Antidepressiva en slaap: waarom je bed ineens anders voelt

Antidepressiva die je wakker houden en pillen die je omver blazen

Het is verleidelijk om over “antidepressiva” te praten alsof het één soort medicijn is. In de praktijk is het een hele familie, en die familieleden gedragen zich behoorlijk anders in je brein - en in je bed.

Grofweg zie je in de praktijk twee uitersten:

• middelen waarbij mensen zeggen: “Ik ben zó wakker in mijn hoofd, slapen lukt gewoon niet”
• middelen waarbij je denkt: “Als ik nu ga zitten, val ik in slaap, maakt niet uit waar”

Neem Sanne, 32. Zij kreeg een SSRI (een veelgebruikt type antidepressivum) en merkte binnen een week dat ze beter uit bed kwam, maar haar inslapen was ineens drama. Tom, 45, kreeg een ander middel, mirtazapine, en sliep na twee avonden alsof hij een slaapmiddel had genomen - maar kwam de volgende ochtend amper zijn bed uit.

Zelfde doel (depressieve klachten verminderen), totaal ander effect op slaap. Dat is geen toeval.

Hoe antidepressiva je slaap ritme omgooien

Je brein is eigenlijk best wel een controlefreak. Het houdt met allerlei stofjes je dag-nachtritme, stemming en alertheid in balans. Antidepressiva grijpen in op die stofjes. Logisch dus dat je slaap mee gaat schuiven.

Belangrijke spelers:

• Serotonine - betrokken bij stemming, maar ook bij regulatie van slaap en REM-slaap
• Noradrenaline - maakt je alerter, beïnvloedt wakkerheid overdag
• Histamine - heeft te maken met alertheid; blokkeren daarvan maakt vaak slaperig

SSRI’s (zoals sertraline, citalopram, escitalopram, paroxetine, fluoxetine) verhogen vooral serotonine. SNRI’s (zoals venlafaxine, duloxetine) beïnvloeden serotonine én noradrenaline. Mirtazapine blokkeert onder andere histaminereceptoren, en dat merk je: veel mensen worden er slaperig van.

En dan komt de clou: wat voor jou prettig is, hangt af van je startpunt. Als je al maanden ligt te piekeren tot 03.00 uur, kan een licht sederend (slaperig makend) antidepressivum als een redding voelen. Als je juist al de hele dag doodmoe bent, kan een activerend middel fijner zijn - zolang het je nacht niet sloopt.

Waarom je nachten in de eerste weken vaak slechter worden

Veel mensen schrikken: “Ik neem een middel dat me moet helpen, en nu slaap ik nog slechter. Gaat dit zo blijven?”

In de eerste 1 tot 3 weken zie je vaak:

• onrustiger slapen
• vaker wakker worden
• levendige of vreemde dromen
• eerder wakker zijn dan je wilt

Dat komt doordat je brein zich moet aanpassen aan een nieuwe balans van neurotransmitters. Je slaaparchitectuur (de opbouw van lichte slaap, diepe slaap, REM-slaap) raakt tijdelijk wat ontregeld.

Artsen zeggen dan meestal: “Dat trekt vaak bij.” En ja, bij een groot deel van de mensen zie je dat de slaap na een paar weken weer rustiger wordt. Maar dat “vaak” is nou ja, niet 100 procent. Een deel blijft last houden en komt dan in de knoop: de stemming knapt op, maar de nachten blijven slecht. Dan moet je gaan schuiven in tijdstip, dosis of soms zelfs middel.

Op sites als Thuisarts wordt ook benoemd dat bijwerkingen zoals slaapproblemen vaak in de eerste weken het sterkst zijn. Dat is geen aanstellerij, dat is gewoon hoe je zenuwstelsel reageert.

Slaapverbetering door antidepressiva: het bestaat echt

Het is niet alleen maar kommer en kwel. Voor een flinke groep mensen is de depressie zelf de grootste slaapverstoorder. Piekeren, vroege ochtendwaken, nergens zin in hebben en tóch doodmoe zijn - dat is een bekende combinatie.

Als de stemming wat opklaart, zie je vaak automatisch:

• minder piekeren in bed
• minder vroeg wakker worden met een zwaar gevoel
• meer regelmaat in bedtijden

Bij iemand als Fatima, 28, die al maanden om 05.00 uur klaarwakker was met een steen op haar borst, zag je dat haar SSRI er niet voor zorgde dat ze dieper sliep, maar dat ze eindelijk weer door kon slapen tot 07.00 uur. Niet perfect, wel beter. En dat maakt in het dagelijks functioneren behoorlijk verschil.

Bij middelen als mirtazapine is het effect op slaap vaak directer merkbaar. Mensen melden:

• sneller inslapen
• minder vaak wakker worden
• minder nachtelijk piekeren

Daar zit ook gelijk de valkuil: als het zó lekker slaapt, kun je het middel onbewust als slaapmiddel gaan gebruiken, terwijl het primair een antidepressivum is. Stoppen of afbouwen kan dan ook je slaap weer verstoren.

De keerzijde: slapeloosheid, doorslaapproblemen en rare dromen

Aan de andere kant zijn er mensen bij wie antidepressiva de slaap juist ondermijnen. Vooral bij activerende middelen hoor je klachten als:

• niet kunnen inslapen
• onrustig, licht slapen
• vaker wakker worden midden in de nacht
• heel levendige, soms nare dromen

SSRI’s en SNRI’s kunnen de REM-slaap onderdrukken of verschuiven. Dat kan je droompatroon veranderen. Sommige mensen vinden dat niet erg, anderen worden er knettergek van.

Mark, 39, beschreef het als: “Ik slaap, maar het voelt onrustig. Alsof ik de hele nacht half wakker ben.” Objectief gezien haalde hij genoeg uren, maar hij werd kapot wakker. Dat is precies het probleem: slaapkwaliteit is minstens zo belangrijk als slaapduur.

Op Gezondheidsnet wordt slapeloosheid ook genoemd als bekende bijwerking van antidepressiva. Niet zeldzaam, niet dramatisch, maar wel iets om serieus te nemen.

Timing: ochtend of avond slikken, maakt dat nou uit?

Ja. Best wel.

Bij veel middelen kun je spelen met het innamemoment om de slaapklachten te beperken. Een paar praktische lijnen die artsen vaak volgen:

• meer activerende middelen: vaker in de ochtend innemen
• meer sederende middelen: eerder in de avond innemen

Maar het is nooit één-op-één. Er zijn mensen die van een SSRI juist slaperig worden en hem beter ‘s avonds kunnen nemen. En er zijn mensen die van mirtazapine zo duf zijn de volgende ochtend dat een iets vroeger tijdstip al verschil maakt.

Belangrijk punt: ga dit niet op eigen houtje elke dag anders doen. Verander niet om de dag het innamemoment, dan wordt je lichaam helemaal gek. Bespreek een duidelijke strategie met je arts of apotheker en houd die een paar weken vol voordat je evalueert.

Antidepressiva stapelen met slaapmiddelen: slim of riskant?

Als je slecht slaapt, is de verleiding groot om “er nog iets bij” te vragen. Een kortwerkend slaapmiddel, een benzodiazepine, soms een antipsychoticum in lage dosis. Tijdelijk kan dat helpen om de ergste nood te breken. Maar de combinatie is niet zonder risico.

Mogelijke problemen:

• meer sufheid overdag, concentratieproblemen
• verhoogd risico op vallen (zeker bij ouderen)
• gewenning aan slaapmiddelen, waardoor stoppen lastig wordt

In Nederlandse richtlijnen wordt meestal geadviseerd om slaapmiddelen zo kort mogelijk te gebruiken, vaak niet langer dan een paar weken. Op Thuisarts over slaapproblemen wordt ook benadrukt dat niet-medicamenteuze aanpak de voorkeur heeft.

Dat betekent niet dat tijdelijke ondersteuning nooit kan. Maar het is een noodbrug, geen nieuwe snelweg.

Wanneer je antidepressivum je dagritme onderuit haalt

Slaap is meer dan alleen “uren maken”. Je dag-nachtritme kan door antidepressiva ook opschuiven.

Je ziet in de praktijk grofweg twee patronen:

• mensen die ‘s avonds moeilijk tot rust komen en ‘s ochtends niet vooruit te branden zijn
• mensen die vroeg in de avond instorten en ‘s ochtends te vroeg wakker zijn

Bij depressie was dat ritme vaak al verstoord. Antidepressiva kunnen dat verbeteren, maar soms ook tijdelijk verder ontregelen. Vooral als je ineens beter gaat functioneren, maar je nog steeds op rare tijden slaapt.

Daarom hameren slaapcentra, zoals te vinden via Nederlandse slaapklinieken en informatiebronnen als Slaapinstituut-achtige sites, op:

• vaste bedtijden, ook in het weekend
• vaste opsta-tijden
• overdag voldoende licht en beweging

Dat klinkt saai, maar je biologische klok is nou eenmaal niet dol op chaos.

Slaap en stemming: wat is kip en wat is ei?

Een lastige vraag: moet je eerst je slaap aanpakken of eerst je depressie behandelen? In de praktijk lopen die twee door elkaar heen.

Er zijn mensen bij wie:

• de depressie duidelijk op de voorgrond staat en de slaap daaronder lijdt
• de slaapproblemen al jaren bestaan en de depressieve klachten daar bovenop zijn gekomen

In het eerste geval kan een goed gekozen antidepressivum indirect de slaap verbeteren. In het tweede geval is vaak meer nodig: cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I), slaaphygiëne, soms ook een aparte aanpak via een slaapcentrum.

De Hersenstichting wijst in hun informatie over slaap en hersenen regelmatig op de wisselwerking tussen slaap en psychische klachten. Slechte slaap vergroot de kwetsbaarheid voor depressie, en depressie verstoort weer de slaap. Als je alleen aan de medicatieknop draait, mis je dus een deel van de puzzel.

Praktische vragen om met je arts te bespreken

Als je merkt dat je slaap verandert sinds je met antidepressiva bent begonnen, is het handig om concreet te kunnen vertellen wat er speelt. Artsen kunnen beter meedenken als ze meer krijgen dan “het gaat niet lekker”.

Denk aan vragen als:

• Is je inslapen veranderd? Hoe lang lig je wakker?
• Word je vaker ’s nachts wakker? Hoe vaak ongeveer?
• Word je vroeger wakker dan je wilt? Kun je dan nog doorslapen?
• Voelt je slaap onrustig of juist te diep (niet wakker te krijgen)?
• Hoe is je energie overdag vergeleken met vóór de start van de medicatie?

Een simpel slaapdagboekje van 1 tot 2 weken kan al veel duidelijk maken. Hoeft niet netjes, zolang je maar noteert wanneer je ongeveer naar bed gaat, hoe lang je denkt wakker te liggen en hoe je je de volgende dag voelt.

Wanneer is het tijd om het middel zelf ter discussie te stellen?

Er is een verschil tussen “even doorbijten in de eerste weken” en “structureel uitgeput raken”.

Red flags waarbij het zinvol is om serieus met je arts te kijken naar aanpassing:

• na 4 tot 6 weken is je slaap nog net zo slecht of slechter dan in de eerste week
• je stemming knapt nauwelijks op én je slaapt beroerd
• je bent overdag zo suf dat autorijden of werken riskant voelt
• je krijgt nieuwe klachten zoals slaapapneu-achtige verschijnselen (snurken, ademstops, extreem moe wakker worden)

Dan is de vraag eerlijk: is dit het juiste middel, in de juiste dosis, op het juiste tijdstip? Soms is het antwoord gewoon “nee” en moet je samen zoeken naar alternatieven.

FAQ over antidepressiva en slaap

1. Hoelang is het normaal dat mijn slaap slechter wordt na start met antidepressiva?
Vaak zie je in de eerste 1 tot 3 weken meer onrust in de slaap. Als het na 4 tot 6 weken nog net zo erg of erger is, is het zinvol om dit met je arts te bespreken. Wacht daar niet maanden mee.

2. Kan ik mijn antidepressivum zelf naar de avond of ochtend verplaatsen?
Liever niet zomaar. Kleine verschuiving (bijvoorbeeld elke paar dagen een uurtje eerder of later) kan soms, maar doe dat in overleg met je arts of apotheker. Grote sprongen kunnen bijwerkingen tijdelijk verergeren.

3. Is mirtazapine een soort slaapmiddel?
Nee, het is officieel een antidepressivum. Het maakt veel mensen slaperig doordat het bepaalde receptoren in de hersenen blokkeert. Dat effect wordt soms bewust gebruikt bij mensen met depressie en ernstige slapeloosheid, maar het is niet bedoeld als los slaapmiddel.

4. Mag ik melatonine gebruiken bij antidepressiva?
Melatonine lijkt “onschuldig”, maar kan toch invloed hebben op je dag-nachtritme en op andere medicatie. Overleg altijd met je arts of apotheker. Bij sommige middelen en doseringen is het geen probleem, bij andere is het minder handig.

5. Wat als ik zonder antidepressivum weer beter slaap, maar mijn stemming meteen instort?
Dat is precies de situatie waarin je samen met je behandelaar moet zoeken naar een middenweg: ander middel, andere dosis, combinatie met slaaptherapie, of een andere vorm van behandeling. Alleen stoppen omdat je beter slaapt, terwijl je depressieve klachten weer terugkomen, is zelden een duurzame oplossing.

Waar je betrouwbare info kunt vinden

Voor wie zich verder wil inlezen over antidepressiva, bijwerkingen en slaap:

• Thuisarts - Antidepressivum - uitleg over werking en bijwerkingen
• Thuisarts - Slaapproblemen - praktische info over slecht slapen
• Gezondheidsnet - Antidepressiva en bijwerkingen - overzicht in begrijpelijke taal

En dan blijft er nog één vraag over: niet “welk pilletje is het beste?”, maar “hoe zorg ik dat mijn behandeling én mijn nachtrust zo goed mogelijk samengaan?” Dat gesprek begint niet in je medicijnkastje, maar in de spreekkamer.