Help, mijn kind durft niet te slapen in het donker

Waarom het donker ineens zo spannend wordt

Veel ouders zeggen verbaasd: “Hij sliep altijd prima, en ineens wil hij het licht aan houden.” Dat voelt bijna alsof er iets misgaat. In werkelijkheid is het meestal een teken dat de hersenen van je kind een sprongetje maken.

Rond de peuter- en kleuterleeftijd gaan kinderen meer fantaseren. Ze kunnen zich dingen voorstellen die er niet zijn. Dat is leuk als ze met poppen spelen, maar ‘s avonds in een donkere kamer kan die fantasie behoorlijk uit de hand lopen. Een schaduw wordt een monster, een tikkend geluid wordt een inbreker. Logisch dat dat spannend voelt.

Neem bijvoorbeeld Noor van 3,5. Overdag kletst ze de oren van je hoofd, springt van de bank en speelt vrolijk met andere kinderen. Maar zodra het bedtijd is, wil ze de deur op een kiertje, het nachtlampje aan, en roept ze drie keer dat ze nog moet plassen. Niet omdat haar blaas zo druk is, maar omdat haar hoofd zo vol is.

Je kind is dus niet “aan het aanstellen”, maar probeert eigenlijk grip te krijgen op nieuwe gevoelens en beelden in zijn hoofd. En dat doet hij op de manier die hij kent: roepen, huilen, jou erbij halen.

Wat er in het hoofd van een peuter of kleuter gebeurt

Fantasie en werkelijkheid lopen door elkaar

Waar jij weet dat een schaduw gewoon een schaduw is, kan je kind dat nog helemaal niet zo goed scheiden. De grens tussen “net gedaan alsof” en “het is echt” is bij peuters en kleuters best wel vaag.

Overdag spelen ze dat de bank een boot is en de vloer lava. ‘s Avonds kan diezelfde verbeeldingskracht zorgen dat de stapel kleren op de stoel ineens een enge man lijkt. Voor je kind voelt dat echt. Als jij dan zegt: “Doe niet zo gek, er is niks”, voelt je kind zich niet serieus genomen.

Meer besef van de wereld, dus ook van gevaar

Kleuters krijgen steeds meer mee van nieuws, gesprekken, boekjes, filmpjes. Ze horen over dieven, brand, ongelukjes. Ze snappen nog niet goed hoe groot of klein de kans is dat zoiets gebeurt. Dus kan een kleuter echt bang zijn dat er iemand binnenkomt als het donker is. Of dat er brand uitbreekt terwijl iedereen slaapt.

Soms komt de angst in het donker dus niet alleen door de duisternis zelf, maar door alles wat je kind inmiddels weet over de wereld. Donker voelt dan als: ik zie het niet, dus ik heb geen controle.

Vermoeidheid maakt alles groter

Misschien herken je het bij jezelf: als je te moe bent, lijkt alles zwaarder. Dat geldt voor kinderen net zo. Aan het eind van de dag is hun emmertje vol. Drukte op de opvang, nieuwe indrukken, leren en spelen. En dan moet er nog geslapen worden.

Een kind dat oververmoeid is, heeft meer moeite om zichzelf te kalmeren. Die spannende gedachte over een monster gaat dan in een loopje. Dat maakt de angst in het donker nog heftiger.

Wat je beter niet kunt zeggen (ook al is het goed bedoeld)

Het is heel menselijk om te willen sussen. Toch zijn er een paar reacties die meestal averechts werken, hoe lief bedoeld ook.

“Er is niks aan de hand” of “Je hoeft niet bang te zijn” klinkt logisch. Alleen: je kind ís al bang. Door te zeggen dat het niet hoeft, voelt je kind zich eerder onbegrepen dan gerustgesteld.

“Monsters bestaan niet” is rationeel waar, maar sluit niet aan bij hoe echt die monster-gedachte voelt. Soms ga je er zelfs onbedoeld in mee. Ouders die bijvoorbeeld onder het bed kijken om te laten zien dat er geen monsters zijn, bevestigen eigenlijk: monsters zijn een ding waar we serieus naar moeten zoeken.

En dan is er nog de klassieker: “Als je nu niet gaat slapen, word ik boos.” Dat werkt misschien één avond, uit pure uitputting. Maar angst laat zich niet wegdreigen. De kans is groot dat je kind dan én bang is én stress voelt omdat jij boos wordt.

Hoe je wél reageert op angst in het donker

Erken eerst het gevoel

Klinkt simpel, maar dit is echt de basis: erken dat je kind bang is. Zeg bijvoorbeeld:

• “Ik zie dat je het spannend vindt in het donker.”
• “Je hart gaat snel hè, je schrikt er echt van.”

Je zegt niet dat de angst terecht is, maar je zegt: ik zie jou. Dat alleen al maakt een kind rustiger.

Neem Sam van 4. Hij roept elke avond dat er “enge dingen” in zijn kamer zijn. Zijn moeder ging een periode steeds uitleggen dat alles veilig was. Dat hielp nauwelijks. Toen ze begon met: “Je voelt je nu heel onveilig hè? Zullen we samen even kijken wat je helpt?”, merkte ze dat hij sneller kalmeerde. Niet omdat de kamer anders was, maar omdat hij zich gehoord voelde.

Leg kort uit wat er gebeurt

Je kunt je kind op een simpele manier uitleg geven over zijn eigen hoofd. Bijvoorbeeld:

“Je hoofd maakt nu spannende plaatjes, een beetje als een film. Die film is niet echt, maar hij voelt wel echt. Dat is lastig hè? We gaan je lichaam helpen rustig te worden.”

Hou het kort en in woorden die passen bij de leeftijd. Je hoeft geen college hersenkunde te geven, maar een klein beetje uitleg geeft veel kinderen houvast.

Bied troost, maar ook structuur

Troosten betekent niet dat je de hele avond naast het bed moet blijven zitten. Je mag best grenzen hebben. Een fijne combinatie is: warm en duidelijk tegelijk.

Bijvoorbeeld:

“Ik blijf nog twee minuutjes bij je zitten en dan ga ik weer naar beneden. Als je het dan nog spannend vindt, mag je me één keer roepen. Daarna ga je zelf proberen rustig te worden in je bed.”

Je laat merken: ik ben er, én ik geloof dat jij dit kunt. Dat laatste is belangrijk. Als jij uitstraalt dat je kind dit nóóit zelf gaat kunnen, voelt je kind dat feilloos aan.

Slim omgaan met nachtlampjes en licht

De reflex is vaak: meer licht. En soms helpt dat ook, maar er zitten wat haken en ogen aan.

Een klein, zacht nachtlampje kan heel prettig zijn. Zeker bij kinderen die echt paniek voelen als het helemaal donker is. Let er wel op dat het licht warm en gedimd is, en niet fel wit of blauw. Fel licht remt de aanmaak van melatonine, het hormoon dat helpt om slaperig te worden.

Wat vaak goed werkt, is samen een “lichtplan” maken. Laat je kind kiezen uit twee opties: een zacht nachtlampje aan, of de deur op een kier met de overlooplamp gedimd. Door je kind te laten meedenken, voelt hij meer controle.

Een volledig verlichte kamer is meestal geen goed idee. Dat lijkt misschien handig, maar veel kinderen blijven dan juist wakker, omdat het te licht is om echt in slaap te vallen.

Rituelen die angst in het donker kleiner maken

Een voorspelbare bedtijd geeft veiligheid

Kinderen varen goed op voorspelbaarheid. Een vast rijtje handelingen voor het slapengaan helpt hun lijf en hoofd om langzaam in de slaapstand te komen. Denk aan: opruimen, pyjama aan, tandenpoetsen, nog even een rustig spelletje of boekje, plassen, knuffel pakken, kus en slaapliedje.

Het gaat niet om perfectie, maar om herhaling. Hoe vaker hetzelfde patroon, hoe meer het brein leert: oh ja, nu komt slapen. Dat maakt de stap naar het donkere kamertje minder groot.

Gebruik verhalen en spel overdag

Overdag is hét moment om met angsten te oefenen. Niet als je kind al overstuur is in bed, maar als hij gewoon aan het spelen is.

Je kunt boekjes lezen over bang zijn in het donker. Er zijn mooie prentenboeken waarin kinderen ontdekken dat schaduwen en geluiden minder eng zijn dan ze lijken. Tijdens het lezen kun je rustig praten: “Ben jij ook wel eens bang in het donker? Wat helpt jou dan?”

Met poppen of knuffels kun je scènes naspelen. De knuffel is bang in het donker, je kind mag bedenken wat helpt. Een lampje, een liedje, een extra knuffel. Zo oefent je kind oplossingen, zonder dat het direct over hemzelf hoeft te gaan.

Monsters, schaduwen en enge geluiden

Ga niet mee in de monsterjacht

Het klinkt misschien lief: samen onder het bed kijken of er monsters zijn. Toch geef je daarmee ook een signaal: monsters zijn blijkbaar iets waar we serieus naar moeten zoeken. Dat kan de angst in stand houden.

Beter is om te zeggen:

“Je hoofd maakt nu een monster-verhaal. Zullen we samen je kamer even bekijken, zodat je hoofd weer weet hoe het er echt uitziet?”

Je kijkt dan bijvoorbeeld samen naar de schaduwen en benoemt wat het is: “Kijk, die grote schaduw is de stoel met je trui erop.” Niet op jacht naar monsters, maar terug naar de werkelijkheid.

Geluiden ontmystificeren

Tikkende verwarming, een brommende koelkast, een scooter in de straat. In het donker klinkt alles groter. Overdag kun je samen door het huis lopen en luisteren: “Hoor je dat tikkende geluid? Dat is de verwarming, die doet dat altijd.”

Je kind leert zo: oh ja, dat geluid ken ik, dat hoort erbij. Hoe bekender, hoe minder eng.

Wanneer helpt erbij blijven wél, en wanneer niet meer?

Soms is het een fase waarin je gewoon even wat meer nabijheid geeft. Een paar avonden naast het bed zitten, een hand vasthouden, een extra knuffel. Dat is helemaal oké.

Maar als je merkt dat je na weken nog elke avond drie kwartier naast je kind zit, is het slim om stap voor stap af te bouwen. Je kunt bijvoorbeeld eerst op het bed zitten, dan op een stoel naast het bed, dan een stukje verderop in de kamer, en uiteindelijk op de gang met de deur op een kier.

Vertel steeds wat je doet:

“Vandaag blijf ik op de stoel naast je zitten tot je bijna slaapt. Morgen ga ik op de stoel bij de deur zitten. Ik blijf in de buurt, maar jij mag zelf leren in slaap vallen.”

Zo bouw je vertrouwen op, bij je kind én bij jezelf.

Wanneer is angst in het donker meer dan een fase?

De meeste kinderen hebben periodes waarin slapen in het donker spannend is. Dat gaat vaak met wat hulp en tijd vanzelf weer beter. Toch zijn er situaties waarin het goed is om extra alert te zijn.

Let bijvoorbeeld op of je kind overdag ook veel angstig is. Durft hij nog wel alleen naar de wc? Wil hij niet meer naar de opvang of school omdat daar ook “enge dingen” kunnen zijn? Heeft hij vaak nachtmerries of nachtelijke paniekaanvallen?

Als angst in het donker weken- tot maandenlang heel heftig is, je kind duidelijk slechter functioneert overdag, of als jij zelf merkt dat je volledig vastloopt, is het verstandig om hulp te zoeken. Je kunt beginnen bij de huisarts of het consultatiebureau. Websites als Thuisarts geven ook betrouwbare informatie over angstklachten bij kinderen.

Twijfel je of het “normaal” is wat je ziet? Liever één keer te vroeg overleggen dan te lang aanmodderen in je eentje.

Wat je vandaag al kunt doen

Misschien denk je nu: mooi verhaal allemaal, maar waar begin ik? Hou het klein. Kies één of twee dingen uit die bij jullie passen.

Je zou vanavond kunnen beginnen met het erkennen van het gevoel van je kind, in plaats van het weg te wuiven. Of je maakt samen een klein avondritueeltje: nog één verhaaltje, een vast zinnetje dat je altijd zegt, een knuffel op de wacht bij de deur.

Sommige ouders maken samen met hun kind een “dapper-plan": een simpele tekening met stapjes, zoals: pyjama aan, verhaaltje, lampje aan, knuffel erbij, kus, zelf proberen in slaap te vallen. Hang het op bij het bed. Elke avond loop je het plan even langs. Zo wordt het donker onderdeel van een voorspelbaar verhaal, in plaats van een zwart gat.

En vergeet jezelf niet. Een kind dat bang is in het donker, kan je eigen nachtrust flink slopen. Probeer onderling als opvoeders af te wisselen, zodat niet één persoon elke avond en nacht aan het rennen is. En wees mild voor jezelf: niemand doet dit perfect.

Veelgestelde vragen over angst in het donker

Hoelang duurt zo’n fase met angst in het donker meestal?

Dat verschilt per kind. Bij sommige kinderen gaat het na een paar weken vanzelf weer beter, bij anderen komt het in golfjes terug, bijvoorbeeld bij spannende gebeurtenissen zoals een verhuizing, een nieuwe baby of de start op de basisschool. Als je merkt dat het na een paar maanden nog net zo heftig is, of juist erger wordt, is het goed om even met de huisarts of het consultatiebureau te overleggen.

Is een nachtlampje slecht voor de slaap van mijn kind?

Een klein, warm nachtlampje is meestal geen probleem. Het wordt lastiger als de kamer bijna net zo licht is als overdag. Fel licht, vooral wit of blauw, kan de aanmaak van melatonine verstoren, waardoor inslapen lastiger wordt. Kies dus bij voorkeur een zacht, warm lampje en zet het niet te dicht bij het gezicht van je kind. Op sites als Slaapinfo vind je meer informatie over licht en slaap.

Moet ik mijn kind leren om in het pikkedonker te slapen?

Je hoeft geen ideaalplaatje na te jagen. Veel volwassenen slapen zelf ook liever met een klein beetje licht. Belangrijker dan volledige duisternis is dat je kind zich veilig voelt en redelijk vlot in slaap kan vallen. Als een zacht nachtlampje daarbij helpt, is dat prima. Je kunt altijd later nog proberen het licht stapje voor stapje iets te dimmen als je kind daar aan toe is.

Mijn kind blijft maar uit bed komen. Is dat pure angst of ook uitstelgedrag?

Vaak is het een mix. Een beetje angst, een beetje behoefte aan aandacht, een beetje geen zin om de dag los te laten. Probeer rustig te blijven en consequent te zijn. Erken het gevoel, bied een korte troost of check, en breng je kind dan weer terug naar bed met zo min mogelijk extra praatjes. Hoe meer je er een heel verhaal van maakt, hoe interessanter het wordt om uit bed te blijven komen.

Waar kan ik betrouwbare informatie vinden over slaap en angst bij kinderen?

Voor Nederlandstalige, betrouwbare informatie kun je kijken op sites als Thuisarts, Gezondheidsnet en bijvoorbeeld het Nederlands Slaap Instituut. Zij geven heldere uitleg over slaap, angst en wanneer het verstandig is om hulp in te schakelen.

Angst in het donker hoort nou ja, bij het groot worden. Het zegt niet dat je kind zwak is, en al helemaal niet dat jij als ouder faalt. Met een beetje begrip voor dat drukke kinderhoofd, wat slimme rituelen en jouw rustige aanwezigheid, wordt het donker meestal stap voor stap weer gewoon... nacht.