Antidepressiva en slaap: redder in nood of slaapverstoorder?

Waarom antidepressiva en slaap zo vaak botsen

Het klinkt zo logisch: als je stemming verbetert, ga je vast ook beter slapen. In de praktijk is het helaas vaak ingewikkelder. Antidepressiva grijpen in op boodschapperstofjes in de hersenen, zoals serotonine en noradrenaline. Die spelen niet alleen een rol bij stemming, maar ook bij je slaap-waakritme, droomfase en hoe diep je slaapt.

Je krijgt dus eigenlijk een soort dubbele bijwerking: je stemming verandert én je slaapsysteem wordt beïnvloed. Soms pakt dat gunstig uit, soms helemaal niet.

Neem Laura, 32 jaar. Ze begon met een SSRI omdat ze al maanden depressief was en nauwelijks nog ergens plezier in had. Binnen twee weken merkte ze dat haar sombere pieken wat afvlakten. Klinkt goed. Maar er kwam iets anders voor terug: ze werd om 4 uur ‘s nachts klaarwakker en kon dan niet meer slapen. Overdag voelde ze zich brak, prikkelbaar en had ze hoofdpijn. Haar stemming verbeterde, maar haar nachtrust ging onderuit.

Dat is precies het spanningsveld waar veel mensen in terechtkomen: psychisch herstel, maar een slaap die alle kanten op gaat.

De grote lijn: welke antidepressiva doen wat met je slaap?

Niet elk antidepressivum heeft hetzelfde effect op slaap. In grote lijnen zie je een paar patronen terug.

Middelen die vaak activerend werken

Bijvoorbeeld veel SSRI’s (zoals sertraline, fluoxetine, citalopram) en SNRI’s. Mensen beschrijven vaak dat ze:

• moeilijker kunnen inslapen
• lichter slapen
• vaker wakker worden in de nacht
• onrustige of levendige dromen hebben

Dat activerende effect kan trouwens ook positief zijn. Iemand die de hele dag in bed lag van de depressie, kan door een activerend middel juist weer beter in een dagritme komen. Maar als je al gevoelig bent voor slapeloosheid, kan het behoorlijk lastig zijn.

Middelen die juist slaperig maken

Tricyclische antidepressiva en middelen als mirtazapine staan bekend om hun sederende werking. Veel mensen merken:

• sneller in slaap vallen
• zwaarder slapen in het eerste deel van de nacht
• moeite met opstaan, “katoen in het hoofd” in de ochtend

Bij ernstige slapeloosheid kan dat bijna voelen als een verademing. Maar nou ja, tot je merkt dat je ‘s ochtends drie keer op de wekker moet drukken en je eerste twee uur op werk op halve kracht draait.

En dan nog de REM-slaap

Veel antidepressiva onderdrukken (deels) de REM-slaap, de droomslaap. Dat betekent:

• minder of andere dromen
• bij stoppen of vergeten van medicatie soms juist extreem levendige dromen of nachtmerries

Dat op- en afschalen van REM-slaap kan je slaapbeleving behoorlijk beïnvloeden, ook al slaap je op papier misschien genoeg uren.

“Is het de depressie of het medicijn?” - waarom dit zo lastig te scheiden is

Een van de meest frustrerende vragen voor zowel patiënt als arts: waar komt de slechte slaap nou vandaan?

Depressie zelf verstoort de slaap al flink. Veel mensen:

• worden te vroeg wakker en kunnen niet meer in slaap vallen
• liggen uren te piekeren
• slapen onrustig en worden niet uitgerust wakker

Als je dan met antidepressiva begint, stapelen die effecten zich een beetje op. Je krijgt een mix van:

• klachten door de depressie
• bijwerkingen van het medicijn
• spanning en verwachting rond de start van een nieuw middel (stress is ook niet bepaald slaapbevorderend)

Tim, 24 jaar, kreeg een SSRI voorgeschreven. Hij sliep al maanden slecht door piekeren. Na de start werd zijn slaap nog onrustiger. Hij was er heilig van overtuigd dat het “door die pillen” kwam en wilde stoppen. Zijn psychiater stelde voor om twee dingen tegelijk te doen: de inname naar de ochtend verplaatsen én tijdelijk extra aandacht voor slaaphygiëne. Na drie weken merkte Tim dat zijn slaap langzaam verbeterde, terwijl hij het middel bleef gebruiken.

Dit soort situaties laat zien hoe belangrijk het is om het niet zwart-wit te zien. Soms is het medicijn de hoofdschuldige, soms de depressie, en vaak is het een ongemakkelijke combinatie van allebei.

Veelvoorkomende slaapproblemen bij antidepressiva

Niet iedereen krijgt dezelfde klachten, maar er zijn een paar patronen die in spreekkamers heel vaak terugkomen.

1. Niet kunnen inslapen

Je ligt in bed, je bent moe, maar je lijf voelt onrustig. Alsof je “aan” blijft staan. Dat zie je vooral bij activerende middelen, zeker in de eerste weken. Je brein moet wennen aan de veranderde balans van serotonine en noradrenaline.

Een klassieke fout is dan: later naar bed gaan, nog even scrollen op je telefoon, of in bed blijven piekeren over of het ooit nog goedkomt met je slaap. Dat maakt het helaas vaak alleen maar erger.

2. Te vroeg wakker worden

Veel mensen met een depressie worden rond 4 of 5 uur wakker. Met sommige antidepressiva blijft dat patroon in het begin gewoon bestaan, of wordt het zelfs iets sterker. De biologische klok is dan nog niet “meegegaan” met de medicatie.

3. Onrustige, heftige dromen

Omdat antidepressiva invloed hebben op de REM-slaap, kunnen dromen veel intenser voelen. Dat is niet per se gevaarlijk, maar wel vermoeiend. Sommige mensen durven daardoor minder goed te gaan slapen.

4. Overdag niet wakker te krijgen

Aan de andere kant van het spectrum: mensen die mirtazapine of een tricyclisch antidepressivum gebruiken en zich ‘s ochtends als een soort zombie voelen. Ze slapen misschien wel 9 uur, maar voelen zich niet fris. Zeker in de opbouwfase is dat een veelgehoorde klacht.

Sanne, 41 jaar, kreeg mirtazapine voorgeschreven omdat ze al weken nauwelijks sliep. De eerste nachten sliep ze als een blok. Maar overdag voelde ze zich “alsof er watten in haar hoofd zaten”. In overleg met haar arts verplaatste ze de inname naar vroeger op de avond en werd de dosis iets verlaagd. De nachtrust bleef redelijk goed, maar de ochtendkater werd minder.

Wat kun je zelf doen als je slaap ontspoort door antidepressiva?

Nee, je hoeft niet alles maar lijdzaam te ondergaan. Er zijn een paar praktische stappen die vaak best wel verschil maken.

Speel met het tijdstip van inname (maar nooit zomaar zelf)

Activerende middelen worden meestal in de ochtend gegeven, sederende juist in de avond. Toch is dat niet bij iedereen ideaal. Soms helpt het enorm om:

• een activerend antidepressivum wat vroeger op de dag te nemen
• een sederend middel niet vlak voor het slapengaan, maar een paar uur eerder te nemen

Belangrijk: doe dit altijd in overleg met je arts of apotheker. Sommige middelen moeten op een vast tijdstip of mogen niet te dicht op elkaar ingenomen worden.

Slaaphygiëne is saai, maar werkt vaak wel

Ja, je hebt het vast al vaker gehoord. Maar in combinatie met antidepressiva wordt het nog belangrijker om je slaap niet verder te saboteren. Denk aan:

• vaste bedtijden, ook in het weekend
• geen schermen meer in het uur voor het slapengaan
• cafeïne beperken na de lunch
• alcohol niet gebruiken als “slaapmutsje” (je slaapt er onrustiger van)

Op sites als Thuisarts.nl en Gezondheidsnet vind je hier heldere overzichten van.

Neem je zorgen over slaap serieus in het gesprek met je arts

Veel mensen slikken in wat ze ervaren, uit angst dat de arts het middel weer wil veranderen. Terwijl juist een goed gesprek kan voorkomen dat je onnodig stopt of blijft doorploeteren met een schema dat niet bij je past.

Zeg bijvoorbeeld concreet:

• hoe lang je erover doet om in slaap te vallen
• hoe vaak je wakker wordt
• hoe je je overdag voelt
• wat er veranderd is sinds de start of dosiswijziging

Hoe concreter, hoe beter je arts kan meedenken.

Wanneer is het tijd om de medicatie zelf tegen het licht te houden?

Er is een verschil tussen “even wennen” en “dit gaat niet werken”. De meeste bijwerkingen op slaapvlak worden binnen enkele weken duidelijk. Een paar vuistregels die in de praktijk vaak gehanteerd worden (maar geen keiharde wetten zijn):

• de eerste 1 tot 2 weken kunnen onrustiger zijn qua slaap
• na 4 tot 6 weken zou je in elk geval een lichte verbetering of stabilisatie moeten merken

Als je na die periode nog steeds structureel slecht slaapt, overdag niet functioneert of je stemming juist verslechtert, is het logisch om met je arts te kijken naar:

• dosisaanpassing
• ander tijdstip van inname
• overstap naar een ander middel
• tijdelijke ondersteuning met een slaapmiddel of melatonine (met beleid!)

Op Thuisarts.nl over depressie wordt ook beschreven dat het soms zoeken is naar het juiste middel en dat bijwerkingen reden kunnen zijn om te wisselen.

Antidepressiva als “slaappil” gebruiken: slim of riskant?

In de praktijk zie je dat sommige artsen een laaggedoseerd antidepressivum voorschrijven vooral om de slaap te verbeteren, bijvoorbeeld mirtazapine of een tricyclisch middel. Het idee: je pakt slapeloosheid én somberheid in één klap aan.

Dat kan werken, maar er zitten haken en ogen aan:

• je gebruikt een vrij zwaar middel voor een klacht die soms ook met niet-medicamenteuze aanpak te verbeteren is
• de sedatie kan op langere termijn afnemen, terwijl bijwerkingen (gewichtstoename, sufheid) blijven
• je kunt het lastig vinden om weer te stoppen, omdat je bang bent dat je slaap dan instort

Voor sommige mensen is het een redelijke keuze, zeker bij ernstige depressie met forse slapeloosheid. Maar als je verder redelijk stabiel bent en vooral een slaapprobleem hebt, is het zinvol om ook te kijken naar cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I) of begeleiding via een slaapcentrum.

De impact op de lange termijn: wat weten we eigenlijk?

Onderzoek laat zien dat antidepressiva op de korte en middellange termijn duidelijk invloed hebben op slaappatronen. Op de lange termijn is het beeld genuanceerder.

• Bij een deel van de mensen verbetert de slaap juist doordat de depressie afneemt
• Bij een andere groep blijft er een soort rest-insomnie bestaan, ondanks dat de stemming redelijk stabiel is
• Een klein deel ontwikkelt nieuwe slaapklachten door het middel zelf, zoals rusteloze benen of periodieke beenbewegingen in de slaap

De Hersenstichting beschrijft op haar site dat slaap en psychische aandoeningen sterk met elkaar verweven zijn, en dat behandeling van het een vaak effect heeft op het ander. Die wisselwerking maakt het ingewikkeld, maar ook hoopvol: verbetering aan de ene kant kan de andere kant mee omhoog trekken.

Stoppen met antidepressiva: wat doet dat met je slaap?

Nog een klassieker uit de praktijk: iemand besluit (in overleg) af te bouwen en zegt na een week: “Ik slaap slechter dan ooit, zie je wel, ik heb die pillen nodig.” Maar wat er dan vaak gebeurt, is niet zo simpel.

Bij stoppen of te snel afbouwen kun je last krijgen van:

• onrustige nachten
• heftigere dromen
• meer wakker worden

Dat zijn vaak onttrekkingsverschijnselen, geen directe terugkeer van de depressie. Ze kunnen een paar dagen tot weken duren. Als je dit niet weet, is de reflex om snel weer op te hogen heel begrijpelijk, maar soms niet nodig.

Daarom is het zo belangrijk om afbouwen rustig en begeleid te doen, met duidelijke uitleg over wat je kunt verwachten. In Nederland zijn er steeds meer initiatieven en richtlijnen rond zorgvuldig afbouwen van antidepressiva, juist om dit soort slaapproblemen beter op te vangen.

Wanneer moet je aan de bel trekken?

Een beetje slechter slapen in de eerste weken kan erbij horen. Maar er zijn situaties waarin je echt niet moet blijven aanmodderen:

• je slaapt meerdere nachten achter elkaar nauwelijks en voelt je overdag niet veilig (bijvoorbeeld in het verkeer)
• je stemming keldert, je krijgt donkere gedachten of suïcidale gedachten
• je krijgt nieuwe klachten zoals hevige onrust, paniekaanvallen of nachtmerries die je niet meer durft te negeren

Dan is het geen kwestie meer van “even doorzetten”, maar van direct contact opnemen met je behandelaar of de huisartsenpost.

De kern in gewone-mensen-taal

Als je het allemaal terugbrengt tot de dagelijkse realiteit, komt het hierop neer:

• Antidepressiva en slaap hebben een ingewikkelde relatie. Ze kunnen je helpen beter te slapen doordat je depressie afneemt, maar ze kunnen je slaap in de war schoppen door hun werking op de hersenen.
• De eerste weken zijn vaak het meest rommelig. Dát is de periode waarin veel mensen twijfelen of ze door moeten gaan.
• Wat voor de een een wondermiddel is, maakt de ander juist onrustig of duf. Het is dus geen kwestie van “het beste middel”, maar van “het beste middel voor jou”.
• Eerlijk zijn over je slaap, goed bijhouden wat er verandert en samen met je arts kijken naar tijdstip, dosis en eventueel een ander middel, maakt de kans groter dat je én mentaal opknapt én weer normaal kunt slapen.

En misschien wel het belangrijkste: je bent echt niet de enige die hiermee worstelt. In de spreekkamer van elke huisarts, psychiater en psycholoog komen dit soort verhalen dagelijks voorbij. Het is dus geen persoonlijk falen als jouw slaap niet direct opknapt zodra je met antidepressiva begint.

Veelgestelde vragen over antidepressiva en slaap

Hoelang duurt het voordat mijn slaap zich aanpast aan een antidepressivum?

Bij veel mensen zijn de ergste slaapschommelingen binnen 2 tot 4 weken wat afgezwakt. De hersenen moeten wennen aan de nieuwe balans van neurotransmitters. Als je na 6 weken nog steeds structureel slecht slaapt of overdag nauwelijks functioneert, is het verstandig om met je arts te bespreken of er aanpassing nodig is.

Is het beter om mijn antidepressivum ‘s ochtends of ‘s avonds te nemen?

Dat hangt af van het middel en van hoe jij erop reageert. Activerende middelen worden meestal in de ochtend gegeven, sederende in de avond. Maar er zijn genoeg uitzonderingen. Verander het tijdstip nooit zomaar zelf, maar bespreek met je arts of apotheker wat in jouw situatie logisch is.

Kan ik melatonine of een slaapmiddel combineren met antidepressiva?

Soms wel, maar altijd in overleg. Melatonine kan bij sommige mensen helpen om het slaapritme wat te stabiliseren, maar de combinatie met antidepressiva moet zorgvuldig bekeken worden. Klassieke slaapmiddelen (zoals benzodiazepinen) kunnen op korte termijn helpen, maar geven risico op gewenning en afhankelijkheid. Gebruik ze dus bij voorkeur kort en onder strakke begeleiding.

Verslechtert mijn slaap als ik stop met antidepressiva?

Tijdelijk wel, dat kan. Bij afbouwen zie je vaak dat de slaap een tijdje onrustiger wordt, met meer wakker worden of heftiger dromen. Dat zijn meestal onttrekkingsverschijnselen. Als het afbouwen rustig gebeurt en je goed begeleid wordt, is de kans groter dat je slaap zich na een tijdje weer stabiliseert.

Helpen antidepressiva ook tegen slapeloosheid als ik niet depressief ben?

Soms worden laaggedoseerde antidepressiva voorgeschreven bij hardnekkige slapeloosheid, maar dat is geen eerste keus. Je gebruikt dan een middel met een behoorlijk profiel aan bijwerkingen voor een klacht die ook met niet-medicamenteuze behandeling aangepakt kan worden. In veel richtlijnen wordt cognitieve gedragstherapie voor insomnia (CGT-I) als voorkeursbehandeling genoemd.

Meer lezen

• Thuisarts over slaapproblemen: https://www.thuisarts.nl/slaapproblemen
• Thuisarts over depressie en behandeling: https://www.thuisarts.nl/depressie
• Gezondheidsnet over slaap en slaapstoornissen: https://www.gezondheidsnet.nl/slaap