragen over bipolaire stoornis en slaap

Maakt slecht slapen mijn bipolaire stoornis erger, of is het alleen een symptoom?

Allebei. Slaapstoornissen zijn een kenmerk van manische en depressieve episoden, maar weinig en onregelmatig slapen kan ook zelf een nieuwe episode uitlokken. Daarom wordt slaap in veel behandelingen gezien als een actief aangrijpingspunt: hoe stabieler je slaap, hoe kleiner de kans op forse schommelingen.

Helpt een vast slaapschema echt, of is dat vooral theorie?

Onderzoek laat zien dat mensen met een bipolaire stoornis die een redelijk vast dag- en nachtritme aanhouden, gemiddeld minder en mildere episoden hebben. Het is geen garantie en het lost de stoornis niet op, maar het is wel een van de factoren waar je zelf enige invloed op hebt. Het effect merk je meestal pas na weken tot maanden, niet na een paar dagen.

Is een powernap overdag handig of juist riskant?

Dat hangt af van je situatie. Een korte powernap van maximaal 20-30 minuten vroeg op de middag kan helpen als je door medicatie of slechte nachten erg moe bent. Maar lange dutjes, vooral laat op de dag, kunnen je nachtelijke slaap verstoren en je ritme verschuiven. Bij neiging tot depressie kunnen lange dutjes ook een soort vermijdingsstrategie worden.

Kan lichttherapie helpen bij mijn slaap en stemming?

Lichttherapie wordt soms ingezet bij seizoensgebonden depressies en bij mensen met een ontregeld slaap-waakritme. Bij een bipolaire stoornis kan het nuttig zijn, maar het moet voorzichtig gebeuren, omdat fel licht bij sommige mensen juist een manie kan uitlokken. Dit moet daarom altijd in overleg met een behandelaar gebeuren, nooit zomaar op eigen houtje.

Wat kan mijn partner doen als hij of zij mijn slaapverandering als eerste merkt?

Partners zien vaak eerder dan jijzelf dat je slaap verandert. Het helpt als jullie daar vooraf afspraken over maken: wanneer spreken we dit uit, wanneer bellen we de behandelaar, welke signalen nemen we serieus? Het is niet de bedoeling dat je partner politieagent wordt, maar wel een soort extra sensor. En ja, dat kan soms botsen, maar open communicatie maakt het meestal minder beladen.

Slaap bij een bipolaire stoornis is geen luxe, maar een kwetsbaar fundament. Je hebt het niet volledig in de hand, hoe graag je dat ook zou willen. Maar door je eigen patronen te leren kennen, samen met je behandelaar naar ritme en medicatie te kijken en signalen serieus te nemen, kun je wel een stukje meer grip krijgen. Niet perfect, niet altijd, maar vaak nét genoeg om een volgende golf iets minder hard te laten binnenkomen.