Waarom kinderen zóveel dromen in hun slaap (en wat dat zegt over hun brein)

Kinderen dromen meer dan volwassenen - veel meer

Volwassenen brengen ongeveer een vijfde van hun nacht in REM-slaap door. Bij baby’s is dat een heel ander verhaal. Pasgeborenen zitten ongeveer de helft van hun slaaptijd in iets wat erg lijkt op REM-slaap. Dat is enorm veel.

Je ziet dat ook terug in hoe ze slapen. Neem Noor, 3 weken oud. Haar ouders schrikken zich elke avond rot: ze ligt te slapen, maar haar ogen bewegen snel onder haar oogleden, haar gezichtje vertrekt, soms glimlacht ze, dan weer begint ze zacht te kreunen. Voor onervaren ouders lijkt het alsof ze elk moment wakker kan worden. In werkelijkheid is haar brein keihard aan het werk.

Bij peuters en kleuters zakt het percentage REM-slaap langzaam. Ze slapen minder uren per etmaal en de verhouding tussen diepe slaap en REM-slaap verschuift. Toch hebben kinderen tot in de tienerjaren nog steeds relatief meer REM-slaap dan volwassenen. Hun brein is simpelweg nog volop aan het bouwen.

Wat er in dat kinderbrein gebeurt tijdens REM-slaap

REM-slaap is de fase waarin:

• de ogen snel heen en weer bewegen
• de hersenactiviteit lijkt op die van wakker zijn
• de spieren van het lichaam juist grotendeels “uit” staan
• dromen het meest levendig zijn

Bij kinderen speelt REM-slaap een bijzondere rol in:

• geheugen en leren
• emotionele verwerking
• taalontwikkeling
• het verfijnen van bewegingen en motoriek

Denk aan een schooldag van een kind in groep 5. Rekenen, lezen, een ruzietje op het schoolplein, voetbal op het plein, een spreekbeurt voorbereiden. Overdag lijkt je kind het soms maar half te volgen, maar dan komt de nacht. Tijdens de REM-slaap worden al die indrukken geordend, verbonden en opgeslagen.

Er is aardig wat onderzoek dat laat zien dat kinderen na een goede nacht met voldoende REM-slaap beter presteren op taken waarbij geheugen en creatief denken nodig zijn. Nou ja, het is geen magische superpower, maar het scheelt echt.

Hoe herken je REM-slaap bij je kind?

Ouders denken vaak dat een kind “onrustig” slaapt, terwijl ze precies naar REM-slaap zitten te kijken. Een paar kenmerken die je in de praktijk vaak ziet, zeker bij baby’s en jonge kinderen:

• Snel bewegende ogen onder de oogleden
• Grimassen, glimlachjes, fronsen
• Kleine spiertrekkingen in handen, voeten of gezicht
• Onregelmatige ademhaling, soms wat sneller
• Af en toe een zucht, kreun of zacht geluid

Neem Bram, 2 jaar. Hij ligt in zijn ledikant, ogen dicht, maar hij zegt opeens duidelijk “niet pakken!” en draait zijn hoofd weg. Zijn moeder staat al bijna naast het bed om hem te troosten, maar hij slaapt door. Dit is typisch: een droom, waarschijnlijk gekoppeld aan iets wat hij die dag heeft meegemaakt.

Belangrijk detail: tijdens REM-slaap is de grote lichaamsmusculatuur grotendeels uitgeschakeld. Dat is een soort ingebouwde beveiliging, zodat we onze dromen niet echt gaan uitvoeren. Bij kinderen werkt dat systeem al vroeg, al kan het nog wat onregelmatiger zijn.

Waarom kinderen zoveel REM-slaap nodig lijken te hebben

Het kinderbrein groeit niet alleen in omvang, maar vooral in verbindingen. Nieuwe neurale netwerken worden aangelegd, oude verbindingen worden opgeschoond. REM-slaap lijkt daarin een grote rol te spelen.

Bij baby’s, die nog niet eens echt praten of lopen, wordt tijdens de REM-slaap al druk “geoefend” in de hersenen. Bewegingen, geluiden, gezichtsherkenning, patronen - het brein simuleert van alles. Vandaar dat pasgeborenen zo’n groot deel van hun slaap in die actieve fase doorbrengen.

Bij schoolkinderen zie je een andere verschuiving. Overdag krijgen ze veel meer cognitieve en sociale prikkels. De REM-slaap wordt dan een soort nachtelijke redacteur: wat mag blijven, wat gaat weg, wat wordt gekoppeld aan bestaande kennis. Kinderen met chronisch slaaptekort hebben vaker moeite met concentratie, emotieregulatie en schoolprestaties. Het is lastig om precies te meten hoeveel daarvan direct met REM-slaap te maken heeft, maar de link tussen slaapkwaliteit en functioneren overdag is inmiddels duidelijk genoeg dat kinderartsen er steeds alerter op zijn.

Nachtmerries, nachtangst en REM-slaap: hoe zit dat bij kinderen?

Hier gaat het vaak mis in de uitleg. Ouders gooien nachtmerries, nachtangst en “raar gedrag” in de nacht op één hoop, terwijl de achterliggende slaapfasen anders zijn.

• Nachtmerries ontstaan meestal in de tweede helft van de nacht, in REM-slaap. Het kind wordt wakker, is goed te wekken, kan vaak (delen van) de droom navertellen en is daarna getroostbaar.
• Nachtangst (pavor nocturnus) komt vooral uit de diepe niet-REM-slaap, vaak in het eerste deel van de nacht. Het kind lijkt wakker, schreeuwt, is bezweet, reageert nauwelijks op troost en weet er de volgende ochtend meestal niets meer van.

Neem Lotte, 6 jaar. Rond 3 uur ’s nachts begint ze te huilen, roept “niet doen!”, komt naar de slaapkamer van haar ouders en vertelt dat er een grote hond in haar kamer stond. Dit past bij een nachtmerrie uit REM-slaap.

Bij Sam, 4 jaar, gaat het anders. Een uur na het inslapen gaat hij rechtop in bed zitten, schreeuwt, lijkt dwars door zijn moeder heen te kijken, is niet echt wakker te krijgen en kalmeert pas na 10 minuten. De volgende ochtend weet hij nergens meer van. Dit is typisch nachtangst, dus niet uit REM-slaap.

Het onderscheid is belangrijk, omdat het iets zegt over waar in de slaapcyclus het misloopt. Nachtmerries zijn vaak tijdelijk en horen bij de ontwikkeling van verbeelding en emotieverwerking. Nachtangst hangt meer samen met de overgang tussen diepe slaap en lichtere slaap.

REM-slaap en gedrag overdag: het kind dat “gewoon druk” is

Een kind dat structureel te weinig kwalitatieve slaap krijgt, inclusief REM-slaap, kan overdag:

• prikkelbaarder zijn
• sneller huilen of boos worden
• moeite hebben met concentratie
• druk en impulsief gedrag laten zien

Interessant genoeg lijkt slaaptekort bij kinderen soms op ADHD-achtig gedrag. In plaats van suf worden ze juist hyper. Dat maakt het voor ouders en leerkrachten ingewikkeld: is het een slaapprobleem, of is er meer aan de hand?

Er zijn studies die laten zien dat kinderen met slaapproblemen (zoals obstructieve slaapapneu) na behandeling niet alleen beter slapen, maar ook rustiger en beter geconcentreerd zijn overdag. Een deel daarvan hangt waarschijnlijk samen met een betere REM-slaap, al speelt de totale slaapkwaliteit natuurlijk ook een rol.

Hoeveel REM-slaap heeft een kind ongeveer nodig?

Je kunt thuis geen REM-slaap meten zonder apparatuur, dus ouders willen vaak weten: wat is normaal? Er zijn gemiddelden, maar kinderen zijn geen klonen. Toch helpt een grove indicatie.

Globaal zie je:

• Pasgeborenen: tot ongeveer de helft van de slaaptijd in REM-achtige slaap
• Baby’s tot 1 jaar: daling naar ongeveer een derde
• Peuters en kleuters: rond een kwart van de slaaptijd
• Schoolkinderen en tieners: langzaam richting het volwassen patroon, rond een vijfde

Belangrijker dan de exacte percentages is het totaalplaatje:

• Slaapt je kind voldoende uren voor zijn leeftijd?
• Wordt het min of meer uitgerust wakker?
• Functioneert het overdag redelijk: spelen, leren, emoties reguleren?

Als dat allemaal min of meer op orde is, dan is de kans groot dat de REM-slaap ook redelijk in balans is. Het lichaam is daar eigenlijk best wel goed in, zolang je het de kans geeft.

Wat kun je doen om de REM-slaap van je kind te beschermen?

Je kunt REM-slaap niet “forceren”, maar je kunt wel omstandigheden creëren waarin de slaapcyclus, inclusief REM, beter tot zijn recht komt.

Een paar praktische punten die in de praktijk vaak verschil maken:

1. Vaste bedtijden en een voorspelbaar ritueel
Het brein van een kind houdt van voorspelbaarheid. Een vast patroon van bijvoorbeeld wassen, pyjama, boekje, licht uit helpt het lichaam om op het juiste moment melatonine aan te maken. Dat maakt de hele slaapstructuur stabieler.

2. Schermen op tijd uit
Blauw licht in de avond remt de natuurlijke melatonine-aanmaak. Dat verstoort niet alleen het inslapen, maar ook de timing van de slaapfasen. Probeer schermen minimaal een uur voor bedtijd af te bouwen, zeker bij oudere kinderen die al huiswerk op een laptop doen.

3. Genoeg daglicht en beweging overdag
Kinderen die overdag voldoende buiten zijn en bewegen, slapen vaak dieper en stabieler. Dat komt doordat hun biologische klok beter wordt gesynchroniseerd. Indirect heeft dat een gunstig effect op de verdeling tussen diepe slaap en REM-slaap.

4. Rust rond het naar bed gaan
Een emotioneel heftige discussie vlak voor bedtijd, spannende games of een enge film vlak voor slapen kunnen bij gevoelige kinderen de REM-slaap onrustiger maken. Niet dat je ze in watten hoeft te leggen, maar een beetje “afbouwen” richting de nacht helpt vaak.

5. Let op cafeïne en suiker bij oudere kinderen
Tieners die ’s avonds energydrinks of sterke thee drinken, kunnen onrustiger slapen. Cafeïne schuift de slaapfasen naar achteren en verkort soms de REM-slaap in de eerste helft van de nacht.

Wanneer is onrustige REM-slaap bij kinderen wél een signaal?

Veel onrust in de REM-slaap is normaal, zeker bij baby’s en peuters. Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om verder te kijken. Niet om je bang te maken, maar om te voorkomen dat je te lang blijft aanmodderen.

Neem contact op met de huisarts of het consultatiebureau als je merkt dat:

• je kind langdurig erg weinig slaapt voor zijn leeftijd
• je kind elke nacht meerdere keren wakker schrikt uit dromen en overdag duidelijk uitgeput is
• er ademstops, luid snurken of happen naar lucht zijn tijdens de slaap
• er vreemde, herhaalde bewegingen zijn tijdens de slaap die niet passen bij gewone droombewegingen (bijvoorbeeld steeds weer dezelfde schokjes met een starende blik)
• het gedrag overdag sterk verandert: concentratieproblemen, forse stemmingswisselingen, plotselinge schoolproblemen

Bij twijfel is het beter om het te laten beoordelen. Huisartsen en kinderartsen zijn steeds beter bekend met slaapproblemen bij kinderen, en zo nodig kan een verwijzing naar een slaapcentrum worden geregeld.

Goede, betrouwbare informatie over slapen bij kinderen vind je bijvoorbeeld bij Thuisarts en de Hersenstichting.

REM-slaap bij baby’s: wanneer is het gewoon druk, en wanneer niet?

Bij baby’s is het extra lastig, omdat ze zo veel in actieve slaap liggen. Ouders maken zich dan snel zorgen: ademt hij wel goed, is dit een epileptische aanval, hoort dit zo?

Wat meestal normaal is bij baby’s in REM-achtige slaap:

• snelle, onregelmatige ademhaling zonder dat de baby blauw of grauw wordt
• spiertrekkingen in armen, benen, gezicht
• grimassen, zuigbewegingen, zachte geluidjes

Wat niet normaal is en direct aandacht vraagt:

• herhaalde, ritmische schokjes met een stijve houding
• duidelijke ademstops waarbij de baby verkleurt
• aanvallen waarbij de baby niet goed bij te krijgen is en daarna slap of vreemd reageert

In die laatste gevallen is het altijd verstandig om medische hulp te zoeken. Maar in de overgrote meerderheid van de gevallen gaat het bij baby’s gewoon om een zeer actief brein dat in de nacht volop aan het oefenen is.

Het consultatiebureau en sites als het RIVM geven goede basisinformatie over normaal slaapgedrag bij baby’s en jonge kinderen.

En de ouder die naast dat bed staat?

We hebben het nu vooral over het kind gehad, maar eerlijk: de REM-slaap van ouders krijgt vaak net zo hard een klap. Je schrikt van elk geluidje, blijft hangen bij het ledikant om te kijken of die kleine nog ademt, of ligt wakker omdat je peuter voor de derde keer die nacht met een nachtmerrie naast je bed staat.

Een beetje relativering helpt. Onrustige REM-slaap hoort bij de ontwikkeling van kinderen. Nachtmerries horen bij een groeiende verbeelding. En ja, er zijn situaties waarin het goed is om hulp te zoeken, maar in veel gezinnen is het vooral een kwestie van tijd, ritme, grenzen en een beetje mild zijn voor jezelf.

Als je merkt dat de slaap van je kind jouw eigen functioneren overdag ernstig ondermijnt, is het trouwens óók een reden om hulp te zoeken. Niet omdat je “faalt” als ouder, maar omdat chronisch slaaptekort bij ouders net zo goed impact heeft op gezin, werk en gezondheid.

Veelgestelde vragen over REM-slaap bij kinderen

Mijn kind beweegt heel veel in zijn slaap. Is dat altijd REM-slaap?

Niet altijd. Kinderen kunnen in alle slaapfasen bewegen, bijvoorbeeld bij het omdraaien of kort wakker worden. Kleine, grillige bewegingen met gezichtsuitdrukking en onregelmatige ademhaling passen vaak bij REM-slaap. Ritmische bewegingen of heel heftig bewegen kunnen ook bij andere slaapproblemen horen. Bij twijfel: maak een kort filmpje en bespreek het met de huisarts.

Kan je kind te weinig REM-slaap hebben?

In theorie wel, bijvoorbeeld bij ernstig slaaptekort, veel nachtelijk wakker worden of bepaalde slaapstoornissen. In de praktijk is het lastig om dat thuis vast te stellen. Let vooral op het totaalplaatje: voldoende uren slaap, functioneren overdag, stemming en gedrag. Als daar structureel iets misgaat, is het zinvol om het met een arts te bespreken.

Maakt het uit hoe laat mijn kind gaat slapen voor de REM-slaap?

Ja, tot op zekere hoogte. De slaapfasen volgen een soort intern schema. Als kinderen structureel veel te laat naar bed gaan, verschuift de hele slaapcyclus, waardoor sommige fasen relatief korter kunnen worden. Een bedtijd die past bij de leeftijd en het natuurlijke ritme van je kind helpt om zowel diepe slaap als REM-slaap voldoende ruimte te geven.

Zijn nachtmerries schadelijk voor de ontwikkeling?

Nee, op zichzelf niet. Nachtmerries zijn meestal een teken dat het brein actief bezig is met emoties en ervaringen verwerken. Ze kunnen wel erg vervelend zijn en slaap verstoren. Als nachtmerries heel vaak voorkomen, erg heftig zijn of samen gaan met duidelijke angst overdag, kan het zinvol zijn om dit met de huisarts of een kinderpsycholoog te bespreken.

Helpen middagdutjes bij peuters en kleuters om de REM-slaap te verbeteren?

Middagdutjes zorgen vooral voor extra totale slaap. Bij jonge kinderen zit daar ook REM-slaap in. Als een kind ’s avonds daardoor helemaal niet meer in slaap komt, kan het dutje juist onhandig zijn. Het gaat om balans: genoeg slaap over 24 uur, zonder dat de nachtrust structureel in de knel komt.

Tot slot

REM-slaap bij kinderen is geen luxe, maar een structureel onderdeel van hoe hun brein groeit, leert en met emoties omgaat. Het ziet er soms onrustig uit, maar onder de oppervlakte wordt er keurig gewerkt aan geheugen, taal en emotieregulatie. Als ouder hoef je dat niet allemaal te sturen, maar je kunt wel omstandigheden creëren waarin die nachtelijke bouwwerkzaamheden zo soepel mogelijk verlopen.

En als je de volgende keer naast het bed van je slapende kind staat en je ziet die snelle oogbewegingen en rare glimlachjes, dan weet je: er gebeurt meer dan je denkt. En dat is eigenlijk best wel geruststellend.