Waarom REM-slaap PTSD soms stiller maakt - en soms luider

REM-slaap en trauma - waarom je brein ‘s nachts blijft doormalen

REM-slaap is de fase waarin je ogen snel bewegen, je spieren bijna verlamd zijn en je hersenen juist hyperactief zijn. Dit is de droomfabriek. Emoties, herinneringen en beelden worden opnieuw afgespeeld, geknipt, geplakt en opgeslagen.

Bij mensen zonder trauma zie je dat emotionele herinneringen tijdens REM-slaap meestal “zachter” worden. De gebeurtenis blijft, maar de scherpe emotionele randjes slijten wat af. Bij PTSD gebeurt eigenlijk precies het omgekeerde: de gebeurtenis blijft scherp, de emoties blijven hoog, en de REM-slaap wordt een soort herhalingskanaal van het trauma.

Onderzoek met hersenscans laat zien dat tijdens REM-slaap normaal gesproken de amygdala (je angstcentrum) actief is, maar de prefrontale cortex (je rem en relativeringsvermogen) ook meedoet. Bij PTSD zie je dat de amygdala overuren draait, terwijl de rem minder goed werkt. Gevolg: heftige nachtmerries, realistische droomscènes, en wakker worden met het gevoel dat het net opnieuw is gebeurd.

Hoe REM-slaap verandert bij PTSD

Bij PTSD raakt het hele slaappatroon vaak uit balans, maar REM-slaap springt er echt uit. Mensen beschrijven het als: “Ik slaap wel, maar ik rust niet uit” of “Ik ben bang om te dromen”.

Wat onderzoekers bij PTSD vaak terugzien:

• Kortere en gefragmenteerde REM-slaap
• Vaker wakker worden midden in een droom
• Meer nachtmerries en herbelevingen
• Verhoogde hartslag en zweten tijdens REM-slaap

Neem Sara, 34 jaar, betrokken bij een ernstig auto-ongeluk. Overdag functioneert ze nog redelijk, maar ‘s nachts begint de ellende. Ze valt uitgeput in slaap, en rond de eerste REM-fase ziet ze weer de koplampen, hoort ze het metaal kraken, ruikt ze benzine. Haar lichaam reageert alsof het ongeluk nu plaatsvindt. Ze schrikt wakker, checkt of haar partner nog ademt, durft niet meer verder te slapen. Na een paar weken slaapt ze nog maar 3 uur per nacht. De REM-slaap die ze wél heeft, is een marteling.

Dit patroon is geen uitzondering. Veel mensen met PTSD ontwikkelen slaapangst: niet bang om niet te slapen, maar bang om wél te slapen omdat de REM-fase voelt als een valkuil.

Waarom slecht slapen PTSD in stand houdt

Het wordt nog wranger: slechte REM-slaap lijkt PTSD niet alleen te volgen, maar ook te voeden.

Als je REM-slaap verstoord is:

• Verwerk je emoties minder goed
• Blijven herinneringen rauw en ongeordend
• Word je overdag prikkelbaarder en alerter
• Neemt de draagkracht voor therapie af

Je krijgt dus een vicieuze cirkel. Door PTSD slaap je slechter, vooral in de REM-fase. Door die verstoorde REM-slaap blijft het trauma emotioneel loeiheet. Daardoor word je overdag sneller getriggerd, en ‘s nachts weer overspoeld.

Bij Mark, 42 jaar, veteraan, zag zijn behandelaar iets opvallends. Op dagen na extreem korte nachten met nauwelijks REM-slaap, waren zijn flashbacks overdag heftiger. Op momenten dat hij met medicatie en slaaphygiëne iets beter en regelmatiger sliep, namen de dagherinneringen iets in intensiteit af. Het trauma was niet weg, maar de volume-knop leek een fractie lager te staan.

Dromen als emotionele therapie - tenzij er trauma in de weg zit

Er is een interessante theorie over REM-slaap: dat dit de fase is waarin je “met tranen maar zonder stresshormonen” naar je herinneringen kijkt. Je brein herbeleeft, maar je lichaam blijft relatief rustig. Bij PTSD is dat precies wat misgaat.

Normaal gesproken daalt het stresshormoon noradrenaline tijdens REM-slaap. Bij PTSD blijft dat hormoonniveau vaak hoger. Dus waar je eigenlijk in een soort veilige emotionele oefenruimte zou moeten zitten, sta je ineens midden in de arena. Het lichaam gelooft het verhaal van de droom volledig.

Dat verklaart ook waarom sommige behandelingen tegen nachtmerries zich richten op het beïnvloeden van die REM-slaap of de beleving ervan. Niet door dromen uit te zetten, maar door de inhoud en de lichamelijke reactie te veranderen.

Wat er gebeurt als REM-slaap wél verbetert

Het interessante is: als PTSD-behandeling aanslaat, zie je vaak dat de REM-slaap mee verandert. Dat is geen magie, maar neurobiologie in actie.

Bij mensen die EMDR-therapie of traumagerichte cognitieve gedragstherapie volgen, zie je in onderzoeken dat:

• Het aantal nachtmerries afneemt
• De REM-slaap minder gefragmenteerd wordt
• Het totale slaappatroon stabieler wordt

Neem Lotte, 29 jaar, slachtoffer van een gewapende overval. Voor behandeling: 4 tot 5 nachtmerries per week, vaak in de tweede helft van de nacht, klassiek REM-tijd. Na een paar maanden behandeling en aandacht voor slaapgewoonten: nog steeds af en toe nachtmerries, maar minder realistisch, meer “filmachtig”. Ze zegt zelf: “Het voelt nu meer als een nare droom, niet als dat ik er weer middenin zit.” Dat is precies wat je in REM-slaap graag ziet: de emotionele lading wordt wat gedempt.

Waarom simpelweg meer slapen niet genoeg is

Het ligt voor de hand om te denken: als REM-slaap zo belangrijk is voor verwerking, moet je gewoon meer slapen. Klinkt logisch, maar bij PTSD is het helaas niet zo simpel.

Als je iemand met onbehandelde PTSD alleen maar meer laat slapen, vergroot je soms juist de tijd in nachtmerries. Zonder aanpak van het trauma zelf, kan extra REM-slaap voelen als extra speeltijd voor het brein om het trauma rond te pompen.

Daarom zie je in de praktijk vaak een dubbele aanpak:

• Werken aan het trauma zelf (bijvoorbeeld via EMDR, traumagerichte CGT)
• Tegelijkertijd werken aan slaap en REM-slaap (slaaphygiëne, soms medicatie, soms nachtmerrietherapie)

De volgorde is niet altijd hetzelfde. Sommige behandelaars beginnen bewust eerst met slaap, omdat een uitgeput brein minder aankan in therapie. Anderen starten met trauma, en pakken slaap mee zodra er wat ruimte ontstaat. In beide gevallen staat REM-slaap niet los van de rest, maar is het een soort thermometer van hoe het gaat.

Nachtmerries bij PTSD zijn vaak geen vage symbolische dromen, maar bijna documentaire-opnames. Dezelfde stemmen, dezelfde geuren, hetzelfde geluid van remmen of schoten. Dat is typisch REM-materiaal: levendig, visueel en emotioneel heftig.

Er zijn therapievormen die zich hier specifiek op richten, zoals Imagery Rehearsal Therapy (IRT). Daarbij herschrijf je overdag bewust je nachtmerrie: je verandert het script, de afloop, de rol die je zelf speelt. Door dat nieuwe script herhaald te oefenen, vergroot je de kans dat je brein ‘s nachts een aangepaste versie gaat afspelen. Je gebruikt dus eigenlijk de REM-droommachine, maar dan met een ander draaiboek.

Mensen vertellen dan bijvoorbeeld: “In mijn droom loop ik nog steeds die steeg in, maar nu staat er iemand op me te wachten die me helpt” of “Het ongeluk gebeurt wel, maar ik kan ineens zelf weglopen”. De gebeurtenis is niet gewist, maar de machteloosheid wordt kleiner.

Medicatie, REM-slaap en PTSD - een lastige driehoek

Dan de olifant in de kamer: medicatie. Sommige middelen beïnvloeden REM-slaap flink. Dat kan gunstig zijn, maar ook bijwerkingen geven.

Bepaalde antidepressiva verlagen bijvoorbeeld de hoeveelheid REM-slaap. Dat kan betekenen: minder nachtmerries, maar ook: je droomt minder, wat op de lange termijn weer effect kan hebben op emotionele verwerking. Bij anderen zie je dat het juist in het begin onrustige dromen geeft, voordat het stabiliseert.

Er wordt ook wel gebruikgemaakt van middelen die het stresssysteem ‘s nachts temperen, waardoor de REM-slaap minder beladen wordt. Maar hier geldt echt: dit is maatwerk, en altijd in overleg met een arts of psychiater. Zelf dokteren met slaapmiddelen of alcohol om dromen uit te zetten, pakt in de praktijk bijna altijd verkeerd uit. Je valt misschien sneller in slaap, maar de kwaliteit van je REM-slaap keldert.

Wat je zelf kunt doen - binnen realistische grenzen

Laten we eerlijk zijn: bij ernstige PTSD ga je het niet redden met alleen een kop kamillethee en een vaste bedtijd. Maar dat betekent niet dat je niets kunt doen aan de omstandigheden waarin je REM-slaap plaatsvindt.

Waar veel mensen met PTSD iets aan hebben:

• Een voorspelbare avondroutine, zodat je brein niet van 0 naar 100 hoeft
• Terugkerende triggers in de slaapkamer verminderen (geluiden, licht, bepaalde geuren)
• Niet rechtstreeks vanuit heftige nieuwsbeelden of sociale media je bed in
• Overdag wél licht, beweging en contact, zodat je slaapdruk ‘s avonds hoger is

Belangrijker nog: serieus nemen dat nachtmerries geen “bijzaak” zijn. Als je behandelaar vooral overdagklachten bespreekt, is het zinvol om expliciet aan te kaarten wat er ‘s nachts gebeurt. Voor veel mensen is juist die REM-hel de reden dat herstel zo lang duurt.

Op sites als Thuisarts en de Hersenstichting vind je begrijpelijke uitleg over PTSD en slaap, die je kunt meenemen in een gesprek met je huisarts of psycholoog.

Waarom artsen dit best wel vaak onderschatten

In de spreekkamer gaat het gesprek bij PTSD vaak over flashbacks, vermijding en prikkelbaarheid. Logisch, dat zijn de klachten die overdag het meest in de weg zitten. Maar slaap komt soms pas aan bod als iemand er zelf over begint.

Dat is jammer, want REM-slaap is bij PTSD geen detail, maar een soort spiegel van hoe het trauma in je brein rondgaat. Als iemand zegt: “Ik durf niet meer te slapen”, dan heb je eigenlijk een dubbele patiënt: een brein dat overdag uitgeput is en ‘s nachts overbelast.

Gelukkig zie je in Nederland en België langzaam meer aandacht voor slaap binnen de GGZ. Slaap- en traumapoli’s werken vaker samen, en er komt meer onderzoek naar hoe verbetering van REM-slaap de uitkomst van traumabehandeling beïnvloedt. Op sites als Gezondheidsnet en enkele slaapcentra wordt hier steeds vaker over geschreven, al loopt de praktijk soms nog achter op de wetenschap.

Wanneer hulp zoeken echt nodig is

Een paar slechte nachten na een heftige gebeurtenis is normaal. Je brein is dan nog aan het stuiteren. Maar er zijn wel een paar rode vlaggen waarbij je niet te lang moet wachten:

• Wekenlang meerdere nachtmerries per week over hetzelfde trauma
• Angst om te gaan slapen, uitstellen van bedtijd
• Overdag zo moe dat werken, studeren of zorgen nauwelijks lukt
• Heftige schrik- of paniekreacties bij onschuldige prikkels

In dat geval is de huisarts in Nederland of de huisarts/CLB-arts in België een logische eerste stap. Niet alleen om PTSD te bespreken, maar expliciet ook je slaap. Hoe concreter je kunt vertellen wat er ‘s nachts gebeurt, hoe beter een behandelaar kan inschatten wat nodig is.

Korte samenvatting in gewoon Nederlands

Als je het allemaal terugbrengt tot de kern, dan komt het hierop neer:

REM-slaap is normaal gesproken de fase waarin je brein emotionele ervaringen verwerkt en inbedt in je levensverhaal. Bij PTSD raakt dat proces in de war. In plaats van verzachten, herbeleef je. In plaats van relativeren, overspoelt het je.

Zolang REM-slaap een nachtmerrie blijft, blijft het trauma vaak ook scherper aanwezig. Maar zodra behandeling aanslaat en de nachten rustiger worden, zie je vaak dat de REM-slaap weer meer doet wat hij hoort te doen: dromen toestaan zonder dat je lichaam in volledige alarmstand schiet.

Het is dus geen luxe om bij PTSD naar je REM-slaap te kijken. Het is een belangrijk stukje van de puzzel, waar je samen met een behandelaar echt winst kunt boeken.

Veelgestelde vragen over REM-slaap en PTSD

Maakt REM-slaap PTSD erger of juist beter?

Allebei kan. Zonder behandeling kan REM-slaap aanvoelen als een herhalingskanaal van het trauma, waardoor klachten in stand blijven. Als je in behandeling bent en je slaapkwaliteit verbetert, kan REM-slaap juist helpen om de emotionele lading van herinneringen stap voor stap te verminderen.

Is het gevaarlijk om nachtmerries te onderdrukken met medicatie?

Dat hangt af van het middel en de situatie. Sommige medicijnen kunnen nachtmerries verminderen en tijdelijk verlichting geven. Maar langdurig en ongericht rommelen met REM-slaap kan de natuurlijke emotionele verwerking verstoren. Daarom is het belangrijk dit altijd met een arts of psychiater te bespreken en regelmatig te evalueren.

Gaan nachtmerries vanzelf weg als PTSD verbetert?

Bij een deel van de mensen nemen nachtmerries af als de traumabehandeling aanslaat. Bij anderen blijven nachtmerries hardnekkig, ook als de klachten overdag al minder zijn. In dat geval kan een aanvullende nachtmerrie- of slaapgerichte behandeling zinvol zijn.

Helpt het om je dromen op te schrijven bij PTSD?

Voor sommige mensen werkt het helpend om dromen kort te noteren, omdat het overzicht geeft en kan helpen in therapie. Voor anderen maakt het de beleving juist intenser. Het is dus geen standaardadvies, maar iets om samen met een behandelaar te verkennen.

Kan je PTSD krijgen van nachtmerries alleen?

Nachmerries op zich veroorzaken geen PTSD. PTSD ontstaat na een echte traumatische gebeurtenis. Maar heftige, terugkerende nachtmerries kunnen wel bijdragen aan uitputting, angst om te slapen en verergering van bestaande PTSD-klachten.

Meer achtergrondinformatie over PTSD en slaap vind je onder andere bij:

• https://www.thuisarts.nl/ptss
• https://www.hersenstichting.nl/aandoeningen/posttraumatische-stressstoornis-ptss/
• https://www.gezondheidsnet.nl/slaap