Als Parkinson je nachtrust steelt: wat er écht gebeurt in je brein

Waarom Parkinson zo vaak begint in de slaapkamer

Bij Parkinson denken de meeste mensen aan trillende handen en schuifelend lopen. Maar artsen zien steeds vaker iets anders: jaren voordat iemand met Parkinson in de spreekkamer komt, zijn er al vage klachten. Slechter slapen, rare dromen, heftig bewegen in de slaap. Het lijkt dan nog los te staan, maar achteraf is het vaak een vroege waarschuwing van het brein.

Neurologen beschrijven geregeld hetzelfde verhaal. Neem een man van 62, die volgens zijn vrouw ineens begint te slaan en te schoppen in zijn slaap. Hij schreeuwt, lijkt te vechten, valt soms zelfs uit bed. Overdag is hij redelijk fit, misschien wat trager, maar niks dramatisch. Pas jaren later blijkt: hij heeft de ziekte van Parkinson. Dat nachtelijke vechten was een vroege uiting van REM-slaapgedragsstoornis, een slaapstoornis die opvallend vaak bij Parkinson voorkomt.

Dus ja, de slaapkamer is bij Parkinson eigenlijk een soort vroeg waarschuwingssysteem. Alleen herkennen we de signalen vaak niet.

Wat er misgaat in het brein bij Parkinson en slaap

Parkinson is geen “alleen-maar-trilziekte”. Het is een aandoening waarbij zenuwcellen in verschillende delen van de hersenen langzaam afsterven. Niet alleen in de gebieden voor beweging, maar ook in regio’s die je slaap en waakritme regelen.

Belangrijke processen die in de war raken:

• De aanmaak en verwerking van dopamine, een stofje dat niet alleen met beweging, maar ook met alertheid en dag-nachtritme te maken heeft
• Andere boodschapperstoffen, zoals noradrenaline, serotonine en acetylcholine, die betrokken zijn bij slaapdiepte, dromen en wakker worden
• De interne “biologische klok” in de hersenen, die normaal zorgt dat je ’s avonds slaperig wordt en overdag wakker blijft

Als die systemen ontregeld raken, krijg je precies wat veel mensen met Parkinson beschrijven: nooit echt lekker slapen, op rare tijden wakker, overdag slaperig, ’s nachts onrustig. Het brein verliest een deel van zijn regie.

De meest voorkomende slaapproblemen bij Parkinson

Moeite met inslapen en doorslapen

Een veelgehoorde klacht: “Ik ben doodop, maar als ik in bed lig, val ik niet in slaap. En als ik eindelijk slaap, ben ik elk uur wakker.”

Oorzaken stapelen zich hier vaak op elkaar:

• Stijfheid en pijn in spieren en gewrichten, waardoor je moeilijk kunt draaien of een comfortabele houding vindt
• Tremor die juist in rust meer opvalt
• Angst, piekeren, somberheid - allemaal vaker aanwezig bij Parkinson
• Medicatie die te laat, te vroeg of in een onhandige dosering wordt ingenomen

Een vrouw van 69 beschreef het zo: “Overdag zegt iedereen dat ik langzaam ben. In bed voelt het alsof mijn lijf te langzaam is om in slaap te vallen, maar mijn hoofd te snel om uit te zetten.” Medisch niet heel poëtisch, maar eigenlijk best wel raak.

REM-slaapgedragsstoornis: dromen naspelen

Normaal gesproken is je lijf in de droomslaap (REM-slaap) verlamd. Je kunt dan niet echt uitvoeren wat je droomt. Bij een REM-slaapgedragsstoornis valt die bescherming deels weg. Het gevolg: schoppen, slaan, roepen, uit bed springen, soms zelfs jezelf of je partner verwonden.

Bij Parkinson zien we dit opvallend vaak. Soms al jaren voordat de diagnose wordt gesteld. Partners vertellen dat iemand “echt aan het vechten is in zijn droom”, of dat ze ineens een klap krijgen zonder dat de ander wakker wordt.

Het lastige: veel mensen schamen zich hiervoor, of denken dat het “erbij hoort”. Terwijl het een heel duidelijk medisch signaal is dat serieus genomen moet worden.

Rusteloze benen en nachtelijke onrust

Rusteloze benen (restless legs) komen in de algemene bevolking al redelijk vaak voor, maar bij Parkinson nog vaker. Het gevoel is typisch: een onrust, kriebel, spanning diep in de benen, vooral als je stilzit of ligt. Bewegen helpt even, maar zodra je weer stil ligt, begint het opnieuw.

Voor slaap is dat natuurlijk funest. Je lichaam wil liggen, je benen willen bewegen. Het gevolg: eindeloos woelen, uit bed gaan, weer terug, weer eruit. En dat nacht na nacht.

Ademhalingsproblemen en snurken

Niet iedereen met Parkinson heeft ademhalingsproblemen tijdens de slaap, maar het komt wel meer voor dan gemiddeld. Denk aan:

• Snurken door verslapping van spieren in keel en bovenste luchtwegen
• Slaapapneu: korte adempauzes, vaak met luid snurken en plots wakker schrikken

Soms valt het iemand zelf niet eens op, maar merkt de partner dat er af en toe “even niks komt” en dan een grote snurk of een soort snak naar adem. Slaapapneu kan vermoeidheid overdag flink verergeren en is ook nog eens slecht voor hart en bloedvaten.

Overdag bijna in slaap vallen

En dan nog de andere kant: overdag. Veel mensen met Parkinson zijn overdag zó slaperig dat ze bijna in slaap vallen tijdens een gesprek, voor de tv of zelfs aan tafel. Soms speelt hier pure slaaptekort mee, maar ook de ziekte zelf en bepaalde medicijnen (zoals sommige dopamine-agonisten) kunnen directe slaperigheid geven.

Een man van 58 vertelde dat hij bij de koffie na de lunch “letterlijk zijn hoofd niet meer omhoog kon houden”. Hij sliep ’s nachts al slecht, maar zijn medicijnen maakten hem overdag nog suffer. Pas toen de neuroloog de medicatie aanpaste en er serieus naar zijn slaap werd gekeken, knapte hij op.

De rol van medicatie: hulp én verstoring

Parkinsonmedicatie is onmisbaar, maar eerlijk is eerlijk: het kan de slaap behoorlijk in de war schoppen.

Typische patronen die artsen zien:

• Levodopa laat op de avond kan juist onrust, levendige dromen of nachtmerries geven
• Dopamine-agonisten kunnen hallucinaties en slaperigheid overdag veroorzaken
• Sommige middelen werken ’s nachts te kort, waardoor stijfheid en tremor weer opspelen en iemand wakker maken

Daarom is het bij slaapproblemen bijna altijd zinvol om samen met de neuroloog of parkinsonverpleegkundige kritisch naar het innameschema te kijken. Niet alleen wát je slikt, maar vooral wán.

Waarom artsen dit vaak onderschatten

In de spreekkamer is de tijd beperkt. De focus ligt al snel op lopen, trillingen, vallen, medicatie. Slaap schiet er dan makkelijk bij in, tenzij iemand er zelf heel nadrukkelijk over begint.

Een tweede probleem: veel mensen met Parkinson vinden slaapproblemen “erbij horen” of “zeuren niet waard”. Of ze schamen zich voor rare dromen, onrustige nachten, of het feit dat ze hun partner per ongeluk raken in hun slaap.

Het gevolg: artsen krijgen een onvolledig beeld. En als de arts er niet actief naar vraagt, blijft het onderwerp vaak liggen. Terwijl we uit onderzoek weten dat slechte slaap bij Parkinson samenhangt met:

• Meer vermoeidheid en minder kwaliteit van leven
• Meer kans op depressie en angstklachten
• Meer problemen met aandacht en geheugen

Met andere woorden: als je de slaap verbetert, gaat de rest vaak óók een stukje beter.

Wat kun je zelf doen - en wat echt bij de arts hoort

Laten we eerlijk zijn: geen enkele tip gaat Parkinson “wegslapen”. Maar er zijn wel degelijk dingen die helpen om de schade te beperken.

Thuis: kleine aanpassingen, soms groot effect

Een paar gebieden waar mensen vaak winst pakken:

• Structuur in de dag: vaste tijden opstaan, eten, bewegen en naar bed gaan helpt je biologische klok, ook als die door Parkinson wat in de war is
• Licht en donker: overdag zoveel mogelijk daglicht (buiten, of bij gebrek daaraan een daglichtlamp in overleg met arts), ’s avonds juist minder fel licht en geen fel schermlicht vlak voor het slapengaan
• Slaapomgeving: stevig, maar comfortabel matras, eventueel een extra gladdere onderlaag om draaien makkelijker te maken; kamer niet te warm (rond 18 graden) en zo stil mogelijk
• Beweging overdag: regelmatig bewegen verbetert zowel Parkinsonsymptomen als slaapkwaliteit. Niet vlak voor bedtijd intensief sporten, dat maakt juist alerter

En ja, koffie eind van de middag, zware maaltijden laat op de avond, alcohol “om beter te slapen” - dat werkt bij Parkinson meestal extra tegen.

Wanneer je echt medische hulp moet zoeken

Er zijn een paar signalen waarbij je niet moet blijven rommelen:

• Je speelt je dromen na, slaat of schopt in je slaap, of valt (bijna) uit bed
• Je partner ziet dat je soms stopt met ademen in je slaap, of je snurkt extreem en bent overdag kapot
• Je valt overdag bijna in slaap in situaties waar dat gevaarlijk is (fietsen, koken, in het verkeer)
• Je nachtrust is zó slecht dat je stemming, geheugen of functioneren duidelijk achteruitgaan

Dit zijn dingen waar een neuroloog, parkinsonverpleegkundige of slaaparts echt iets mee moet. Soms is een slaaponderzoek in een slaapcentrum zinvol, bijvoorbeeld om slaapapneu of REM-slaapgedragsstoornis goed in kaart te brengen.

Behandeling: wat is er medisch mogelijk?

Er is geen magische slaappil speciaal voor Parkinson, maar er zijn wel verschillende medische ingrepen die samen veel verschil kunnen maken.

Aanpassing van Parkinsonmedicatie

Dit is vaak stap één. Door:

• het tijdstip van inname te verschuiven
• de dosering te verlagen of te verhogen
• over te stappen op een andere vorm (bijvoorbeeld een langwerkende tablet of pleister voor ’s nachts)

kan de balans tussen overdag goed functioneren en ’s nachts rustiger slapen beter worden. Dit is maatwerk en hoort echt bij de neuroloog thuis.

Specifieke behandeling van slaapstoornissen

Afhankelijk van wat er speelt, kunnen artsen inzetten op:

• Medicatie tegen REM-slaapgedragsstoornis (bijvoorbeeld clonazepam of melatonine, altijd onder begeleiding)
• Behandeling van slaapapneu, vaak met een CPAP-apparaat
• Aanpak van rusteloze benen met gerichte medicatie of aanpassing van bestaande medicijnen
• Behandeling van depressie of angst, die de slaap flink kunnen verstoren

Belangrijk: zelf experimenteren met slaapmiddelen van de drogist of oude recepten uit de kast is bij Parkinson geen goed idee. Veel middelen maken je suf, verhogen valrisico of kunnen samen met Parkinsonmedicatie nare bijwerkingen geven.

De impact op partner en gezin

Slaapproblemen bij Parkinson raken bijna nooit alleen de patiënt. Partners slapen vaak óók slecht door gesnurk, onrust, uit bed moeten helpen, zorgen en alertheid. Het is niet zeldzaam dat een partner na jaren zegt: “Ik ben nog vermoeider dan hij.”

Soms is een praktische oplossing nodig, hoe ongezellig het ook klinkt. Een extra bed in dezelfde kamer, of tijdelijk in een andere kamer, kan ervoor zorgen dat in ieder geval één van de twee weer wat beter slaapt. En nee, dat zegt niks over de relatie. Het is gewoon schadebeperking.

Het helpt als partners ook hun eigen grenzen bespreken met de huisarts of parkinsonverpleegkundige. Overbelasting van mantelzorgers is bij Parkinson eerder regel dan uitzondering.

Waarom het loont om slaap serieus te nemen

Het is verleidelijk om slaap te zien als “bijzaak” naast alle zichtbare Parkinsonproblemen. Maar als je het omdraait en eerst naar slaap kijkt, zie je vaak verrassende effecten:

• Minder nachtelijke onrust geeft minder vallen uit bed en minder blessures
• Betere slaap geeft meer energie overdag om te bewegen en te oefenen
• Minder vermoeidheid maakt het makkelijker om medicatie op tijd in te nemen en afspraken vol te houden
• Een uitgeruster brein kan beter omgaan met de uitdagingen van Parkinson

Je lost de ziekte er niet mee op, maar je maakt het dagelijks leven wel een stuk draaglijker.

Veelgestelde vragen over Parkinson en slaap

1. Kunnen slaapproblemen het eerste teken van Parkinson zijn?
Ja, dat zien artsen steeds vaker. Vooral REM-slaapgedragsstoornis - heftig bewegen, roepen of vechten in je slaap - kan jaren vóór de klassieke motorische klachten optreden. Ook langdurige, onverklaarbare slapeloosheid, rusteloze benen of extreme slaperigheid overdag kunnen een signaal zijn. Dat betekent niet dat iedereen met deze klachten Parkinson krijgt, maar bij twijfel is overleg met de huisarts of neuroloog verstandig.

2. Is melatonine veilig bij Parkinson?
Melatonine wordt regelmatig gebruikt bij slaapproblemen en ook bij sommige mensen met Parkinson. Het kan helpen bij het reguleren van het slaap-waakritme en wordt soms ingezet bij REM-slaapgedragsstoornis. Maar: het is geen onschuldig snoepje. Dosering, tijdstip en interacties met andere medicijnen zijn belangrijk. Gebruik melatonine daarom altijd in overleg met je arts.

3. Helpt een middagdutje of maakt dat het erger?
Korte dutjes van maximaal 20 tot 30 minuten, bij voorkeur vóór 15.00 uur, kunnen bij Parkinson best wel helpen tegen extreme slaperigheid overdag. Lange of late dutjes maken het inslapen ’s avonds juist moeilijker en kunnen het dag-nachtritme verder verstoren. Ook hier geldt: kijk samen met je zorgverlener wat in jouw situatie het beste werkt.

4. Is slaaponderzoek nuttig als je toch al weet dat je Parkinson hebt?
Vaak wel. Een slaaponderzoek kan onderscheid maken tussen verschillende soorten slaapstoornissen, zoals slaapapneu, REM-slaapgedragsstoornis, periodieke beenbewegingen of pure slapeloosheid. Die vragen elk om een andere behandeling. Zeker bij ernstige vermoeidheid, onrustige nachten of verdenking op apneu is een verwijzing naar een slaapcentrum zinvol.

5. Heeft diepe hersenstimulatie (DBS) invloed op de slaap?
Diepe hersenstimulatie wordt vooral ingezet voor motorische klachten, maar sommige mensen merken ook verandering in hun slaap: soms beter, soms juist onrustiger in het begin. Het effect op slaap hangt af van de instellingen, de plaats van de elektroden en de combinatie met medicatie. Dit is dus iets om expliciet te bespreken met het DBS-team als je al een stimulatie hebt of eraan denkt.

Meer lezen

Voor wie verder wil lezen of concrete informatie zoekt:

• Thuisarts over de ziekte van Parkinson (algemene uitleg en adviezen): https://www.thuisarts.nl/ziekte-van-parkinson
• Hersenstichting over Parkinson en hersenaandoeningen: https://www.hersenstichting.nl/aandoeningen/ziekte-van-parkinson/
• Gezondheidsnet over slaap en slaapstoornissen: https://www.gezondheidsnet.nl/slaap