Dromen tijdens je REM-slaap: wat er écht gebeurt in je hoofd

Waarom je hersenen juist ‘aan’ gaan terwijl jij ‘uit’ staat

Het voelt alsof je slaapt om uit te rusten, maar je REM-slaap laat eigenlijk zien dat je brein daar iets anders van vindt. Tijdens REM-slaap is de hersenactiviteit bijna net zo hoog als wanneer je wakker bent. Op een EEG lijkt het patroon eerder op waken dan op diepe slaap.

Toch is je lichaam in deze fase grotendeels verlamd. Je spieren worden als het ware tijdelijk uitgeschakeld, behalve die van je ogen en je ademhaling. Dit beschermt je tegen het daadwerkelijk uitvoeren van je dromen. Stel je voor dat je tijdens een achtervolgingsdroom echt door je slaapkamer gaat sprinten - dat wordt een rommel.

Onderzoekers zien in REM-slaap vooral veel activiteit in:

• De emotionele centra (zoals de amygdala)
• Gebieden die betrokken zijn bij geheugen en verbeelding (hippocampus en delen van de cortex)

En opvallend minder activiteit in gebieden die normaal je gedrag remmen en plannen (de prefrontale cortex). Dat verklaart waarom dromen zo onlogisch kunnen zijn, terwijl ze op dat moment volkomen normaal lijken.

Dromen: nachtelijke emotionele proefopnames

Neem Sara, 32 jaar. Ze veranderde van baan en merkte dat ze ineens veel vaker droomde dat ze te laat kwam, zonder broek op kantoor stond of een presentatie moest geven in een taal die ze helemaal niet spreekt. Overdag deed ze stoer: “Het komt wel goed.” Maar haar dromen vertelden een ander verhaal.

Dat is eigenlijk precies wat veel slaaponderzoek laat zien: REM-dromen lijken sterk verbonden met emotionele verwerking. Je hersenen spelen scenario’s af, vergroten dingen uit, gooien gebeurtenissen door elkaar en testen als het ware hoe iets voelt, maar dan in een veilige omgeving.

Er zijn verschillende theorieën over de functie van dromen in REM-slaap:

• Emotionele ontlading: je verwerkt stress, angst en spanning van de dag in een soort nachtelijk theater.
• Geheugenbewerking: vooral emotioneel geladen herinneringen worden opnieuw afgespeeld en gekoppeld aan bestaande kennis.
• Sociale simulatie: je oefent onbewust met sociale situaties, conflicten en relaties.

Of al die theorieën precies kloppen, daar wordt nog flink over gediscussieerd. Maar dat REM-slaap een rol speelt in emotie en geheugen, daar zijn neurowetenschappers het behoorlijk over eens.

Waarom dromen zo raar zijn (en toch zo herkenbaar voelen)

Je kent het vast: je droomt dat je in je ouderlijk huis bent, maar toch is het ineens een flat in Rotterdam. Je collega heeft het gezicht van je buurman, maar de stem van je partner. Onlogisch? Absoluut. Maar tijdens de droom voelt het meestal volkomen normaal.

Dat komt doordat tijdens REM-slaap:

• De gebieden voor logica en planning minder actief zijn
• De emotionele en visuele systemen juist op volle toeren draaien

Je brein is dus minder bezig met: “Klopt dit?” en veel meer met: “Hoe voelt dit?” Daardoor kunnen tijd, plaats en personen in elkaar overlopen.

Interessant is dat thema’s vaak terugkomen. Mensen die veel stress ervaren, rapporteren opvallend vaak dromen over vallen, achtervolgd worden, vastzitten of te laat komen. Mensen met rouwervaring dromen geregeld over de overledene, soms heel realistisch, soms in volstrekt absurde situaties. Toch voelt het emotionele contact in die droom vaak heel echt.

REM-slaap, geheugen en leren: wat blijft er hangen?

Stel, je leert overdag iets nieuws - een taal, een muziekinstrument, of gewoon een stapel feiten voor een tentamen. Tijdens de nacht gaat je brein daarmee aan de slag. Meerdere studies laten zien dat REM-slaap betrokken is bij het versterken van bepaalde soorten herinneringen, vooral als die emotioneel geladen zijn of veel betekenis voor je hebben.

Een veelgebruikt voorbeeld uit onderzoek: mensen die een emotioneel beladen plaatje te zien krijgen, onthouden dat na een nacht met voldoende REM-slaap beter dan na een nacht met verstoorde REM-slaap. Ook motorische vaardigheden, zoals een pianostuk of een sportbeweging, lijken te profiteren van een goede slaapstructuur, inclusief REM.

Het is niet zo dat álle leren in REM gebeurt - niet overdrijven - maar deze fase lijkt vooral belangrijk voor het verfijnen en integreren van wat je overdag hebt opgedaan.

Waarom onthoud je sommige dromen haarscherp en andere helemaal niet?

Misschien herken je dit: de ene keer word je wakker en kun je je droom tot in detail navertellen. De volgende ochtend weet je alleen nog dat “het iets geks was”, en een dag later is zelfs dat weg.

Een paar dingen spelen hier een rol:

• Je wordt wakker tijdens of vlak na een REM-fase. Dan is de kans veel groter dat je droom blijft hangen.
• Je geeft er aandacht aan. Mensen die dagelijks hun dromen opschrijven, onthouden er na verloop van tijd meer.
• Je slaappatroon. Onrustige nachten met veel korte ontwakingen kunnen er juist voor zorgen dat je meer droomfragmenten onthoudt, maar de slaapkwaliteit gaat daar meestal niet op vooruit.

Interessant detail: sommige mensen zweren dat ze “nooit dromen”. In de slaapkliniek blijkt dan bijna altijd dat ze wel degelijk REM-slaap hebben, alleen herinneren ze de inhoud nauwelijks. Dromen lijkt dus een vrijwel universeel verschijnsel, ook als je geheugen er de volgende ochtend weinig mee doet.

Nachtmerries: wanneer REM-dromen uit de hand lopen

Niet alle REM-dromen zijn prettig. Soms slaan ze door naar nachtmerries die je met bonzend hart laten ontwaken. Denk aan terugkerende dromen over ongelukken, geweld of verlies.

Neem Karim, 41 jaar, die na een verkeersongeluk maandenlang steeds weer droomde dat hij opnieuw werd aangereden. Overdag functioneerde hij “gewoon”, maar ’s nachts werd het ongeluk keer op keer afgespeeld, vaak nog dramatischer dan in het echt.

Bij mensen met PTSS of andere trauma-gerelateerde klachten komen heftige REM-dromen en nachtmerries opvallend vaak voor. In plaats van dat de REM-slaap helpt om de emotionele lading wat af te zwakken, lijkt de droomwereld het trauma dan juist te blijven uitvergroten.

In zulke gevallen kan het zinvol zijn om hulp te zoeken. In Nederland en België zijn er behandelvormen die specifiek werken met nachtmerries en traumadromen, zoals Imagery Rehearsal Therapy, waarbij je de droom bewust aanpast en herhaalt terwijl je wakker bent.

Voor algemene medische info over nachtmerries en slaapproblemen kun je bijvoorbeeld kijken op:

• Thuisarts - Slaapproblemen
• Hersenstichting - Slaap en dromen

Als je lichaam wél beweegt tijdens REM: wanneer het spannend wordt

Normaal gesproken zorgt je brein ervoor dat je spieren tijdens REM-slaap vrijwel uitgeschakeld zijn. Maar bij sommige mensen gaat dat mis. Ze maken dan schoppende of slaande bewegingen, praten hardop of “spelen” hun droom gedeeltelijk uit. Dat heet REM-slaapgedragsstoornis.

Dat is niet hetzelfde als gewoon wat draaien of mompelen. Partners beschrijven soms dat iemand echt kan slaan, grijpen of uit bed springen, vaak passend bij een droominhoud (bijvoorbeeld vechten of vluchten).

Dit is zo’n signaal waarbij het verstandig is om niet alleen te googelen, maar ook een arts te betrekken. Een huisarts kan zo nodig doorverwijzen naar een slaapcentrum voor verder onderzoek. Meer achtergrond over slaapaandoeningen vind je bijvoorbeeld op:

• Slaapinstituut - Slaapstoornissen

Wat gebeurt er als je te weinig REM-slaap krijgt?

Het lastige is: je voelt niet direct “ah, dit is een tekort aan REM-slaap”. Je merkt vooral dat je slaap in het algemeen niet goed voelt. Toch zijn er patronen die vaak opduiken bij langdurig verstoorde REM-slaap, bijvoorbeeld door onregelmatige werktijden, middelengebruik of bepaalde slaapstoornissen.

Mogelijke gevolgen die in onderzoek vaker worden gezien:

• Meer prikkelbaarheid en emotionele labiliteit
• Problemen met concentratie en aandacht
• Verminderd vermogen om stress te hanteren

Alcohol bijvoorbeeld onderdrukt in het eerste deel van de nacht je REM-slaap. Veel mensen slapen er sneller door in, maar de slaap wordt gefragmenteerder en onrustiger, met vaak meer verstoorde dromen in de tweede helft van de nacht. Dat verklaart waarom je na een “slaapmutsje” soms vermoeider wakker wordt dan je zou verwachten.

Kun je je REM-dromen beïnvloeden?

Je hebt geen afstandsbediening voor je dromen, maar je kunt de omstandigheden wel zo vormgeven dat je REM-slaap meer kans krijgt om zijn werk te doen.

Een paar praktische lijnen, zonder magie:

• Regelmaat helpt. Een vaste bed- en wektijd zorgt voor een stabieler slaappatroon, inclusief REM.
• Minder schermgeweld vlak voor het slapen kan bij sommige mensen de intensiteit van nare dromen verminderen.
• Alcohol en zware maaltijden laat op de avond verstoren je slaaparchitectuur, inclusief REM.

Sommige mensen experimenteren met lucide dromen, waarbij je tijdens de droom doorhebt dat je droomt en soms zelfs de inhoud kunt sturen. Dat gebeurt vaak spontaan bij mensen die van nature veel droomherinnering hebben. Er zijn technieken om dit vaker op te roepen, maar de wetenschap is er nog niet helemaal over uit of dat op lange termijn gunstig of ongunstig is voor je slaapkwaliteit.

Hoe artsen naar REM-slaap en dromen kijken

In de spreekkamer gaat het zelden over “mooie” of “rare” dromen, maar eerder over patronen:

• Komen er veel nachtmerries voor?
• Zijn er gevaarlijke bewegingen tijdens de slaap?
• Is er sprake van overmatige slaperigheid overdag?

Bij een slaaponderzoek (polysomnografie) wordt onder meer gekeken naar:

• EEG (hersenactiviteit) om de verschillende slaapfasen te onderscheiden
• Oogbewegingen (om REM te herkennen)
• Spierspanning (om te zien of de normale spierverslapping in REM optreedt)

Op basis daarvan kan een slaaparts beoordelen of je REM-slaap qua duur en patroon ongeveer binnen de verwachte grenzen valt. Voor algemene informatie over gezonde slaap kun je bijvoorbeeld terecht bij:

• Gezondheidsnet - Slaap

Wanneer moet je je zorgen maken over je dromen?

Dromen op zich zijn meestal gewoon een teken dat je brein actief met je ervaringen bezig is. Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om aan de bel te trekken:

• Je hebt zo vaak nachtmerries dat je bang wordt om te gaan slapen
• Je partner merkt dat je tijdens je slaap slaat, schopt of uit bed probeert te komen
• Je wordt structureel uitgeput wakker, ondanks voldoende uren in bed
• Je hebt naast heftige dromen ook klachten over stemming, angst of herbelevingen overdag

In zulke gevallen is de huisarts het eerste aanspreekpunt. Die kan helpen uitzoeken of het om een primaire slaapstoornis gaat, om stress of om iets als een angststoornis of PTSS.

Veelgestelde vragen over dromen tijdens REM-slaap

Droom je alleen tijdens REM-slaap?

Nee. Dromen kunnen ook in andere slaapfasen voorkomen, maar REM-dromen zijn vaak levendiger, emotioneler en verhalender. De meeste mensen bedoelen die wanneer ze het over “dromen” hebben. In de laboratoriumsetting worden de meest kleurrijke droomverslagen meestal uit REM-slaap gehaald.

Is het slecht als je je dromen nooit herinnert?

Niet per se. Droomherinnering verschilt enorm per persoon. Zolang je je overdag redelijk uitgerust voelt en geen andere slaapproblemen hebt, is het geen probleem als je droomwereld grotendeels in de coulissen blijft. Het zegt weinig over de kwaliteit van je REM-slaap zelf.

Kunnen dromen de toekomst voorspellen?

Wetenschappelijk gezien niet. Wat dromen wél doen, is spelen met wat je al weet, voelt en vreest. Daardoor kan een droom soms “toevallig” lijken te kloppen met iets dat later gebeurt, maar dat is eerder je brein dat patronen herkent achteraf dan een soort paranormale preview.

Is het normaal om steeds dezelfde droom te hebben?

Ja, terugkerende dromen komen vrij vaak voor, vooral in periodes van stress of verandering. Ze gaan meestal over een onderliggend thema, zoals controleverlies, falen of verlaten worden. Als zo’n droom je slaap ernstig verstoort of samenhangt met traumatische ervaringen, kan het zinvol zijn om dit met een professional te bespreken.

Kun je doodgaan in een droom?

Je kunt in je droom absoluut meemaken dat je “sterft”, al ervaren veel mensen dat moment eerder als een plotselinge overgang of wakker schrikken. Het oude verhaal dat je dan ook echt in het echt zou sterven, klopt niet. Het is een hardnekkige mythe zonder basis in de medische literatuur.

Dromen tijdens REM-slaap zijn geen willekeurige ruis, maar ook geen mystieke boodschappen uit een andere wereld. Het zijn eerder nachtelijke experimenten van je brein, waarin emoties, herinneringen en verwachtingen door elkaar worden gehusseld. Soms verwarrend, soms verhelderend, soms gewoon bizar. Maar altijd een teken dat er in je hoofd, zelfs terwijl jij ligt te slapen, behoorlijk wat gaande is.