Als je kind ‘altijd aan’ staat: slapen met een druk hoofd

Druk kind, druk hoofd, weinig slaap

Je kent het misschien: overdag hoor je van de opvang of school dat je kind “lekker actief” is. Thuis zie je een kind dat van de bank springt, drie spelletjes tegelijk wil doen en tijdens het eten nog een dansje tussendoor probeert. En dan komt de avond.

Waar sommige kinderen langzaam afschakelen, lijken drukke kinderen juist een laatste versnelling te vinden. Ouders vertellen vaak: "Hij is zó druk, hij kan gewoon niet slapen." Maar heel vaak is het precies andersom: hij is zó moe, dat zijn lijf in de overdrive gaat.

Neem Mila, 3 jaar. Haar ouders dachten lang dat ze nog niet moe was rond bedtijd. Ze rende, gierde van het lachen en leek totaal niet slaperig. Tot ze eens goed keken: rode wangen, druk praten, sneller boos als iets niet lukte. Dat was geen “ik ben nog fit”, dat was “ik ben eigenlijk al over mijn grens heen”.

Waarom drukke kinderen vaak juist slechter slapen

Het lijf staat nog in de actiestand

Drukke peuters en kleuters zijn vaak de hele dag bezig: rennen, klimmen, kletsen, vragen stellen. Hun lijf staat letterlijk in de actiestand. Om te kunnen slapen, moet dat systeem omschakelen naar rust. En dat gaat niet in 3 minuten, hoe graag jij dat ook zou willen.

Bij drukke kinderen zie je vaak dat:

• ze moeite hebben om na een activiteit te stoppen
• ze van de ene prikkel naar de andere gaan (tablet, tv, druk spel)
• ze niet goed voelen dat ze moe worden, tot het al veel te laat is

Het resultaat: een kind dat rond bedtijd niet “lekker rozig” is, maar óf nog hyperactief, óf al oververmoeid.

Overprikkeld is niet hetzelfde als energiek

Veel ouders verwarren overprikkeling met “nog energie hebben”. Een kind dat giert van het lachen, gekke sprongen maakt en niet meer kan luisteren, lijkt misschien vrolijk wakker. Maar vaak is dat juist een teken dat het zenuwstelsel overloopt.

Signalen van overprikkeling bij drukke kinderen kunnen zijn:

• plotseling heel druk en wild gedrag
• hysterisch lachen om alles
• sneller huilen of boos worden
• niet meer tegen normale geluiden of licht kunnen
• zeggen dat ze “niet moe” zijn, terwijl de ogen hangen

Als je kind op dat punt is, ben je eigenlijk al te laat met naar bed gaan. Dan moet zijn lijf eerst weer tot rust komen, voordat slapen überhaupt een optie is.

Hoe weet je of je kind genoeg slaap krijgt?

Peuters en kleuters hebben best wel veel slaap nodig. Niet omdat dat “moet van de boekjes”, maar omdat hun hersenen overdag keihard werken om alles wat ze zien, horen en leren te verwerken.

Globaal slapen de meeste kinderen:

• rond 2 jaar: 11 tot 12 uur per nacht, vaak nog met een middagdutje
• rond 3 jaar: 10 tot 11,5 uur per nacht, dutje soms nog nodig
• rond 4 tot 5 jaar: 10 tot 11 uur per nacht, meestal geen dutje meer

Maar eerlijk: geen enkel kind is precies gemiddeld. Kijk daarom vooral naar de dag erna. Een druk kind dat voldoende slaapt, is meestal:

• vrolijk druk in plaats van over de rooie
• redelijk te sturen (luisteren lukt soms echt wel)
• minder snel in tranen om kleine dingen

Als jouw kind de hele dag op het randje lijkt te balanceren - snel boos, snel huilen, snel uit het niets “aan” - dan is slaaptekort vaak een stille meespeler.

Voor algemene info over hoeveel slaap kinderen ongeveer nodig hebben kun je bijvoorbeeld kijken op Thuisarts over slaapproblemen bij kinderen.

De valkuil: “Hij is nog zó druk, hij is nog niet moe”

Dit is misschien wel de meest gehoorde zin bij ouders van drukke kinderen. En het voelt ook logisch: als hij nog rondrent, zal hij wel niet moe zijn. Maar jonge kinderen hebben nog niet zo’n goed contact met hun lijf. Ze voelen honger en moeheid vaak pas als het al flink oploopt.

Neem Sam, 4 jaar. Zijn ouders lieten hem opblijven “tot hij uit zichzelf rustig werd”. Dat moment kwam dus nooit. Tegen de tijd dat hij eindelijk instortte, was het negen uur geweest. De volgende dag was hij al om zes uur wakker en begon het circus opnieuw.

Toen ze zijn bedtijd een half uur vervroegden en de avond rustiger maakten, werd hij in het begin nog drukker rond die tijd. Alsof hij protesteerde. Maar na een paar dagen merkte je: hij zakte sneller in, werd minder boos bij het naar bed gaan en sliep uiteindelijk beter door.

Het voelt soms echt tegenintuïtief: een druk kind eerder naar bed brengen. Maar vaak is dat precies wat helpt.

Avondroutine voor drukke kinderen: minder is meer

Van achtbaan naar glijbaan

Zie de dag van je kind als een achtbaan. Overdag gaat het op en neer, snel, veel bochten. De avond moet geen extra looping zijn, maar een glijbaan naar beneden. Niet abrupt, maar stapje voor stapje.

Een rustige avond voor een druk kind begint vaak al een uur voor bedtijd. En ja, dat is vroeg. Maar dat betekent niet dat je een uur lang in stilte op de bank hoeft te zitten.

Denk eerder aan:

• activiteiten met minder prikkels: puzzelen, bouwen, tekenen
• licht dimmen in de woonkamer
• geen wilde spelletjes meer vlak voor bed
• schermen uit minimaal een half uur voor slapen

Met schermen bedoel ik tv, tablet, telefoon. Juist drukke kinderen “verdwijnen” daar makkelijk in. Hun lijf lijkt rustig, maar hun hersenen draaien overuren. Dat zie je vaak terug als ze daarna naar bed moeten: ze zijn onrustig, draaien, vragen nog van alles.

Een voorspelbaar ritueel werkt echt

Drukke kinderen varen goed op voorspelbaarheid. Niet omdat ze zo “gehoorzaam” moeten zijn, maar omdat hun hoofd al genoeg te verwerken heeft. Als de avond elke dag ongeveer hetzelfde verloopt, hoeft hun brein daar tenminste niet óók nog over na te denken.

Een simpel ritueel kan er zo uitzien:

• opruimen van het speelgoed (kort en samen)
• pyjama aan, tandenpoetsen
• nog even rustig spelen op de slaapkamer met iets kleins
• een verhaaltje of liedje
• kort knuffelmoment, dan licht uit

Belangrijk is dat jij niet elk kwartier nog iets nieuws bedenkt. Dus niet: toch nog even tv, toch nog een extra spelletje, toch nog even op de tablet zodat jij kunt opruimen. Hoe saaier het avondritueel, hoe beter het vaak werkt.

Op sites als Slaapinstituut.nl vind je meer algemene info over het belang van een vaste slaaproutine.

Maar mijn kind ligt in bed en is nog steeds druk

Dat is een klassieker. Je hebt alles gedaan: rustig ritueel, geen schermen, voorspelbare stappen. En dan ligt je kind in bed en begint het pas echt: zingen, omrollen, grapjes maken, nog een plasje, nog een knuffel, nog één vraag.

Hier helpt het om twee dingen uit elkaar te trekken:

1. Fysiek druk zijn (nog willen bewegen)
2. Mentaal druk zijn (hoofd dat blijft malen)

Een lijf dat nog wil bewegen

Sommige drukke kinderen hebben letterlijk nog beweging nodig om hun spanning kwijt te raken. Dat betekent niet dat je vlak voor bed nog een renwedstrijd moet doen, maar je kunt wel overdag bewuster ruimte maken voor grovere beweging.

Denk aan:

• buiten spelen, rennen, klimmen
• fietsen, step, traplopen
• binnen: kussengevecht een uur vóór bed in plaats van vijf minuten erna

Als je kind de hele dag vooral “braaf” heeft gezeten (in de auto, op school, bij opa en oma), komt die beweegdrang vaak precies rond bedtijd eruit.

Een hoofd dat nog vol zit

Peuters en kleuters hebben verrassend veel om over na te denken. Wat er op de opvang gebeurde. Dat ene kind dat niet wilde spelen. De juf die iets zei. De oma die ziek is. Drukke kinderen praten het er niet altijd uit, maar laten het zien in hun gedrag.

Een kort “praatmomentje” vóór het verhaaltje kan helpen. Geen kruisverhoor, maar bijvoorbeeld:

• “Wat was het leukste van vandaag?”
• “Was er ook iets stom vandaag?”

Zo krijgt hun hoofd een soort uitlaatklep, voordat het donker wordt. Sommige kinderen vinden het ook fijn als je benoemt wat er morgen komt: “Morgen ga je naar de opvang, daarna kom ik je halen en eten we thuis.” Het haalt een beetje spanning weg.

Grenzen stellen zonder strijd bij bedtijd

Drukke kinderen zijn vaak ook sterke karakters. Die combinatie kan bedtijd veranderen in een dagelijks gevecht. Toch is het juist voor deze kinderen prettig als jij duidelijk bent.

Een paar dingen die kunnen helpen:

• Spreek van tevoren af hoeveel verhaaltjes je leest. En houd je daaraan, ook als er nog gesmeekt wordt.
• Gebruik steeds dezelfde zinnen bij het afsluiten. Bijvoorbeeld: “Nog één kus, nog één knuffel, dan ga ik.” Klinkt saai, maar werkt.
• Ga niet eindeloos in discussie over “nog één keer”. Drukke kinderen kunnen daar eindeloos in doorgaan.

Neem Noor, 5 jaar. Zij sleepte bedtijd soms tot tien uur op door steeds weer iets nieuws te verzinnen. Haar ouders gingen op een gegeven moment een soort “bedtijd-contract” met haar aan: elke avond hetzelfde ritueel, één keer terugkomen voor een laatste knuffel, daarna bleef de deur dicht. De eerste week was pittig, met veel protest. Maar daarna zag je rust ontstaan. Noor wist waar ze aan toe was en sliep sneller in.

Duidelijkheid voelt soms streng, maar voor drukke kinderen is het vaak juist veilig.

Wanneer speelt er misschien meer dan alleen ‘druk zijn’?

Niet elk druk kind heeft een diagnose nodig. Sommige kinderen zijn nu eenmaal temperamentvol, beweeglijk, nieuwsgierig. Toch is het goed om even alert te zijn als je naast druk gedrag en slaapproblemen ook andere dingen ziet, zoals:

• extreem korte spanningsboog, de hele dag door
• grote problemen met luisteren, op allerlei momenten
• veel problemen op de opvang of school
• slaapproblemen die ondanks duidelijke routines maar niet verbeteren

Dan kan het zinvol zijn om je zorgen te bespreken met het consultatiebureau, de huisarts of de intern begeleider op school. Op Thuisarts en bij de Hersenstichting vind je betrouwbare info over druk gedrag en aandacht.

Belangrijk: ga niet zelf bij elk druk kind meteen aan ADHD denken. Maar als je gevoel zegt: “Het is meer dan alleen druk,” dan mag je dat serieus nemen.

Wat je morgen al anders kunt doen

Om het concreet te maken, een paar kleine stappen die vaak verrassend veel verschil geven bij drukke peuters en kleuters:

• Begin eerder met “afschakelen”. Niet om half acht, maar bijvoorbeeld al om zeven uur rustiger aan doen.
• Kijk kritisch naar schermtijd laat op de dag. Probeer eens een week lang na het eten geen schermen meer en kijk wat het doet met de avond.
• Maak het ritueel simpeler. Minder wisselingen, minder “nog even snel”, meer herhaling.
• Let overdag op beweging. Een druk kind dat zijn energie kwijt kan, valt vaak makkelijker in slaap.
• Benoem wat je ziet: “Je doet nu extra druk, ik denk dat je eigenlijk heel moe bent.” Zo leert je kind zijn eigen signalen beter herkennen.

En misschien wel het belangrijkste: leg de lat voor jezelf niet te hoog. Je hoeft geen perfecte slaapcoach te zijn. Je mag ook zoeken, proberen, vloeken op een lange avond en het de volgende dag weer opnieuw proberen.

Veelgestelde vragen over slaap bij drukke peuters en kleuters

Slaapt een druk kind ooit “vanzelf” beter naarmate het ouder wordt?

Soms wel, soms niet. Sommige kinderen groeien er deels overheen als hun zenuwstelsel wat rijper wordt. Maar als je nu al merkt dat bedtijd elke dag een strijd is en je kind duidelijk te weinig slaap krijgt, is het zonde om daar jaren op te wachten. Met een paar aanpassingen in routine en verwachtingen kun je vaak nu al verlichting merken.

Helpt het om een druk kind later naar bed te brengen, zodat hij “echt moe” is?

In de praktijk werkt dat bij jonge kinderen meestal averechts. Ze raken dan oververmoeid en juist drukker, met meer strijd en vaker wakker worden in de nacht. Eerder en rustiger naar bed werkt bij peuters en kleuters meestal beter dan “uitwonen tot hij instort”.

Is middagdutje schrappen een goed idee bij druk gedrag in de avond?

Dat hangt van de leeftijd af. Rond 3 à 4 jaar zie je vaak dat het dutje korter moet of langzaam mag verdwijnen. Maar als je een oververmoeid kind krijgt dat eind van de dag compleet instort, was het dutje misschien toch nog nodig. Bouw dutjes liever stap voor stap af en kijk een paar dagen hoe je kind reageert, in plaats van in één keer te stoppen.

Mag mijn drukke kind nog wel tv kijken aan het einde van de dag?

Mag wel, maar liever niet vlak voor bed. Tv en tablet geven veel licht en prikkels, terwijl je kind juist moet leren afschakelen. Als je merkt dat je kind na tv kijken drukker is in bed, probeer dan eens een week lang de schermen na het eten uit te laten en vervang het door samen een spelletje, tekenen of boekjes kijken.

Wanneer moet ik met slaapproblemen naar de huisarts?

Als je kind al wekenlang heel slecht slaapt, overdag erg moe of extreem prikkelbaar is, of als je zelf echt op je tandvlees loopt, is het verstandig om hulp te vragen. Begin bij het consultatiebureau of de huisarts. Op Thuisarts.nl staat wanneer het verstandig is om een arts te raadplegen en wat je zelf alvast kunt doen.

Drukke kinderen kunnen het je flink lastig maken rond bedtijd, maar ze laten je ook zien hoe intens ze de wereld beleven. Met wat aanpassingen in ritme, verwachtingen en duidelijkheid kun je hun nachten - en die van jou - vaak een stuk rustiger maken. Het hoeft niet perfect. Als het stapje voor stapje iets beter gaat, ben je al heel goed bezig.