Slik je je REM-slaap kapot zonder dat je het doorhebt?

REM-slaap is de fase waarin je het meest droomt, je hersenen druk bezig zijn met geheugen, emoties en creativiteit, en je spieren bijna volledig ontspannen zijn. Juist omdat die fase zo actief is in je brein, is hij extreem gevoelig voor stoffen die op de hersenen inwerken. En dat zijn er nogal wat.

Als je kijkt naar wat Nederlanders en Belgen slikken aan medicijnen, zie je een paar grote groepen die regelmatig terugkomen bij mensen met slaapproblemen:

• antidepressiva
• slaap- en kalmeringsmiddelen
• pijnstillers (vooral opioïden)
• ADHD-medicatie
• bloeddruk- en hartmedicatie
• middelen tegen allergie of misselijkheid

En nee, die werken niet allemaal even vriendelijk op je REM-slaap.

Hoe medicijnen aan de knoppen van je REM-slaap draaien

Medicatie beïnvloedt je REM-slaap grofweg op drie manieren:

• minder REM-slaap (onderdrukken)
• meer REM-slaap (rebound of verstoring)
• REM-architectuur in de war (korte, versnipperde REM-fasen, meer nachtmerries)

Je ziet vaak een patroon: in het begin wordt REM-slaap onderdrukt, later komt er een soort “inhaalslag” als de dosis verandert of je stopt. Dat kan zich uiten in bizarre dromen, nachtmerries of juist extreem levendige droomervaringen.

Antidepressiva: minder somber, maar ook minder REM?

Neem Sara, 32 jaar. Ze krijgt een SSRI-antidepressivum voorgeschreven. Haar stemming knapt langzaam op, maar na een paar weken merkt ze dat ze bijna nooit meer droomt. Tenminste, zo ervaart ze het. Ze wordt vlak wakker, alsof haar nachten uit één grijze brij bestaan.

Dat is geen toeval. Veel antidepressiva - vooral SSRI’s en SNRI’s - onderdrukken REM-slaap. In slaaponderzoek zie je dat mensen:

• langer doen over het bereiken van de eerste REM-fase
• een kleiner percentage van de nacht in REM doorbrengen
• minder vaak wakker worden uit REM (waardoor ze zich minder dromen herinneren)

Aan de andere kant zijn er middelen zoals mirtazapine die de REM-slaap minder sterk onderdrukken, maar weer meer diepe slaap geven en vaak gewichtstoename en sufheid veroorzaken. Het is nooit gratis.

Interessant detail: depressieve mensen hebben van nature vaak al een verstoorde REM-slaap, met juist meer en vroegere REM. Antidepressiva proberen dat deels recht te trekken, maar schieten soms door naar de andere kant.

Stoppen met antidepressiva: hallo REM-rebound

Als je na maanden of jaren stopt met een antidepressivum, zie je vaak het tegenovergestelde effect: een REM-rebound. Ineens:

• meer en langere REM-fasen
• intensere, levendige dromen
• soms heftige nachtmerries

Veel mensen schrikken daarvan. “Ik word gek, mijn hoofd draait door ‘s nachts” hoor je dan. Terwijl het eigenlijk een voorspelbare reactie van de hersenen is: die grijpen de kans om weer “normaal” veel REM-slaap te pakken.

Daarom is afbouwen onder begeleiding zo belangrijk. Niet alleen voor je stemming, maar ook om je nachten niet compleet te laten ontsporen.

Slaappillen: je slaapt wel, maar slaap je ook goed?

Slaapmiddelen zoals benzodiazepinen (temazepam, oxazepam) en de zogeheten Z-middelen (zopiclon, zolpidem) geven vaak het gevoel: “eindelijk slaap”. Je valt sneller in slaap, je wordt minder vaak wakker. Op papier klinkt dat fantastisch.

Maar als je naar de slaapstructuur kijkt, zie je een minder rooskleurig plaatje:

• minder REM-slaap
• minder diepe slaap
• meer oppervlakkige slaap

Dat verklaart waarom mensen na maanden gebruik vaak zeggen: “Ik slaap wel, maar ik voel me overdag nog steeds moe.” De vorm klopt - je ligt uren in bed - maar de inhoud van die uren is veranderd.

En dan hebben we het nog niet gehad over gewenning en afhankelijkheid. Je hersenen wennen aan de kunstmatige rem op hun activiteit. Als je stopt, komt er vaak een dubbele klap: slechter inslapen én een REM-rebound met onrustige nachten.

De paradox van de slaappil

Een huisarts vertelde eens over een patiënt, begin zestig, die al tien jaar elke avond een slaappil slikte. Zonder pil sliep hij “helemaal niet” volgens eigen zeggen. Toen ze hem in een slaapcentrum onderzochten, bleek hij zonder pil wel degelijk te slapen, maar korter en met meer REM.

Met pil leek hij beter te slapen, maar zijn REM-slaap was zwaar onderdrukt. Overdag klaagde hij al jaren over concentratieproblemen en een vlak gevoel. Niemand had ooit de link gelegd met zijn REM-slaap.

Pijnstillers en opioïden: pijn minder, dromen weg

Chronische pijn en slechte slaap gaan bijna altijd hand in hand. Veel mensen krijgen uiteindelijk sterke pijnstillers, zoals tramadol, oxycodon of morfine-achtige middelen.

Opioïden hebben een dubbel effect:

• ze kunnen je slaperig maken
• ze verstoren de normale opbouw van je slaap, inclusief REM

Bij hogere doseringen zie je minder REM-slaap en vaker ademhalingsproblemen in de nacht (apneus). Dat laatste is een onderschat risico, zeker in combinatie met andere dempende middelen zoals slaappillen of alcohol.

En dan is er nog een psychologisch effect: als je minder droomt, heb je het gevoel dat je nachten “vlak” zijn. Voor sommige mensen is dat een opluchting, zeker als ze veel nachtmerries hadden. Voor anderen voelt het alsof hun nachten leeg zijn geworden.

ADHD-medicatie: turbo overdag, onrust in de nacht?

Stimulantia zoals methylfenidaat (Ritalin, Concerta) activeren het brein overdag. Handig voor focus en impulscontrole, maar je betaalt soms een prijs in de nacht.

Bij laat innemen van deze middelen zie je:

• moeilijker inslapen
• verschuiving van REM-slaap naar later in de nacht
• kortere totale slaapduur

Interessant genoeg zijn er ook mensen die juist beter slapen met goed ingestelde ADHD-medicatie, omdat hun dagstructuur en prikkelverwerking verbeteren. Hun REM-slaap wordt dan indirect beter, simpelweg omdat hun hele slaappatroon normaliseert.

Het draait dus, nou ja, weer om timing, dosering en hoe gevoelig jij persoonlijk bent.

Antihistaminica, maagmiddelen en bloeddrukpillen: de stille REM-saboteurs

Niet alle REM-invloed komt van “zware” psychiatrische medicatie. Ook ogenschijnlijk onschuldige middelen kunnen meedoen.

Antihistaminica (allergie- en reisziektepillen)

De oudere generatie antihistaminica (zoals promethazine) maakt je slaperig. Veel mensen gebruiken ze daarom stiekem als soort slaappil. Ze verlengen vaak de totale slaaptijd, maar de kwaliteit is discutabel:

• meer oppervlakkige slaap
• REM-slaap kan verschuiven of versnipperen

Je ligt langer in bed, maar wordt niet per se fitter wakker. En overdag kun je nog suf zijn.

Bepaalde maagmiddelen en bloeddrukmedicatie

Sommige middelen tegen hoge bloeddruk en hartritmestoornissen (zoals bètablokkers) worden in verband gebracht met levendige dromen en nachtmerries. De exacte mechanismen zijn nog niet volledig opgehelderd, maar REM-slaap lijkt hierbij een rol te spelen.

Mensen melden dan plotseling:

• heel realistische, soms angstige dromen
• vaker wakker worden uit REM

Ook bepaalde middelen tegen misselijkheid of maagklachten die op het centrale zenuwstelsel inwerken, kunnen je dromen veranderen. Het staat vaak ergens achterin de bijsluiter, waar bijna niemand komt.

Waarom een verstoorde REM-slaap je overdag opbreekt

Je zou kunnen denken: als ik maar genoeg uren maak, dan komt het wel goed. Maar REM-slaap heeft een paar functies waar je overdag direct last van hebt als ze in de knel komen.

Onderzoek koppelt REM-slaap aan:

• emotionele verwerking en veerkracht
• geheugenconsolidatie, vooral voor emotionele en sociale informatie
• creatief denken en probleemoplossing

Mensen met jarenlange REM-onderdrukking door medicatie beschrijven vaak:

• vlakke emoties of juist prikkelbaarheid
• moeite met sociaal aanvoelen en nuance
• een soort “mist” in hun hoofd

Is dat alleen de medicatie? Natuurlijk niet, de onderliggende aandoening speelt ook mee. Maar het is wel een factor die zelden expliciet besproken wordt.

Wanneer moet je je zorgen maken over je REM-slaap?

Een paar signalen die kunnen wijzen op medicatie-gerommel met je REM-slaap:

• je droomt ineens bijna nooit meer, terwijl je vroeger veel droomde
• of juist: je krijgt extreem levendige, vaak nare dromen na een dosiswijziging
• je wordt steevast moe en emotioneler wakker, ondanks genoeg uren in bed
• nachtmerries starten of verergeren na een nieuw medicijn

Neem Tom, 45 jaar, gestart met een nieuw antidepressivum. Binnen twee weken heeft hij elke nacht nachtmerries. Hij denkt eerst dat het “erbij hoort”. Pas als hij zijn psychiater vertelt dat hij bang is om te gaan slapen, gaat er een lampje branden: dit kan medicatie-gerelateerd zijn. Na overstap op een ander middel nemen de nachtmerries langzaam af.

Dit soort verhalen hoor je in de spreekkamer vaker dan je denkt, maar ze halen zelden de bijsluiter of de standaardfolders.

Wat kun je zelf doen zonder domweg te stoppen met pillen

Belangrijkste eerst: ga niet op eigen houtje stoppen met medicatie die je hersenen beïnvloedt. Dat geldt voor antidepressiva, slaapmiddelen, opioïden, ADHD-medicatie en bepaalde angstremmers. De combinatie van terugkerende klachten én REM-rebound kan je nachten en je stemming flink ontregelen.

Wat kun je wél doen?

• Houd een slaap- en droomdagboek bij. Noteer bedtijd, medicatie-inname, hoe je sliep en of je je dromen herinnert.
• Let op veranderingen na dosisaanpassingen. Worden je dromen anders? Slaap je onrustiger?
• Bespreek concreet met je huisarts of psychiater: “Kan dit medicijn mijn REM-slaap beïnvloeden?” en “Zijn er alternatieven met minder effect op mijn slaap?”.
• Vraag of een slaaponderzoek zinvol is als je al lang moe bent ondanks “goede” nachten.

Op sites als Thuisarts en de Hersenstichting vind je betrouwbare basisinformatie over slaap en slaapstoornissen, die je gesprek met je arts kan ondersteunen.

Hoe artsen en patiënten elkaar vaak missen op dit onderwerp

Artsen focussen logischerwijs op de hoofdklacht: depressie, angst, pijn, hoge bloeddruk. Slaap komt meestal pas halverwege het consult ter sprake, en dan gaat het vooral over “hoeveel uur” je slaapt.

Maar het echte gesprek zou vaker moeten gaan over:

• hoe je je voelt als je wakker wordt
• hoe je dromen zijn veranderd
• of je emotioneel stabieler of juist kwetsbaarder bent geworden

Veel patiënten durven niet te beginnen over vreemde dromen of nachtmerries, uit angst dat het “aanstellerij” lijkt. Terwijl het vaak heel relevante informatie is over wat er in de REM-slaap gebeurt.

Een goede psychiater of huisarts zal dus niet alleen vragen: “Slaapt u beter?” maar ook: “Zijn uw dromen veranderd sinds u dit middel gebruikt?”. Als dat nooit gevraagd wordt, mag jij die vraag best zelf op tafel leggen.

FAQ over medicatie en REM-slaap

Maakt elk antidepressivum mijn REM-slaap slechter?
Nee, maar veel middelen beïnvloeden REM-slaap wel. SSRI’s en SNRI’s onderdrukken REM vaak duidelijk. Andere middelen, zoals mirtazapine of agomelatine, hebben een ander profiel. Het gaat niet om “goed” of “slecht”, maar om wat bij jouw klachten en slaap past. Bespreek met je arts welke bijwerkingen op slaap verwacht worden.

Is het erg als ik bijna nooit meer droom sinds ik medicatie slik?
Dat hoeft niet direct gevaarlijk te zijn, maar het is wel een signaal dat je REM-slaap veranderd is. Als je je overdag prima voelt, kan het acceptabel zijn. Voel je je juist emotioneler, vlak of steeds moe, dan is het de moeite waard om dit expliciet met je arts te bespreken.

Kunnen slaappillen mijn depressie juist in stand houden?
Langdurig gebruik van slaapmiddelen kan de kwaliteit van je slaap verminderen, inclusief REM-slaap. Omdat REM-slaap een rol speelt bij emotionele verwerking, kan dat indirect invloed hebben op je stemming. Het is geen simpele oorzaak-gevolg, maar het is wel een reden om slaappillen alleen kortdurend en doordacht te gebruiken.

Waarom krijg ik nachtmerries als ik stop met mijn antidepressivum?
Dat past bij een REM-rebound: je hersenen pakken tijdelijk extra REM-slaap nadat die lang is onderdrukt. Daardoor worden dromen intenser en soms angstiger. Bij geleidelijk afbouwen worden deze effecten meestal milder, maar ze kunnen alsnog vervelend zijn. Meld het bij je behandelaar.

Met wie moet ik praten als ik denk dat mijn medicatie mijn slaap verpest?
Begin bij de arts die het middel heeft voorgeschreven: huisarts, psychiater of specialist. Neem concrete voorbeelden mee uit een slaapdagboek. Als het complex wordt, kan een verwijzing naar een slaapcentrum of neuroloog met interesse in slaapstoornissen zinvol zijn. Op sites als Slaapinstituut en Gezondheidsnet vind je achtergrondinformatie die je kan helpen je klachten beter te verwoorden.

Tot slot: REM-slaap verdient een plek in de spreekkamer

We hebben het in de zorg veel over bloedwaarden, stemming, pijnscores en risico’s. Maar wat er ‘s nachts in je hoofd gebeurt, krijgt vaak een bijrol. Terwijl REM-slaap een rode draad is tussen medicatie, emotie, geheugen en hoe je je overdag voelt.

De vraag is dus niet alleen: “Werkt dit medicijn tegen mijn klachten?” maar ook: “Wat doet het met mijn nachten?”. Als je dat gesprek serieus voert, samen met je arts, kun je soms met kleine aanpassingen - timing, dosering, ander middel - een wereld van verschil maken voor hoe je wakker wordt.

En eerlijk: wie wil er nou niet wakker worden met het gevoel dat de nacht je geholpen heeft, in plaats van dat je hem eerst moet zien te overleven?