Wanneer je dromen gevaarlijk worden – REM slaap gedragsstoornis uitgepakt

De nacht waarin het misgaat

Neem Erik, 62 jaar. Zijn vrouw wordt ’s nachts wakker omdat hij wild om zich heen slaat. Hij mompelt, roept iets over “wegrennen” en maakt trapbewegingen onder het dekbed. De volgende ochtend herinnert hij zich een levendige droom over achtervolgd worden. Zijn vrouw heeft een blauwe plek op haar arm. Ze lachen er eerst nog om – tja, drukke week gehad, zal wel stress zijn.

Maar het gebeurt vaker. Erik springt een keer half uit bed, struikelt, en eindigt met een flinke schaafwond. En dan komt dat ongemakkelijke moment: het besef dat dit niet meer gewoon ‘onrustig slapen’ is.

Dit is typisch REM slaap gedragsstoornis (RBD): de remmen die je spieren normaal gesproken lamleggen tijdens de droomslaap, laten het afweten. En dan gaat het dus mis.

Wat er normaal gebeurt in je REM-slaap – en wat hier fout gaat

Tijdens de REM-slaap (Rapid Eye Movement) zijn je hersenen behoorlijk actief. Dit is de fase waarin je het meest levendig droomt. Normaal gesproken zorgt je brein er in deze fase voor dat je spieren vrijwel volledig ontspannen zijn. Je denkt dus dat je rent, vecht of springt, maar je lichaam blijft netjes stil.

Bij REM slaap gedragsstoornis gaat dat mechanisme stuk. De spierremming (atonia, als je het netjes wilt noemen) valt weg. Je hersenen dromen vrolijk verder, maar je spieren krijgen niet meer het signaal: blijven liggen, niks doen. Het resultaat: je gaat bewegen, praten, schoppen, slaan, soms zelfs uit bed springen.

Het verraderlijke? Mensen met RBD worden meestal gewoon wakker met een redelijk helder hoofd. Ze zijn niet verward zoals bij sommige andere parasomnieën, zoals slaapwandelen. Ze weten vaak nog precies wat ze droomden – en die droom sluit dan opvallend goed aan bij wat hun partner heeft gezien.

Waarom artsen dit best wel vaak missen

In de spreekkamer ziet een huisarts iemand die zegt: “Ik slaap onrustig, ik droom heftig, mijn partner maakt zich zorgen.” Tja, dat kan van alles zijn. Nachtmerries, stress, een bijwerking van medicijnen, slaaptekort.

Daar komt nog bij dat veel mensen zich schamen of het simpelweg wegwuiven. “Ik ben soms een beetje wild in mijn slaap, maar ach, het valt wel mee.” Of de partner zegt er niks over, omdat die denkt dat het er nou eenmaal bij hoort.

En dan is er nog iets: RBD komt vaker voor bij mannen boven de 50, en juist in die groep wordt nachtelijk gedrag nogal eens onder de noemer ‘ouder worden’ of ‘druk in het hoofd’ geschaard.

Een ander probleem: niet elke arts denkt meteen aan een parasomnie. Terwijl REM slaap gedragsstoornis eigenlijk een heel herkenbaar patroon heeft:

• Het gedrag treedt vooral op in de tweede helft van de nacht (wanneer er meer REM-slaap is).
• De persoon wordt vaak relatief helder wakker na een episode.
• De droominhoud is vaak heftig: achtervolgingen, aanvallen, gevechten.
• Partner of huisgenoten zijn vaker de klos dan de slaper zelf.

Zonder gerichte vragen blijft het dan makkelijk onder de radar.

Hoe ziet dat er in het echt uit? Niet alleen “een beetje onrustig”

RBD is geen licht woelen of af en toe wat mompelen. Het gaat om gedrag dat echt impact heeft. Denk aan:

• Schoppen tegen de muur of het voeteneind
• Slaan in de richting van de partner
• Rechtop gaan zitten en vechtbewegingen maken
• Uit bed springen, soms rennen, soms vallen
• Schreeuwen, vloeken, roepen dat iemand moet oppassen of wegrennen

Neem Fatima, 55 jaar. Ze droomt dat er inbrekers in huis zijn. In haar droom grijpt ze een stok om zichzelf te verdedigen. In werkelijkheid pakt ze de bureaustoel naast het bed en trekt die om. Haar partner schrikt zich kapot. De volgende ochtend voelt zij zich schuldig, maar ze heeft ook het gevoel dat haar droom zó echt was dat ze bijna nog boos is op die denkbeeldige inbrekers.

Dit soort verhalen hoor je vaak terug in slaapcentra. De daden zijn heftig, de emoties ook. En de dromer is meestal niet agressief in het dagelijks leven. Het speelt zich af in dat rare tussengebied waar droom en werkelijkheid door elkaar gaan lopen.

Parasomnie of iets neurologisch groters?

Hier wordt het spannend, en eerlijk gezegd ook een beetje confronterend. REM slaap gedragsstoornis staat namelijk bekend als een mogelijke voorbode van bepaalde neurodegeneratieve ziekten, zoals de ziekte van Parkinson, dementie met Lewy bodies of multiple system atrophy.

Niet bij iedereen, maar bij een opvallend grote groep. In onderzoek zie je dat een aanzienlijk deel van de mensen met idiopathische RBD (dus RBD zonder duidelijke andere oorzaak) binnen jaren tot decennia een van deze aandoeningen ontwikkelt.

Dat betekent niet dat iedereen met RBD automatisch Parkinson krijgt. Maar het is wel een signaal dat de hersenen kwetsbaar zijn. Een soort vroege waarschuwing, lang voordat de eerste trillingen, stijfheid of geheugenproblemen op de voorgrond treden.

Voor artsen is dat dubbel. Aan de ene kant: hoe eerder je weet dat iemand risico loopt, hoe beter je kunt monitoren en begeleiden. Aan de andere kant: we kunnen die ziekten nog niet genezen. Dus wat doe je met die informatie? Het is nou ja, best wel een ethisch mijnenveld.

Oorzaken: van medicijnen tot hersenstam

RBD kan grofweg in twee categorieën vallen:

• Secundair: als gevolg van iets anders
• Idiopathisch: op zichzelf staand, zonder duidelijke andere oorzaak

Bij secundaire RBD zie je bijvoorbeeld:

• Bepaalde antidepressiva (met name uit de SSRI- en SNRI-groep)
• Neurologische aandoeningen (zoals Parkinson of dementie met Lewy bodies)
• Ernstige hersenbeschadiging of ontsteking

De kern zit in de hersenstam, waar de schakelaar voor spierremming tijdens REM-slaap zit. Als daar iets misgaat – door degeneratie, ontsteking, een klein infarct of medicatie-invloed – kan die remfunctie wegvallen.

Idiopathische RBD is vaak het raadselachtige deel: op scans zie je soms nog niets opvallends, maar het gedrag is er wel. Dit is precies de groep waarbij later vaker neurodegeneratieve aandoeningen opduiken.

Hoe weet je of je “gewoon druk droomt” of RBD hebt?

Een paar vragen die je jezelf (en je partner) kunt stellen:

• Heb je of je partner al letsel opgelopen door jouw nachtelijke gedrag?
• Lijkt je gedrag tijdens de slaap te passen bij een droom (bijvoorbeeld vechten in de droom, slaan in het echt)?
• Gebeurt het al maanden of jaren, niet alleen in een stressvolle week?
• Word je meestal vrij helder wakker na zo’n episode, zonder grote verwarring?

Als je nu denkt: oei, dit komt wel heel bekend voor, dan is het tijd om verder te kijken dan “ik slaap een beetje onrustig”.

De rol van het slaaponderzoek: ja, dit is er zo eentje voor het slaapcentrum

REM slaap gedragsstoornis wordt niet vastgesteld met een snel vragenlijstje in de wachtkamer. Een serieuze diagnose vraagt meestal om een polysomnografie in een slaapcentrum: een nachtje slapen met plakkers, sensoren en camera.

Waarom die moeite?

• Er wordt gekeken of je tijdens REM-slaap inderdaad te veel spierspanning hebt.
• Met video kan men zien of je gedrag past bij RBD en niet bij bijvoorbeeld nachtelijke epilepsie.
• Andere slaapstoornissen, zoals ernstige slaapapneu, kunnen worden uitgesloten of juist ontdekt.

In Nederland en België zijn gespecialiseerde slaapcentra, vaak gekoppeld aan neurologie of longgeneeskunde. Via de huisarts kun je meestal worden doorverwezen als er een serieuze verdenking is.

Behandeling: veiligheid eerst, pillen daarna

Bij RBD draait behandeling om twee grote lijnen: risico verminderen en de hersenen tot rust brengen.

Je slaapkamer herinrichten (ja, echt)

Klinkt misschien overdreven, maar de eerste stap is vaak gewoon praktisch:

• Haal scherpe of harde voorwerpen weg rond het bed.
• Overweeg een lager bed of een matras op een bedbodem dicht bij de grond.
• Nachtkastjes met scherpe hoeken? Niet handig.
• Soms slapen partners tijdelijk in aparte bedden of zelfs kamers, puur ter bescherming.

Het voelt misschien wat dramatisch, maar als je een keer hard met je hoofd tegen de kast bent geknald, is de motivatie meestal snel aanwezig.

Medicatie: dempen zonder plat te slaan

In veel behandelrichtlijnen komen twee middelen regelmatig terug:

• Clonazepam (een benzodiazepine): kan de nachtelijke episodes flink verminderen, maar heeft natuurlijk ook bijwerkingen zoals sufheid overdag en risico op vallen, vooral bij ouderen.
• Melatonine in hogere doseringen dan de bekende ‘slaaptabletjes’ uit de drogist: kan bij sommige mensen het gedrag afzwakken.

Welke optie gekozen wordt, hangt af van leeftijd, andere medicijnen, valrisico en eventuele neurologische aandoeningen. Dit is dus geen “even iets bij de apotheek halen"-verhaal, maar echt iets voor een neuroloog of slaaparts.

En dan die lange termijn: wat nu als dit een voorbode is?

Voor mensen bij wie RBD op zichzelf staat, zonder duidelijke oorzaak, komt vroeg of laat die vraag: Betekent dit dat ik Parkinson krijg?

Het eerlijke antwoord is: het risico is verhoogd, maar niemand kan je op individueel niveau exact vertellen wat er gaat gebeuren. Wat wél zinvol is:

• Regelmatige controles bij een neuroloog
• Alert zijn op vroege signalen: trillen, stijve spieren, verandering in reuk, veranderingen in stemming of cognitie
• Leefstijlfactoren optimaliseren: voldoende bewegen, gezonde voeding, goede bloeddruk- en suikerregulatie

Nee, daarmee voorkom je niet alles. Maar je geeft je brein in elk geval de best mogelijke uitgangspositie.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Als je dit leest en denkt: ja, ik heb ook wel eens wild gedroomd, dan hoef je niet meteen in paniek te raken. Een incidentele nacht met rare dromen en wat gedraai is normaal.

Maar:

• Als je partner herhaaldelijk klappen, trappen of duwen krijgt in jouw slaap
• Als je uit bed bent gevallen of bijna gevallen
• Als je zelf met blauwe plekken wakker wordt zonder dat je weet hoe
• Als dit al maanden of jaren speelt

… dan is het niet meer gewoon ‘druk slapen’. Dan is een gesprek met je huisarts echt op zijn plaats. Noem daarbij expliciet dat je denkt aan een parasomnie, en eventueel aan REM slaap gedragsstoornis. Dat helpt om gericht te verwijzen.

Waarom het goed is dat we hier eerlijk over praten

REM slaap gedragsstoornis zit op een gek kruispunt: het is aan de ene kant een slaapstoornis, aan de andere kant een mogelijk vroege uiting van een neurologisch proces. Het raakt relaties (want ja, samen slapen wordt ineens een risico-activiteit), veiligheid en toekomstperspectief.

Openheid helpt. Partners die durven zeggen: “Ik voel me niet veilig ’s nachts.” Mensen die durven toegeven dat ze bang zijn om hun partner pijn te doen. Artsen die niet wegwuiven met “ach, iedereen droomt wel eens heftig”, maar dóórvragen.

En jij? Als je jezelf herkent in Erik of Fatima: je bent niet de enige, en je bent ook niet ‘gek’ of ‘agressief in je slaap’. Er is iets aan de hand in je hersenen dat we steeds beter beginnen te begrijpen. Dat is soms confronterend, maar het opent ook de deur naar gerichte hulp.

Veelgestelde vragen over REM slaap gedragsstoornis

Is REM slaap gedragsstoornis hetzelfde als slaapwandelen?

Nee. Bij slaapwandelen treedt het gedrag vooral op in de diepe niet-REM-slaap, vaak in de eerste helft van de nacht, en is iemand meestal verward als hij of zij wordt gewekt. Bij REM slaap gedragsstoornis gebeurt het juist tijdens de droomslaap, vaak later in de nacht, en herinnert iemand zich vaak levendige dromen die passen bij het gedrag.

Kan stress dit veroorzaken of verergeren?

Stress kan droomslaap onrustiger maken en bestaande RBD-klachten duidelijker naar voren brengen. Maar pure stress als enige oorzaak van een echte REM slaap gedragsstoornis is onwaarschijnlijk. Wel kan stress zorgen dat je sneller hulp zoekt, omdat de nachten onrustiger worden.

Gaat REM slaap gedragsstoornis vanzelf weer over?

In sommige gevallen, zeker als het door een tijdelijk medicijn of een acute hersenaandoening komt, kunnen de klachten afnemen. Maar idiopathische RBD is vaak chronisch. De ernst kan wisselen, maar volledig spontaan verdwijnen is niet de regel. Daarom is monitoring op de langere termijn belangrijk.

Is het gevaarlijk om iemand wakker te maken tijdens een episode?

Het is niet per se gevaarlijk, maar iemand kan in de war zijn en vanuit de droom nog even doorreageren. Vaak is het veiliger om op afstand te blijven, de omgeving te beschermen (bijvoorbeeld dekbed tussen jou en de slaper) en rustig bij naam te roepen. De exacte aanpak verschilt per persoon; een slaaparts kan hierover adviseren.

Kun je zelf iets doen zonder medicijnen?

Ja. Je kunt de slaapkamer veiliger maken, alcoholgebruik beperken (want dat kan de slaapstructuur verstoren), een regelmatig slaappatroon aanhouden en samen met je partner afspraken maken over hoe te reageren bij nachtelijke onrust. Maar als er echt sprake is van RBD, is een medische beoordeling altijd aan te raden.

Meer lezen (betrouwbare Nederlandse bronnen)

• Thuisarts over slaapstoornissen en parasomnieën: https://www.thuisarts.nl
• Hersenstichting – informatie over slaap en hersenaandoeningen: https://www.hersenstichting.nl
• Slaapinstituut – achtergrond over verschillende slaapstoornissen: https://www.slaapinstituut.nl