Als je schildklier je nachtrust saboteert

Waarom je schildklier zich bemoeit met je nachtrust

De schildklier maakt hormonen aan (vooral T4 en T3) die letterlijk elke cel in je lichaam beïnvloeden. Ze bepalen hoe snel je motor draait: te hard, te zacht of precies goed. En als die motor niet goed is afgesteld, gaat je slaapritme er eigenlijk bijna altijd onder lijden.

Bij een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie) staat alles in de hoogste versnelling. Je hartslag is hoger, je lichaamstemperatuur wat verhoogd, je gedachten rennen. Slapen voelt dan alsof je probeert te mediteren na drie dubbele espresso’s.

Bij een te traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) gebeurt het omgekeerde. Je motor draait op halve kracht. Je bent moe, traag, koud, maar je slaap voelt toch niet echt herstellend. Veel mensen zeggen dan: “Ik kan overal slapen, maar ik word nooit echt uitgerust wakker.”

En dan heb je nog de grijze zone: licht afwijkende waarden, schommelende hormonen, auto-immuunziekten zoals Hashimoto of Graves. Daar zitten veel mensen in zonder dat ze het weten, met vage klachten als slecht slapen, prikkelbaarheid en ‘hersenmist’.

Waarom artsen dit vaak missen

In de spreekkamer klinkt het vaak zo: “Ik slaap slecht, ben moe, maar ja… druk leven, stress, schermpjes.” En eerlijk is eerlijk: dat speelt natuurlijk ook mee. Maar als je maandenlang moe bent, rare slaappatronen hebt en je lijf ‘niet meer van jou’ voelt, dan is het nou ja, op z’n minst verstandig om even verder te kijken dan alleen stress.

Huisartsen denken gelukkig regelmatig aan de schildklier, maar lang niet altijd. Zeker als je jong bent, geen duidelijke zwelling in je hals hebt en je bloeddruk redelijk is, wordt vermoeidheid al snel aan je levensstijl gekoppeld.

Neem Sara, 32. Ze werkt in de zorg, draait onregelmatige diensten en komt bij de huisarts omdat ze al een half jaar beroerd slaapt. Ze wordt ’s nachts zwetend wakker, haar hart slaat soms op hol, ze valt moeilijk in slaap en overdag is ze opgefokt én uitgeput. Stress, denkt iedereen. Tot er bloed wordt geprikt: haar schildklier draait op volle toeren. Hyperthyreoïdie. Opeens vallen de puzzelstukjes in elkaar.

Aan de andere kant heb je iemand als Kees, 58. Hij snurkt, is te zwaar, valt op de bank in slaap maar wordt ’s ochtends gebroken wakker. Iedereen denkt meteen aan slaapapneu – wat ook heel goed kan kloppen – maar bij het bloedonderzoek blijkt zijn schildklier ook traag te werken. Dubbele pech, dubbele impact op de slaap.

Kortom: schildklierafwijkingen worden vaak pas laat gekoppeld aan slaapproblemen, omdat de klachten zo lekker vaag en “algemeen” zijn.

Te snelle schildklier: slapen met een lijf op turbo

Bij een te snel werkende schildklier (bijvoorbeeld door de ziekte van Graves) staat je lichaam permanent in de actiestand. Dat merk je overdag, maar ’s nachts wordt het pas echt irritant.

Typische slaaklachten bij een te snelle schildklier:

• Moeite met inslapen, omdat je je innerlijke motor niet ‘uit’ krijgt
• Nachtelijk zweten, soms zo erg dat je je bed moet verschonen
• Hartkloppingen in bed, waardoor je je juist weer meer zorgen gaat maken
• Lichter slapen: elk geluidje maakt je wakker
• Vroeg wakker worden met een soort gejaagd gevoel

Je ziet vaak dat mensen met hyperthyreoïdie een soort chronische jetlag ervaren. Hun lichaam voelt nooit echt rustig. De stresshormonen (zoals adrenaline) zitten hoger, en dat botst frontaal met melatonine, het hormoon dat je slaperig hoort te maken.

En dan nog iets: een te snelle schildklier kan angstklachten en paniekaanvallen uitlokken. Probeer dan maar eens ontspannen in slaap te vallen.

Te trage schildklier: altijd moe, maar nooit uitgeslapen

Een te trage schildklier wordt in Nederland eigenlijk best vaak gezien, vooral bij vrouwen en bij ouderen. De klachten sluipen erin. Je wordt wat kouder, wat zwaarder, je concentratie is minder, je stemming zakt. En je slaap? Die voelt vaak alsof je elke nacht op halve kracht oplaadt.

Veel gehoorde klachten bij een trage schildklier:

• Overdag de hele tijd willen slapen, zelfs na een ‘lange’ nacht
• ’s Avonds vroeg in slaap vallen op de bank, maar ’s nachts toch wakker worden
• Onrustige, oppervlakkige slaap met veel draaien en woelen
• Spier- en gewrichtspijn die je wakker houdt
• Hoofdpijn in de ochtend, alsof je niet goed hebt doorgeslapen

Interessant is dat mensen met een trage schildklier vaak denken: “Ik slaap toch veel, dus het zal wel geen slaapprobleem zijn.” Maar slaapduur en slaapkwaliteit zijn twee heel verschillende dingen. Je kunt makkelijk negen uur in bed liggen en toch slapen als een bouwvakker naast een snelweg.

Bij een traag werkende schildklier is je lichaamstemperatuur vaak wat lager en je stofwisseling trager. Dat kan je natuurlijke 24-uursritme verstoren. Je biologische klok raakt een beetje uit fase, waardoor je slaap minder diep wordt.

De verwarrende overlap met andere slaapstoornissen

En dan wordt het pas echt ingewikkeld: schildklierafwijkingen kunnen andere slaapstoornissen versterken of nabootsen.

• Slaapapneu: bij overgewicht en een trage schildklier komt slaapapneu vaker voor. Je stopt dan ’s nachts even met ademen, waardoor de slaap versnipperd raakt. Mensen worden dan moe wakker en denken: “Het is mijn schildklier”, terwijl het óók apneu kan zijn.
• Rusteloze benen (RLS): onrust in de benen, vooral ’s avonds. Komt vaker voor bij schildklierproblemen en ijzertekort, en dat ijzertekort zie je weer vaker bij auto-immuunziekten zoals Hashimoto.
• Insomnie door angst en piekeren: bij een te snelle schildklier ben je sneller angstig en prikkelbaar. De slapeloosheid lijkt dan psychisch, maar de hormonale motor draait op de achtergrond vrolijk mee.

Neem Lotte, 41. Ze denkt dat ze ‘gewoon slecht slaapt’ en krijgt slaappillen voorgeschreven. Die werken maar half. Later blijkt dat haar schildklierwaarden al jaren nét buiten de normale range schommelen. Pas toen die werden behandeld, werd haar slaap rustiger – en konden de pillen de deur uit.

Hoe herken je dat je slaapklachten misschien hormonaal zijn?

Niemand kan uit je slaappatroon alleen afleiden dat je schildklier uit balans is. Maar er zijn wel combinaties van klachten die een alarmbelletje mogen laten rinkelen.

Let vooral op de mix van:

• Veranderd gewicht zonder duidelijke reden (afvallen bij hyper, aankomen bij hypo)
• Veranderde hartslag (sneller of juist opvallend traag)
• Snel koud of juist warm hebben
• Trillen, innerlijke onrust of juist traagheid en ‘mist’ in je hoofd
• Veranderingen in je menstruatie (bij vrouwen)
• Familie met schildklierproblemen of auto-immuunziekten

En dan in combinatie met:

• Langdurige vermoeidheid ondanks genoeg uren slaap
• Slaapproblemen die niet verbeteren met de standaard adviezen (minder scherm, vaste bedtijd, cafeïne beperken)
• Nachtelijk zweten, hartkloppingen of spierkrampen

Als je jezelf hier in herkent, is bloedonderzoek via de huisarts echt geen gek idee. Een simpele test van TSH en vrij T4 geeft vaak al richting.

Wat er in je lichaam gebeurt terwijl jij wakker ligt

Even iets technischer, maar wel interessant. Je slaap wordt aangestuurd door een soort driehoek:

• Je biologische klok (in de hersenen, de suprachiasmatische kern)
• Je hormonen (melatonine, cortisol, schildklierhormonen)
• Je zenuwstelsel (rem- en gaspedaal: parasympatisch en sympatisch)

Schildklierhormonen beïnvloeden alledrie:

• Ze veranderen hoe gevoelig je hersenen zijn voor melatonine.
• Ze sturen je lichaamstemperatuur, en die moet ’s nachts dalen om goed te kunnen slapen.
• Ze verhogen of verlagen je basale ‘alertheid’ via het zenuwstelsel.

Bij een te snelle schildklier staat je gaspedaal continu ingedrukt. Je sympathische zenuwstelsel is actiever, je hartslag hoger, je temperatuur net wat hoger. Je lichaam krijgt dan gemengde signalen: het is nacht, maar alles voelt als dag.

Bij een te trage schildklier is het omgekeerd: je systeem draait zo langzaam dat de normale schommelingen in je dag-nachtritme afgevlakt raken. Je lichaam maakt dan minder duidelijke ‘nu is het tijd om te slapen’- en ‘nu is het tijd om wakker te worden’-signalen.

Wat kun je zelf doen – naast naar de huisarts gaan

Laat ik direct eerlijk zijn: als je schildklier echt ontregeld is, ga je dit niet oplossen met alleen een kop kruidenthee en een meditatie-app. De basis is medische behandeling. Maar er zijn wel dingen die je kunt doen om je slaap minder te laten ontsporen terwijl je bezig bent met diagnose en behandeling.

Een paar praktische punten:

• Vaste tijden: ga ongeveer op dezelfde tijd naar bed en sta op dezelfde tijd op, ook in het weekend. Je lichaam houdt van voorspelbaarheid, zeker als het hormonaal al in de war is.
• Koele slaapkamer: bij een te snelle schildklier kun je sneller oververhit raken. Een wat koelere kamer (rond 18 °C) kan echt verschil maken.
• Cafeïne en alcohol beperken: hyperthyreoïdie plus koffie laat je hartslag soms sky-high gaan. Alcohol lijkt te helpen bij inslapen, maar maakt je slaap oppervlakkiger.
• Beweging, maar niet te laat: sport gerust, dat helpt je slaapkwaliteit. Maar intensief sporten laat op de avond kan bij een te snelle schildklier net de verkeerde kant op werken.
• Schermtijd temperen: melatonine is al in de war, dus dat blauwe licht vlak voor het slapen helpt niet echt mee.

Deze dingen lossen je schildklierprobleem niet op, maar ze kunnen er wel voor zorgen dat je nachten niet nóg slechter worden dan nodig.

Wanneer is het tijd om echt door te pakken?

Er is een verschil tussen “ik slaap een paar weken slecht” en “mijn lichaam voelt al maanden niet als van mij”. Ga in elk geval naar je huisarts als:

• Je langer dan zes weken duidelijke slaapproblemen hebt én overdag moe bent
• Je daarnaast ook andere klachten hebt zoals hartkloppingen, onverklaarbaar gewichtverlies of -toename, kou- of warmte-intolerantie
• Slaappillen of standaard slaapadviezen nauwelijks helpen
• Slaapapneu wordt vermoed (snurken, ademstops, ochtendhoofdpijn), zeker in combinatie met een bekende schildklierafwijking

Vraag gerust expliciet om schildklieronderzoek als dat nog niet is gedaan. Dat is niet zeuren, dat is gewoon verstandig.

Goede, betrouwbare informatie over schildklier en klachten vind je onder andere bij:

• Thuisarts – Schildklierafwijkingen
• Hersenstichting – Slaap en hersenen
• Gezondheidsnet – Schildklier en klachten

Veelgestelde vragen over schildklierafwijkingen en slaap

Kan een lichte schildklierafwijking al mijn slaap verpesten?

Ja, dat kan. Je hoeft niet extreem afwijkende waarden te hebben om last te krijgen. Sommige mensen zijn erg gevoelig voor kleine schommelingen, zeker als er tegelijk stress, onregelmatige diensten of andere gezondheidsproblemen spelen. Het is dus niet zo dat ‘een beetje afwijkend’ automatisch betekent dat het geen rol speelt.

Als mijn schildkliermedicatie goed is ingesteld, moet mijn slaap dan meteen beter zijn?

Was het maar zo simpel. Bij sommige mensen knapt de slaap binnen enkele weken op als de waarden normaliseren. Bij anderen duurt het maanden voordat het lichaam zich opnieuw heeft ‘afgesteld’. Bovendien kan er naast je schildklier nog iets anders meespelen, zoals slaapapneu, depressie of slechte slaapgewoonten. Zie je na een paar maanden nog geen verbetering, bespreek dat dan opnieuw met je arts.

Kunnen slaappillen helpen bij schildklierproblemen?

Ze kunnen tijdelijk helpen om de ergste slapeloosheid te doorbreken, maar ze pakken de oorzaak niet aan. Bij een te snelle schildklier kunnen sommige middelen zelfs ongunstig zijn vanwege de invloed op hartslag en ademhaling. Gebruik ze alleen in overleg met je arts en altijd als tijdelijke ondersteuning, niet als vaste oplossing.

Is het normaal dat ik ondanks behandeling nog steeds zo moe ben?

In de eerste maanden van behandeling – zeker bij een trage schildklier – komt dat helaas vaak voor. Je lijf moet wennen aan nieuwe hormoonspiegels. Ook kan het zijn dat de dosering nog niet optimaal is. Maar: als je na een half jaar nog net zo moe bent als vóór de behandeling, is het verstandig om verder te kijken naar andere oorzaken, waaronder specifieke slaapstoornissen.

Kan slecht slapen mijn schildklier óók beïnvloeden?

Ja, het werkt twee kanten op. Chronisch slaaptekort verstoort je stresshormonen, gewicht en immuunsysteem, en dat kan op termijn ook invloed hebben op je schildklierfunctie. Je ziet bijvoorbeeld vaker auto-immuunproblemen bij mensen die jarenlang slecht slapen en veel stress hebben. Het is dus een soort vicieuze cirkel: een ontregelde schildklier verstoort je slaap, en slechte slaap kan weer extra druk zetten op datzelfde systeem.

Als je al een tijd het gevoel hebt dat je nachten niet meer ‘kloppen’ bij hoe je leeft, neem dat signaal serieus. Je hoeft niet meteen het ergste te denken, maar een simpel bloedonderzoek kan je wél veel twijfel besparen. En als het inderdaad je schildklier is, ben je in elk geval niet de eerste – en zeker niet de laatste – bij wie die kleine klier grote invloed heeft op de nacht.