Je ogen zijn klaarwakker terwijl jij slaapt - wat gebeurt daar?

REM staat voor Rapid Eye Movement. De naam verklapt het al: het zijn juist die snelle oogbewegingen die deze slaapfase haar label geven. Je ligt stil, je spieren zijn bijna uitgeschakeld, maar je ogen maken korte, schokkerige bewegingen van links naar rechts, omhoog en omlaag. Alsof je iets volgt dat alleen jij kunt zien.

Neurologen die iemand in een slaaplab observeren, letten daar scherp op. Zodra ze die typische schokjes in de oogspieren zien op de metingen, weten ze: nu zitten we in REM-slaap. Dat gaat vaak samen met een versnelde hartslag, onregelmatige ademhaling en een opvallend actief brein. Het lijf doet alsof het slaapt, het hoofd doet alsof het wakker is.

Wat doen je ogen tijdens REM nu eigenlijk?

Die ooggbewegingen zijn niet zomaar ruis. Ze hebben een paar opvallende kenmerken:

• Ze zijn snel en schokkerig, niet vloeiend zoals wanneer je rustig rondkijkt.
• Ze komen in korte uitbarstingen: even heel actief, dan weer rustiger.
• Ze treden vooral op in de latere REM-fases van de nacht, als je dromen vaak levendiger zijn.

Slaaponderzoekers denken dat deze bewegingen vaak samenhangen met wat je “ziet” in je droom. Niet letterlijk als in: je kijkt echt naar een fysieke wereld, maar het lijkt er sterk op dat je ogen soms de richting volgen van de droomscène.

Neem Lisa, 32 jaar. Ze deed mee aan een slaaponderzoek vanwege aanhoudende vermoeidheid. Ze vertelde dat ze vaak droomt dat ze in drukke straten loopt, veel mensen, veel beweging. In het slaaplab zagen de onderzoekers dat haar ogen tijdens bepaalde REM-fases extreem actief waren, alsof ze constant iets volgden. Toen ze haar na die fase wakker maakten en vroeg wat ze droomde, beschreef ze een chaotische droom met veel visuele prikkels. Toeval? Misschien niet.

Kijken je ogen echt naar je dromen?

Hier wordt het interessant. Onderzoekers hebben bijvoorbeeld mensen laten dromen met een opdracht: in hun droom naar links kijken als ze aan het begin zijn van een taak, en naar rechts kijken als ze klaar zijn. Dit is vooral bij mensen met lucide dromen getest, die weten dat ze dromen en hun droom deels kunnen sturen.

Wat bleek: tijdens REM-slaap zagen de onderzoekers daadwerkelijk herkenbare oogbewegingpatronen die overeenkwamen met die “afgesproken” richtingen. De dromer rapporteerde achteraf dat hij in zijn droom naar links of rechts had gekeken op de momenten die ook in het oogsignaal terug te zien waren.

Is dat sluitend bewijs dat je ogen je dromen volgen? Nee, maar het is wel best wel overtuigend dat er een koppeling is tussen de visuele droomervaring en de oogbewegingen. Je brein gedraagt zich tijdens REM in veel opzichten alsof je wakker bent en naar de wereld kijkt, alleen is de wereld nu intern.

Waarom je spieren lam liggen maar je ogen niet

Een vraag die vaak opkomt: als je tijdens REM-slaap bijna volledig spierverlamming hebt, waarom bewegen je ogen dan nog wél?

Daar zit een logica achter. Tijdens REM schakelt je brein de meeste skeletspieren deels uit. Dat voorkomt dat je je dromen daadwerkelijk gaat uitvoeren. Dat is maar goed ook, want anders zou je bij een achtervolgingsdroom gewoon uit bed sprinten. De spieren die je ogen bewegen, vallen voor een groot deel buiten die rem. Die blijven actief.

Bij mensen met REM-slaapgedragsstoornis gaat dat remmechanisme mis. Zij bewegen, slaan of schoppen in hun slaap, vaak passend bij hun droominhoud. Interessant genoeg zijn hun oogbewegingen tijdens REM juist vaak heel normaal. Het probleem zit dus niet bij de ogen, maar bij de spierrem elders in het lichaam.

Hoe artsen ooggbewegingen meten in een slaaponderzoek

In een slaaponderzoek (polysomnografie) plakken ze kleine elektroden rondom je ogen. Die registreren de elektrische activiteit van de oogspieren. Dit heet een EOG (elektro-oculogram). Op het scherm van de onderzoeker zie je dan karakteristieke pieken en dalen zodra de REM-fase start.

In de praktijk gebruiken artsen die oogsignalen om:

• te bepalen hoelang en hoe vaak je in REM-slaap komt
• te zien of je REM-slaap normaal verdeeld is over de nacht
• afwijkende patronen op te sporen bij bijvoorbeeld narcolepsie of REM-slaapgedragsstoornis

Neem Mark, 45 jaar, die zich aanmeldde bij een slaapcentrum omdat hij “nooit droomde” volgens eigen zeggen. In het slaaplab bleek dat hij wel degelijk in REM kwam, mét duidelijke oogbewegingen, maar zijn REM-fases waren extreem kort. Toen hij dit hoorde, zei hij: “Dus ik kom wel in de droomstand, maar ik word er te snel uitgegooid.” Precies dat was zichtbaar in de oogdata.

Zijn meer oogbewegingen altijd beter?

Het klinkt verleidelijk: veel oogbewegingen, dus veel REM, dus goede nachtrust. Maar zo simpel is het niet.

Wat weten we wél uit onderzoek:

• Volwassenen brengen grofweg 20 tot 25 procent van hun slaaptijd door in REM.
• In die REM-tijd zijn er periodes met veel oogbewegingen en periodes met weinig.
• Naarmate de nacht vordert, worden de REM-fases langer en vaak ook levendiger.

Te weinig REM-slaap wordt in verband gebracht met stemmingsklachten en concentratieproblemen. Maar dat betekent niet dat je per se een bepaald aantal oogschokjes per nacht moet halen. Het gaat om het totale REM-patroon, niet om elk individueel oogtikje.

Bij sommige antidepressiva zie je bijvoorbeeld dat de REM-slaap wordt onderdrukt of verandert. Patiënten rapporteren dan vaak minder dromen of minder levendige dromen. In slaaponderzoek zie je dan ook andere REM-patronen, met soms minder uitgesproken oogbewegingen. Artsen kijken dan niet alleen naar die oogsignalen, maar naar het geheel: slaapduur, slaapkwaliteit, klachten overdag.

Dromen, emotie en die rusteloze ogen

REM-slaap wordt sterk gelinkt aan emotieverwerking. Veel mensen merken dat na een emotioneel zware dag de dromen intenser zijn. Niet iedereen herinnert zich die dromen, maar in het slaaplab zie je dan vaak flink actieve REM-fases, inclusief stevige oogbewegingen.

Er zijn hypotheses dat die snelle oogbewegingen helpen bij het “herorganiseren” van emotionele herinneringen, een soort nachtelijke montage van je dag. De vergelijking met EMDR-therapie wordt vaak gemaakt, waar mensen onder begeleiding snelle oogbewegingen maken terwijl ze aan traumatische herinneringen denken. Het is verleidelijk om te zeggen: dat lijkt op REM. Maar voorzichtigheid is hier op zijn plaats, want het zijn verschillende contexten en de wetenschap is het nog lang niet over alle details eens.

Toch zie je in studies naar angststoornissen en depressie dat verstoringen in REM-slaap en oogbewegingspatronen regelmatig voorkomen. Of dat oorzaak of gevolg is, blijft een discussiepunt, maar de link is er wel.

Waarom sommige mensen hun ogen zien “trillen” bij hun partner

Misschien heb je het zelf wel eens gezien: je partner ligt te slapen, de oogleden bewegen een beetje, en als je goed kijkt zie je de ogen eronder snel heen en weer gaan. Dat is bijna altijd REM.

Dat soort observaties levert vaak vragen op als:

• “Hij lag helemaal stil, maar zijn ogen gingen tekeer, is dat normaal?”
• “Ze had een nachtmerrie, ik zag haar ogen schokken, moet ik haar dan wakker maken?”

In de regel zijn zichtbare oogbewegingen tijdens slaap normaal, vooral in de tweede helft van de nacht. Pas als iemand daarnaast ook hevig beweegt, slaat, schopt of zichzelf of anderen in gevaar brengt, is het verstandig om een arts of slaapcentrum te raadplegen.

Wanneer worden ooggbewegingen tijdens REM een medisch signaal?

De oogbewegingen zelf zijn meestal gewoon een kenmerk van gezonde REM-slaap. Maar afwijkende patronen kunnen artsen wel op een spoor zetten.

Bijvoorbeeld:

• Heel weinig of bijna geen REM-fases in een hele nacht, dus ook weinig REM-oogbewegingen.
• Een REM-fase die al heel vroeg in de nacht optreedt, wat kan passen bij narcolepsie.
• Een REM-fase met opvallend veel lichaamsbeweging, passend bij REM-slaapgedragsstoornis.

De oogsignalen zijn dan een puzzelstukje in een groter geheel. Daarom wordt bij serieuze slaapproblemen vaak een volledig slaaponderzoek aangeraden, niet alleen een app of horloge die “droomt” dat hij je REM-slaap kan inschatten.

Kun je zelf iets met die kennis over je ogen en REM?

Je kunt je oogbewegingen tijdens REM niet bewust sturen, maar je kunt wel de omstandigheden verbeteren waarin die REM-fases plaatsvinden.

Dingen die je REM-slaap en dus die nachtelijke oogactiviteit beïnvloeden:

• Alcohol vlak voor het slapen: verstoort de opbouw van REM, vooral in de tweede helft van de nacht.
• Onregelmatige slaaptijden: je slaaparchitectuur raakt in de war, inclusief je REM-blokken.
• Chronische stress: kan zorgen voor gefragmenteerde slaap en soms heftigere, onrustige dromen.

Mensen die hun slaapritme stabiliseren, merken vaak dat hun dromen levendiger worden. Dat is soms even wennen, maar meestal een teken dat de REM-slaap zich herstelt. Achter je oogleden betekent dat simpelweg: meer van die kenmerkende snelle bewegingen.

Hoe zit het bij kinderen en ouderen?

Bij pasgeboren baby’s is het aandeel REM-slaap enorm hoog vergeleken met volwassenen. Hun ogen bewegen in die fase al druk, ook al is hun visuele wereld nog beperkt. Waarschijnlijk speelt REM bij hen een rol in de ontwikkeling van het brein en de verwerking van nieuwe prikkels.

Bij ouderen zie je vaak een afname van de totale REM-slaap. Dat betekent niet automatisch dat hun oogbewegingen verdwijnen, maar de REM-blokken worden korter en soms minder uitgesproken. Bij bepaalde neurologische aandoeningen kunnen veranderingen in REM en oogbewegingen zelfs een vroeg signaal zijn, al is dat vooral iets voor gespecialiseerde slaap- en neurocentra.

Een kleine realitycheck over slaapgadgets

Veel consumentenapparaten claimen dat ze precies weten wanneer jij in REM zit. Nou ja, met alleen een horloge om je pols is dat vooral een slimme gok op basis van beweging en hartslag. In een echt slaaplab worden hersenactiviteit, spieractiviteit én oogbewegingen gemeten.

Dus als je app zegt dat je “te weinig REM” hebt, neem dat met een korrel zout. Het meet geen echte ooggbewegingen. Zie het als een indicatie, niet als een diagnose. Heb je serieuze klachten overdag, zoals extreme slaperigheid, concentratieproblemen of rare nachtelijke gedragingen, dan is een verwijzing naar een slaapcentrum via je huisarts een stuk zinvoller dan nóg een nieuwe smartwatch.

Veelgestelde vragen over ooggbewegingen tijdens REM

Is het slecht als ik weinig droom en dus weinig ooggbewegingen heb?

Dat je je dromen niet herinnert, betekent niet automatisch dat je weinig REM-slaap hebt. Veel mensen vergeten hun dromen simpelweg. Pas als je structureel heel weinig uitgerust wakker wordt, moeite hebt met concentratie of stemmingsklachten hebt, is het zinvol om met een arts te kijken of er iets met je slaap aan de hand is.

Kan ik mijn REM-ooggbewegingen trainen of beïnvloeden?

Niet direct. Je kunt niet bewust sneller of meer met je ogen bewegen tijdens REM. Wat je wél kunt doen, is je algemene slaapkwaliteit verbeteren: vast slaapritme, beperking van alcohol en cafeïne in de avond, en een rustige slaapplek. Daarmee geef je je brein de ruimte om zijn natuurlijke REM-patroon te volgen.

Waarom lijken mijn nachtmerries samen te gaan met heftigere oogbewegingen?

Bij intense dromen, vooral nachtmerries, is je brein vaak extra actief. Het ligt voor de hand dat ook de oogbewegingen dan krachtiger en frequenter zijn. In slaaponderzoek zie je bij mensen met veel nachtmerries vaak levendige REM-fases. Zolang je verder niet wild om je heen slaat of uit bed springt, is dat meestal geen reden tot zorg.

Kun je aan oogbewegingen zien wát iemand droomt?

Nee, zover zijn we nog lang niet. Onderzoekers kunnen soms verbanden leggen tussen bepaalde patronen en droomrapportages, maar een soort “droomlezer” op basis van oogbewegingen bestaat niet. Hooguit kun je zien dát iemand waarschijnlijk in een actieve droomfase zit.

Wanneer moet ik met opvallende oogbewegingen tijdens slaap naar de dokter?

Als het alleen gaat om wat zichtbare beweging achter de oogleden, zonder andere klachten, is dat normaal. Word je partner echter regelmatig wakker omdat je slaat, schopt, schreeuwt of uit bed dreigt te vallen, dan is het verstandig om via de huisarts een slaaponderzoek te overwegen. De oogbewegingen zijn dan slechts een deel van een groter plaatje.

Meer lezen over slaap en REM

Voor wie graag verder leest over slaap en REM-fases zijn dit goede Nederlandstalige bronnen:

• Hersenstichting over slaap en hersenen: https://www.hersenstichting.nl
• Thuisarts over slaapproblemen en slaaponderzoek: https://www.thuisarts.nl/slaapproblemen
• Slaapinstituut met uitleg over slaapfases en slaaponderzoek: https://www.slaapinstituut.nl