Je hersenen op REM stand: drukker dan overdag

REM staat voor Rapid Eye Movement. Die naam is gekozen omdat je ogen razendsnel heen en weer schieten onder je oogleden. Maar eerlijk: dat is nog het minst interessante dat er gebeurt.

Op een EEG (hersenfilmpje) lijkt REM slaap verdacht veel op wakker zijn. De hersenactiviteit is hoog, onregelmatig en vol snelle golfjes. Toch ben je in deze fase moeilijk wakker te krijgen. Een soort paradox: je brein draait op volle toeren, maar jij bent afwezig.

Slaaponderzoekers spreken daarom graag over “paradoxale slaap”. Je spieren zijn grotendeels uitgeschakeld, je lichaam ligt redelijk stil, maar in je hoofd is het spitsuur.

Neem Lotte, 32 jaar. Ze klaagde bij haar huisarts over vermoeidheid en stemmingswisselingen. Een slaaponderzoek liet zien dat ze door een combinatie van stress en onregelmatige werktijden veel te weinig REM slaap had. Het opvallende: haar totale slaaptijd was best oké. Pas toen ze haar slaapritme aanpaste en haar REM slaap herstelde, merkte ze dat haar emoties stabieler werden en haar concentratie terugkwam. Niet meer slapen, maar anders slapen maakte het verschil.

Welke hersengebieden worden hyperactief in REM slaap?

Emotiecentra draaien overuren

Tijdens REM slaap gaan de gebieden die emoties verwerken, zoals de amygdala en delen van het limbisch systeem, flink omhoog in activiteit. Dat verklaart waarom dromen zo intens kunnen voelen: angst, schaamte, verliefdheid, woede - alles komt net even harder binnen.

Het interessante is dat de prefrontale cortex, het deel voorin je brein dat normaal de rationele leiding heeft, juist minder actief is. Dat is het gebied dat overdag zegt: “Doe ff normaal, dit slaat nergens op.” Tijdens REM slaap heeft dat gebied minder te zeggen. Gevolg: rare droomlogica wordt opeens prima geaccepteerd.

Je rent in je pyjama door een supermarkt met je oude basisschoolleraar, terwijl de vloer van lava is? Overdag zou je denken: wat? In REM slaap: prima, logisch verhaal.

Geheugen- en verwerkingsgebieden zijn druk bezig

De hippocampus, die belangrijk is voor geheugenopslag, is tijdens REM slaap actief, maar op een andere manier dan in de diepe NREM slaap. In de diepe slaap worden vooral feiten en vaardigheden gestabiliseerd. In REM slaap lijkt je brein meer bezig met het koppelen van herinneringen aan emoties en het herstructureren van informatie.

Denk aan je dag als een grote bak losse puzzelstukjes. Overdag verzamel je ze. In de diepe slaap worden de randjes een beetje gesorteerd. In REM slaap gaat je brein creatief schuiven: wat hoort bij elkaar, welke emoties horen bij welke herinnering, wat kan weg, wat moet blijven hangen?

Dat is waarschijnlijk de reden dat je soms droomt over situaties van jaren geleden, gemixt met dingen die gisteren zijn gebeurd. Je brein is niet random bezig, maar is nou ja, creatief aan het archiveren.

Motorische gebieden: aan, maar toch uit

Op hersenniveau worden tijdens REM slaap motorische gebieden - de delen die beweging aansturen - gewoon geactiveerd. Als je droomt dat je rent, zwemmen die hersengebieden in activiteit.

Maar: je spieren krijgen het signaal niet of nauwelijks. De hersenstam zorgt voor een soort “rem” op je spieren. Dit heet REM-atonia: een tijdelijke spierverslapping, zodat je je dromen niet echt uitvoert.

Bij de meeste mensen werkt dit systeem prima. Bij sommige mensen gaat het mis, zoals bij REM sleep behavior disorder. Dan valt die spierrem gedeeltelijk weg en kan iemand in zijn slaap slaan, schoppen of uit bed springen omdat hij zijn droom letterlijk uitvoert. De Hersenstichting beschrijft dit als een vorm van parasomnie, die soms samenhangt met andere neurologische aandoeningen.

Default mode network: het dagdroomnetwerk blijft aan

Er is ook een netwerk in je brein dat actief is als je “niks” doet, het zogenaamde default mode network. Dat netwerk, betrokken bij zelfreflectie, herinneringen en innerlijke gedachten, blijft tijdens REM slaap opvallend actief.

Dat verklaart waarom dromen vaak zo persoonlijk zijn. Het gaat over jouw angsten, jouw verlangens, jouw schaamte, jouw herinneringen. Je brein is met zichzelf in gesprek, zonder dat je dat bewust stuurt.

Dromen als emotionele schoonmaakploeg

Hoe REM slaap je emoties afvlakt (op een goede manier)

Er is een interessante hypothese: tijdens REM slaap herbeleef je emotioneel geladen herinneringen, maar dan met minder stresshormonen in je systeem. Dat zou betekenen dat je brein de scherpe randjes van heftige ervaringen probeert af te halen.

Je droomt bijvoorbeeld opnieuw over dat pijnlijke gesprek met je leidinggevende, maar in een bizarre setting: op een podium, of in een klaslokaal. De emotionele lading is er nog, maar de context is vervormd. Alsof je brein zegt: laten we dit nog eens doornemen, maar iets veiliger.

Mensen die langdurig slecht slapen, of veel REM slaap missen, rapporteren vaker stemmingsklachten, prikkelbaarheid en een kort lontje. Dat zie je terug in onderzoek, maar ook gewoon in het dagelijks leven. Vraag iemand met jonge kinderen hoe zijn REM slaap de eerste maanden was, en hoe gezellig zijn humeur toen was.

Wanneer REM slaap tegen je werkt: nachtmerries

Bij sommige mensen wordt die emotionele verwerking zo intens dat het doorschiet: nachtmerries. Zeker bij posttraumatische stressstoornis (PTSS) kunnen dromen steeds opnieuw dezelfde traumatische gebeurtenissen afspelen, soms jaren later.

Neem Karim, 41 jaar, die na een ernstig verkeersongeluk telkens opnieuw over de klap droomde. Niet vaag, maar scherp, herhalend, alsof hij er weer middenin zat. Zijn REM slaap was vol nachtmerries, zijn diepe slaap gefragmenteerd. Pas met traumatherapie en soms medicatie veranderde zijn droominhoud en werd zijn slaap rustiger.

Onderzoekers kijken steeds meer naar hoe REM slaap en nachtmerries samenhangen met trauma. Het lijkt erop dat REM slaap zowel kan helpen bij verwerking als kan vastlopen in een soort herhalingslus. Dat maakt behandeling ook zo belangrijk.

Voor algemene informatie over slaapstoornissen en nachtmerries kun je bijvoorbeeld kijken op Thuisarts of bij de Hersenstichting.

REM slaap en geheugen: van feiten naar betekenis

Niet alleen onthouden, maar herorganiseren

Overdag sla je van alles op: feiten, indrukken, gesprekken, beelden, geluiden. Tijdens de nacht worden deze herinneringen bewerkt. In de diepe NREM slaap worden vooral feitelijke herinneringen versterkt. In REM slaap lijkt het meer te gaan om:

• het koppelen van nieuwe info aan oude kennis
• het verbinden van herinneringen met emoties
• het loslaten van irrelevante details

Dat is waarschijnlijk waarom je na een goede nacht slaap soms opeens een nieuw inzicht hebt over een probleem waar je vast op liep. Niet omdat je brein ‘s nachts magisch is, maar omdat het in REM slaap verschillende herinneringsnetwerken met elkaar verbindt.

Creativiteit en rare combinaties

Muzikanten, schrijvers en wetenschappers vertellen het vaak: “Ik werd wakker en had opeens het idee”. Dat is niet toeval. Tijdens REM slaap zijn de remmende, rationele gebieden minder actief, waardoor je brein vrijer kan combineren.

Je droomt bijvoorbeeld dat je in een trein zit die ook een kantoor is, met je basisschoolvrienden en je huidige manager. Belachelijke mix, maar precies dat soort combinaties kan overdag leiden tot originele ideeën. REM slaap lijkt een soort creatieve zandbak voor het brein.

Waarom je spieren uitgeschakeld worden: veiligheid boven alles

Je hersenstam speelt een sleutelrol in het uitschakelen van je spieractiviteit tijdens REM slaap. Zenuwbanen naar de grote spieren worden tijdelijk geremd. Daardoor:

• kun je niet echt gaan rennen als je droomt dat je rent
• is de kans kleiner dat je jezelf of je bedpartner verwondt
• blijft je lichaam relatief rustig, ondanks de drukte in je hoofd

Op zich een slim systeem. Maar als het hapert, kunnen er problemen ontstaan. Bij REM sleep behavior disorder, waar de Hersenstichting informatie over geeft, zie je dat mensen hun dromen letterlijk gaan “spelen”. Iemand die droomt dat hij wordt aangevallen, kan in bed slaan of schoppen.

Dit is niet hetzelfde als slaapwandelen, dat vooral voorkomt in diepe NREM slaap. Bij REM-gedragsstoornissen zijn de dromen vaak heel levendig en worden ze achteraf soms herinnerd.

REM slaap, stemming en psychische gezondheid

Te weinig REM: je merkt het overdag

Mensen die structureel te weinig REM slaap krijgen, door onregelmatige diensten, slaapmiddelen, alcohol of slaapstoornissen, melden vaak:

• prikkelbaarheid
• moeite met concentratie
• vlakke of juist heftige emoties
• minder stressbestendigheid

Het is lastig om in de praktijk precies te meten hoeveel REM slaap iemand heeft zonder slaaponderzoek, maar patronen zijn duidelijk. De combinatie van weinig REM slaap en veel stress is een recept voor mentale uitputting.

Interessant detail: sommige antidepressiva onderdrukken REM slaap. Toch knappen mensen er vaak van op. Dat laat zien dat de relatie tussen REM slaap en stemming complex is. Het gaat niet alleen om “meer is beter”, maar om balans en timing.

Te veel REM of verstoorde REM: ook niet handig

Aan de andere kant zie je bij sommige depressies juist een toename van REM slaap, maar dan in een verstoord patroon: vroeg in de nacht, gefragmenteerd, onrustig. Dat lijkt niet de “goede” vorm van REM slaap te zijn die helpt bij verwerking, maar eerder een rommelige, overprikkelde variant.

Slaaponderzoekers kijken daarom niet alleen naar hoeveel REM slaap iemand heeft, maar ook naar:

• wanneer in de nacht de REM slaap optreedt
• hoe gefragmenteerd of stabiel die is
• hoe de verhouding is tussen diepe slaap en REM slaap

REM slaap in de nachtelijke tijdlijn

Een gemiddelde nacht verloopt in cycli van ongeveer 90 minuten. In elke cyclus komen verschillende slaapfasen voorbij: lichte slaap, diepe slaap en REM slaap.

Aan het begin van de nacht heb je relatief veel diepe slaap en weinig REM. Naarmate de nacht vordert, verschuift dat: de diepe slaap neemt af, de REM periodes worden langer. De laatste uren van de nacht zijn dus vaak rijk aan REM slaap.

Dat betekent ook dat als jij structureel heel laat naar bed gaat en toch vroeg opstaat, je vooral die latere, langere REM periodes inlevert. Je slaapt misschien 5 of 6 uur en denkt: “Ik red het best wel”, maar onder water lever je in op juist de fases die belangrijk zijn voor emotionele verwerking en creativiteit.

Hoe merk je dat je REM slaap verstoord is?

Zonder slaaponderzoek is het niet mogelijk om precies te zeggen hoeveel REM slaap je hebt. Maar er zijn signalen die kunnen wijzen op problemen in deze fase:

• veel, terugkerende nachtmerries
• gedrag tijdens de slaap dat past bij dromen (slaan, schoppen, roepen)
• extreem levendige dromen die je uitgeput achterlaten
• overdag sterke stemmingsschommelingen in combinatie met verstoorde slaap

Bij dit soort klachten is het slim om niet te blijven googelen, maar je huisarts te raadplegen. Op Thuisarts vind je een eerste overzicht van wanneer je aan de bel moet trekken. Voor meer achtergrond over slaap en hersenen is de Hersenstichting een goede ingang.

Wat kun je zelf doen om je REM slaap niet in de weg te zitten?

Je kunt REM slaap niet bewust “aanzetten”. Maar je kunt wel omstandigheden creëren waarin je brein zijn werk beter kan doen.

• Regelmaat helpt. Een min of meer vaste bedtijd en opsta-tijd zorgt voor een stabieler slaappatroon, waardoor REM slaap op voorspelbare momenten kan optreden.
• Alcohol lijkt in te slapen te helpen, maar verstoort juist de REM slaap in de tweede helft van de nacht. Veel mensen merken dat ze na een avond drinken onrustiger dromen of vaker wakker worden.
• Sommige slaapmiddelen onderdrukken REM slaap. Gebruik ze alleen in overleg met een arts en liever kortdurend.
• Chronisch slaaptekort leidt tot een soort “inhaalslaap” waarin je brein probeert REM slaap te compenseren, maar dat lukt lang niet altijd volledig.

Voor praktische tips rond slaaphygiëne kun je kijken op bijvoorbeeld Gezondheidsnet of gespecialiseerde slaapcentra zoals het Slaapinstituut (verschillende regionale varianten, bijvoorbeeld via slaapklinieken in Nederlandse ziekenhuizen).

Waarom dit allemaal niet alleen “leuk om te weten” is

Het is verleidelijk om dromen en REM slaap af te doen als iets mysterieus en een beetje vaag. Maar als je kijkt naar wat je hersenen daadwerkelijk doen in deze fase, wordt het ineens behoorlijk concreet:

• je emoties worden geordend en afgevlakt
• je herinneringen worden verbonden en soms hergewaardeerd
• je creativiteit krijgt speelruimte
• je motoriek wordt tijdelijk uitgeschakeld voor je eigen veiligheid

Met andere woorden: tijdens REM slaap wordt bepaald hoe jij je de volgende dag voelt, wat je onthoudt en hoe flexibel je kunt denken. Het is dus niet zomaar wat nachtelijk geknetter in je hoofd, maar een actief proces dat je mentale gezondheid ondersteunt.

En misschien is dat wel de belangrijkste conclusie: goed slapen gaat niet alleen over “genoeg uren”. Het gaat ook over wát er in die uren gebeurt. Je hersenen doen ‘s nachts hun eigen nachtdienst. Vooral in de REM slaap. Het minste wat je kunt doen, is ze de tijd en ruimte geven om dat werk af te maken.

Veelgestelde vragen over hersenfuncties tijdens REM slaap

Waarom voelen dromen in REM slaap zo echt?

Omdat de emotiecentra in je brein sterk geactiveerd zijn, terwijl de rationele, kritische gebieden juist minder actief zijn. Je ervaart emoties heel intens, maar hebt minder “realiteitscheck”. Daardoor accepteer je in je droom dingen die overdag totaal onlogisch lijken.

Is het erg als ik weinig droom, of me mijn dromen niet herinner?

Niet per se. Veel mensen hebben wel REM slaap, maar onthouden hun dromen simpelweg niet. Dat zegt niet automatisch iets over de kwaliteit van je REM slaap. Pas als je daarnaast ook last hebt van vermoeidheid, stemmingsklachten of andere slaapproblemen, is het zinvol om verder te kijken.

Kun je je REM slaap trainen of verlengen?

Niet direct. Je kunt niet bewust langer in REM slaap blijven. Wat je wel kunt doen, is je algemene slaappatroon verbeteren, zodat je lichaam de natuurlijke verdeling van slaapfasen beter kan volgen. Regelmaat, minder alcohol en een rustige slaapomgeving helpen daarbij.

Waarom heb ik vaker rare dromen als ik gestrest ben?

Stress verhoogt de emotionele lading van je dagelijkse ervaringen. Je brein moet daar ‘s nachts iets mee. In REM slaap worden die ervaringen herkauwd en verwerkt, wat zich kan uiten in intensere, vreemdere dromen. Soms zijn dat nachtmerries, soms gewoon heel bizarre scenario’s.

Wanneer moet ik met mijn dromen of REM-gerelateerd gedrag naar de dokter?

Als je dromen of nachtelijk gedrag leiden tot gevaar (vallen, slaan, uit bed springen), als je veel last hebt van terugkerende nachtmerries die je functioneren beïnvloeden, of als je partner zich zorgen maakt over wat je in je slaap doet. Begin dan bij de huisarts. Via verwijzing kan eventueel een slaaponderzoek volgen.