Als je zenuwen niet slapen: hoe neuropathie je nacht verpest

Waarom neuropathie juist ’s nachts zo gemeen wordt

Het voelt bijna oneerlijk: overdag red je je nog een beetje, maar zodra je in bed ligt, lijkt alles erger. Dat is bij neuropathie geen toeval.

Een paar dingen spelen tegelijk:

• Overdag word je afgeleid door werk, geluiden, beweging. Je brein heeft minder ruimte om op pijn te focussen.
• In bed is het stil, donker en saai. Je aandacht gaat automatisch naar je lijf. Elk prikkeltje voelt groter.
• De doorbloeding en lichaamstemperatuur veranderen ’s nachts. Bij sommige mensen met neuropathie worden zenuwen dan gevoeliger.
• De “pijnremmende” systemen in je hersenen zijn ’s nachts soms minder actief, terwijl de pijnbanen juist gevoeliger zijn.

Neem Karin, 58 jaar, met diabetes. Overdag voelt ze vooral wat doofheid in haar tenen. Niet fijn, maar te doen. Rond middernacht wordt het een ander verhaal: brandende voeten, alsof ze op gloeiende kolen staat. Slapen lukt alleen nog in korte blokjes. Het gevolg: overdag is ze dodelijk moe, prikkelbaar en haar bloedsuiker wordt slechter instelbaar. Niet omdat zij zich aanstelt, maar omdat haar zenuwen en slaap elkaar in de weg zitten.

Wat er in je zenuwen misgaat bij neuropathie

Neuropathie betekent simpelweg dat er schade is aan zenuwen. Maar dat zegt nog niets over de oorzaak. De zenuwen kunnen:

• minder goed signalen doorgeven (doof, minder gevoel)
• verkeerde signalen doorgeven (pijn terwijl er geen schade is)
• spontaan vuren zonder aanleiding (schokjes, tintelingen)

Je kunt het je voorstellen als een versleten elektriciteitskabel. De isolatie is aangetast, signalen lekken weg of slaan verkeerd over. Je hersenen proberen daar chocola van te maken en komen soms uit op: pijn, branden, steken, kriebelen, mierenlopen.

En dan komt de slaap om de hoek kijken. Slaap vraagt om rust in het zenuwstelsel. Maar bij neuropathie is er juist ruis op de lijn. Je brein krijgt voortdurend foutmeldingen binnen en heeft moeite om over te schakelen naar de slaapstand.

Polyneuropathie, focale neuropathie en slaap

Bij veel mensen gaat het om polyneuropathie: schade aan meerdere zenuwen, vaak symmetrisch in beide voeten en later soms ook handen. Klassiek voorbeeld: diabetische polyneuropathie. De klachten beginnen meestal in de tenen en voeten en kruipen langzaam omhoog.

Bij focale of mononeuropathie is één zenuw of zenuwwortel aangedaan, bijvoorbeeld bij een hernia of een beknelde zenuw in de pols of elleboog. Ook dat kan de slaap flink verstoren, maar dan vaak meer plaatselijk en afhankelijk van je slaaphouding.

Medische oorzaken: waarom juist jij last hebt

Neuropathie is geen diagnose op zichzelf, maar een gevolg van iets anders. En dat “iets” bepaalt vaak ook hoe heftig je slaapproblemen zijn.

Veelvoorkomende medische oorzaken:

• Diabetes (zowel type 1 als type 2)
• Overmatig alcoholgebruik, vaak jarenlang
• Vitamine B12-tekort (bijvoorbeeld door maag-darmproblemen of medicatie zoals metformine)
• Nierziekten
• Chemotherapie of andere zenuwschadende medicijnen
• Auto-immuunziekten (zoals CIDP, sommige vormen van reuma)
• Infecties (zoals gordelroos, HIV)
• Erfelijke vormen van neuropathie

Neem Mark, 42 jaar, die een chemokuur kreeg voor lymfeklierkanker. De behandeling werkte, de tumor werd kleiner. Maar een paar maanden later kreeg hij tintelende, pijnlijke voeten en handen. De oncoloog noemde het “chemotherapie-geïnduceerde neuropathie”. Mark sliep nog maar een paar uur per nacht. Niet omdat hij bang was, maar omdat zijn zenuwen letterlijk in de weg zaten.

Hoe slaaptekort de neuropathie terugpakt

Het werkt helaas twee kanten op. Neuropathie verstoort je slaap, en slechte slaap maakt je zenuwpijn vaak weer erger. Een soort vicieuze cirkel.

Wat er gebeurt als je structureel slecht slaapt:

• Je pijndrempel daalt. Pijn voelt sneller en heftiger.
• Je stemming gaat onderuit. Somberheid en angst versterken pijnbeleving.
• Je pijnremmende systemen in de hersenen functioneren minder goed.
• Je immuunsysteem en herstelprocessen raken verstoord.

Bij mensen met diabetes komt daar nog iets bij: door slaaptekort ontregelt de bloedsuiker makkelijker. En een slechtere glucoseregulatie kan neuropathie op de lange termijn weer verergeren. Dan ben je dus dubbel de klos.

Waarom artsen dit vaak onderschatten

In de spreekkamer gaat het bij neuropathie vaak over pijn, gevoelsverlies en lopen. Logisch, dat zijn zichtbare, meetbare dingen. Slaap blijft dan snel onder de radar.

Veel patiënten zeggen pas na doorvragen: “Ja, slapen is eigenlijk ook best wel een drama.” Of: “Ik lig tot 3 uur wakker omdat mijn voeten in brand staan.” En dan blijkt ineens dat de vermoeidheid, concentratieproblemen en prikkelbaarheid waar ze voor kwamen, vooral met die gebroken nachten te maken hebben.

Aan de andere kant noemen patiënten soms alleen “ik slaap slecht” of “ik ben zo moe”, zonder de link te leggen met tintelingen of rare pijn in de voeten. Dan wordt er al snel gedacht aan stress of depressie, terwijl er ondertussen een neuropathie speelt.

Kortom: de koppeling tussen zenuwklachten en slaap wordt in de praktijk nog vaak gemist, zowel door patiënten als door artsen.

Typische slaapproblemen bij neuropathie

De klachten zijn per persoon anders, maar er zijn een paar patronen die je in de praktijk steeds terugziet.

Moeite met inslapen door pijn en onrust

Veel mensen beschrijven het zo: zodra ze horizontaal gaan liggen, schiet de pijn omhoog. Brandende voeten, stekende tenen, tintelende onderbenen. Of een gevoel alsof er mieren onder de huid lopen. Rustig liggen voelt dan bijna onmogelijk.

Daarbovenop komt soms een onbedwingbare drang om de benen te bewegen, een soort innerlijke onrust. Dat kan overlappen met het rusteloze benen syndroom (RLS), dat ook vaak in de avond erger wordt en de slaap flink verstoort.

Vaak wakker worden in de nacht

Zelfs als het inslapen lukt, is doorslapen een ander verhaal. Scherpe pijnscheuten, verdoofd gevoel dat ineens omslaat in branden, krampen in de voeten of kuiten: het zijn klassieke redenen om meerdere keren per nacht wakker te worden.

Sommige mensen moeten dan uit bed, voeten koelen, rondlopen, of juist warme sokken aantrekken omdat de voeten ijskoud en gevoelloos voelen. Voor je het weet is er weer een uur voorbij.

Onrustige slaap en rare houdingen

Omdat bepaalde houdingen de klachten verergeren, gaan mensen soms heel krampachtig liggen. Kussen onder de knieën, benen half uit bed, voeten tegen de muur. Alles om maar de minst pijnlijke positie te vinden. Dat maakt de slaap vaak oppervlakkig en onrustig.

Partners merken soms dat iemand veel draait, kreunt of met de benen beweegt. Niet zelden slapen stellen uiteindelijk apart, puur omdat de nachten zo onrustig zijn.

Medische aanpak: eerst de oorzaak, dan de nacht

Hoe verleidelijk het ook is om meteen te grijpen naar slaapmiddelen: bij neuropathie is het slimmer om eerst de zenuwschade en de oorzaak daarvan serieus te laten uitzoeken.

Belangrijke medische stappen zijn meestal:

• een goed gesprek over klachten (pijn, gevoelsverlies, evenwicht, slaap)
• lichamelijk onderzoek met aandacht voor reflexen, gevoel en spierkracht
• bloedonderzoek (bijvoorbeeld op suiker, nierfunctie, vitamines, ontsteking)
• soms zenuwgeleidingsonderzoek of EMG

Op sites als Thuisarts en de Hersenstichting vind je betrouwbare uitleg over onderzoek en oorzaken.

Behandeling van de onderliggende oorzaak

Als er een duidelijke oorzaak te vinden is, wordt daar meestal eerst op ingezet:

• Bij diabetes: betere glucoseregeling, soms andere medicatie
• Bij vitamine B12-tekort: injecties of tabletten
• Bij alcoholgerelateerde neuropathie: stoppen of sterk minderen met alcohol, voedingsondersteuning
• Bij medicatie als boosdoener: in overleg aanpassen of stoppen
• Bij auto-immuunneuropathie: soms immuunremmende behandelingen

Dit lost de pijn niet altijd meteen op, maar kan verdere schade beperken. En als de zenuwen niet verder achteruitgaan, wordt de combinatie met slaap in elk geval niet nóg slechter.

Pijnstilling en slaap: een wankel evenwicht

Specifieke pijnstillers voor zenuwpijn (neuropathische pijn) zijn vaak anders dan de standaard pijnstillers. Paracetamol of gewone NSAID’s (zoals ibuprofen) doen meestal weinig tegen neuropathische pijn.

Artsen kiezen dan eerder voor middelen als:

• bepaalde antidepressiva in lage dosering (bijvoorbeeld amitriptyline)
• anti-epileptica (zoals gabapentine of pregabaline)

Interessant detail: sommige van deze middelen maken je slaperig. Dat is overdag irritant, maar ’s avonds kan het juist helpen om beter in slaap te vallen. Artsen zetten ze daarom soms bewust in de avond in, zodat je én minder pijn hebt, én makkelijker inslaapt.

Maar er zijn valkuilen:

• Te slaperig worden overdag, suf gevoel, concentratieproblemen
• Verhoogd valrisico, zeker bij oudere mensen
• Gewichtstoename bij sommige middelen

Slaapmiddelen zoals benzodiazepines lijken op het eerste gezicht een snelle oplossing, maar zijn op de lange termijn vaak een slechte deal: gewenning, afhankelijkheid, valrisico, sufheid. De meeste richtlijnen raden langdurig gebruik dan ook af.

Praktische aanpassingen die artsen soms vergeten te noemen

Nee, een ander matras geneest je zenuwen niet. Maar kleine dingen kunnen het verschil maken tussen een rampnacht en een enigszins acceptabele nacht.

Een paar voorbeelden die in de spreekkamer van de neuroloog of huisarts regelmatig terugkomen:

• Temperatuur: sommige mensen slapen beter met koele voeten (koelpacks, ventilator), anderen juist met warme sokken. Het is even uitproberen.
• Wrijving: naden in sokken, ruwe lakens of een zware deken kunnen de pijn verergeren. Zachte, gladde stoffen helpen soms verrassend veel.
• Slaaphouding: bij neuropathie in de benen kan een kussen onder de knieën de druk verminderen. Bij arm- of handneuropathie kan een neutrale polshouding helpen.
• Ritme: op vaste tijden naar bed en opstaan helpt je brein om ondanks de pijn een soort “slaappatroon” vast te houden.

Op sites als Slaapinstituut en Gezondheidsnet vind je meer algemene slaaptips, die je in overleg met je arts kunt combineren met je medische behandeling.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Veel mensen blijven veel te lang doorlopen met een combinatie van neuropathie en slaapproblemen. “Het hoort erbij”, zeggen ze dan. Of: “De dokter kan er toch niks aan doen.” Dat is zonde.

Het is verstandig om je huisarts of neuroloog opnieuw op te zoeken als je merkt dat:

• je door de pijn of tintelingen bijna niet meer slaapt
• je overdag zo moe bent dat autorijden, werken of zorgen voor anderen lastig of onveilig wordt
• je stemming duidelijk achteruitgaat (somber, nergens zin in, snel huilen)
• je klachten opeens snel erger worden of nieuwe klachten bijkomen (bijvoorbeeld krachtsverlies, problemen met lopen, incontinentie)

Een goede arts kijkt dan niet alleen naar “pijn 1 tot 10”, maar ook naar wat de nachten met je doen. Soms is een kleine aanpassing in medicatie, tijdstip van inname of een extra middel in de avond al genoeg om de nacht draaglijker te maken.

Leven met neuropathie: realistisch maar niet hopeloos

Laten we eerlijk zijn: bij een deel van de mensen gaat neuropathie niet meer weg. Zeker als er al veel zenuwschade is, blijft een deel van de klachten bestaan. Maar dat betekent niet dat je nachtrust per definitie verloren is.

Wat in de praktijk vaak helpt, is een combinatie van:

• zo goed mogelijke behandeling van de onderliggende oorzaak
• gerichte pijnbestrijding, liefst afgestemd op de nacht
• aandacht voor slaapgewoontes en omgeving
• soms begeleiding door een pijnpoli of revalidatiearts
• leren omgaan met de klachten, zonder dat je hele leven erdoor bepaald wordt

Veel patiënten vertellen dat het al scheelt als er erkenning is. Niet alleen “u heeft neuropathie”, maar ook: “ik begrijp dat uw nachten daardoor een puinhoop zijn”. Dat opent de deur naar een eerlijk gesprek over wat haalbaar is, wat beter kan en waar je misschien mee moet leren leven.

Neuropathie en slaap zijn dus geen twee losse hoofdstukken in je medisch dossier. Ze beïnvloeden elkaar, versterken elkaar soms op nare manieren, maar zijn ook samen aan te pakken. Niet met één magische pil, maar met een combinatie van medische zorg, slimme keuzes en soms gewoon wat eigenwijs uitproberen wat voor jouw lijf werkt.

Veelgestelde vragen over neuropathie en slaap

Verergert liggen de zenuwpijn bij neuropathie?

Bij veel mensen wel. In rugligging of met gestrekte benen kan de bloeddoorstroming en druk op bepaalde zenuwen veranderen, waardoor de klachten heftiger lijken. Ook valt de afleiding weg, waardoor je de pijn sterker ervaart. Soms helpt het om met licht gebogen knieën te liggen of een kussen onder de benen te leggen. Bespreek verschillende houdingen en eventuele hulpmiddelen met je arts of fysiotherapeut.

Helpt een warm voetbad voor het slapengaan bij neuropathie?

Voor sommige mensen wel, voor anderen juist niet. Een warm voetbad kan de doorbloeding verbeteren en een ontspannend ritueel zijn voor het slapengaan. Maar bij mensen met duidelijke gevoelsstoornissen (zoals bij diabetische neuropathie) is er risico op verbranding omdat je de temperatuur minder goed voelt. Als je neuropathie hebt, is het verstandig om altijd eerst met je hand de temperatuur te testen en geen heet water te gebruiken. Overleg bij twijfel met je huisarts of diabetesverpleegkundige.

Kan neuropathie zelf slaapapneu veroorzaken?

Bepaalde vormen van neuropathie, vooral als ook de spieren van de ademhaling of de zenuwen naar de ademhalingsspieren zijn aangedaan, kunnen bijdragen aan ademhalingsproblemen tijdens de slaap. Maar de meest voorkomende vorm van slaapapneu (obstructief slaapapneusyndroom) heeft meestal meer te maken met de anatomie van keel en bovenste luchtwegen. Bij ernstige neuropathie én klachten als snurken, ademstops en extreme slaperigheid overdag is het wel verstandig om slaapapneu te laten onderzoeken.

Zijn middelen als melatonine zinvol bij neuropathie en slaapproblemen?

Melatonine kan bij sommige mensen helpen om het slaappatroon iets te verbeteren, maar het pakt de zenuwpijn zelf niet aan. De winst is meestal beperkt als de hoofdoorzaak van het slechte slapen hevige pijn of tintelingen is. Daarom is het belangrijk om eerst de neuropathische pijn zo goed mogelijk te behandelen. Pas als dat redelijk onder controle is, kun je in overleg met je arts kijken of melatonine of andere slaapondersteunende middelen nog iets toevoegen.

Kan neuropathie minder worden als ik beter ga slapen?

Alleen van beter slapen verdwijnt een bestaande neuropathie meestal niet. Maar goede slaap kan er wel voor zorgen dat je minder pijn ervaart, beter met de klachten omgaat en je onderliggende aandoening (zoals diabetes) stabieler blijft. Indirect kan dat dus helpen om verdere verslechtering af te remmen. Zie slaap vooral als een belangrijke bondgenoot in het omgaan met neuropathie, niet als dé genezing.