Nachtzweet: wanneer slapen voelt als een sportschool

Waarom nachtzweten je slaap zo onderuit haalt

Nachtzweet is niet alleen een beetje vervelend. Het verstoort je slaap op meerdere niveaus.

Je lichaam probeert tijdens de nacht juist af te koelen. Je kerntemperatuur daalt, je huidvaten verwijden een beetje, je ademhaling wordt rustiger. Dat helpt je om in slaap te vallen en in slaap te blijven. Als je ineens extreem begint te zweten, is dat eigenlijk een noodrem van je lichaam: er klopt iets niet in de temperatuurregulatie, hormonen of zenuwstelsel.

Het gevolg:

• Je wordt vaker wakker, soms half, soms helemaal
• Je draait, woelt, zoekt een droge plek in bed
• Je moet soms van pyjama wisselen of zelfs je bed verschonen
• Je hart kan sneller kloppen en je kunt onrustig of opgejaagd voelen

En dan hebben we het nog niet eens over de volgende dag. Mensen met fors nachtzweten vertellen vaak dat ze zich overdag:

• gebroken voelen, ondanks “genoeg” uren in bed
• prikkelbaar zijn
• zich slechter kunnen concentreren
• sneller ziek of verkouden lijken te worden

Neem Sara, 42 jaar. Ze werd maandenlang elke nacht rond 3 uur wakker, drijfnat. Ze dacht eerst: “Zal wel stress zijn.” Ze sliep met het raam open, dunner dekbed, katoenen nachthemd. Niks hielp. Overdag zat ze gapend in vergaderingen en begon ze fouten te maken op haar werk. Pas toen haar huisarts haar hormonen en schildklier liet controleren, kwam er een duidelijker beeld naar voren.

Wanneer is nachtzweten “normaal” en wanneer niet?

Iedereen zweet. Ook ‘s nachts. En soms is dat gewoon logisch:

• Je slaapkamer is veel te warm (boven de 19 graden)
• Je slaapt onder een dik winterdekbed in de lente of zomer
• Je hebt alcohol gedronken voor het slapengaan
• Je eet pittig eten laat op de avond

Dat soort dingen geeft meestal eenmalig of kortdurend meer zweten. Je bed is misschien warm, maar niet dat je je nachtkleding moet uitwringen.

Nachtzweet wordt pas echt een signaal als:

• je regelmatig je nachtkleding of beddengoed moet verschonen omdat het zo nat is
• het weken tot maanden aanhoudt
• je er wakker van wordt en slechter slaapt
• je óók andere klachten hebt, zoals afvallen, koorts, hartkloppingen, hoesten, je heel moe voelen of stemmingswisselingen

Dan is het geen “ach ja, ik heb het gewoon snel warm” meer, maar een klacht die je serieus mag nemen.

De verborgen link tussen nachtzweten en je hormonen

Hormonen spelen een grote rol bij temperatuurregulatie en slaap. Als die in de war zijn, merk je dat vaak als eerste ‘s nachts.

Overgang en nachtzweten

Bij vrouwen in de overgang is nachtzweten bijna berucht. Opvliegers overdag zijn al irritant, maar ‘s nachts zijn ze echt slaapkillers. Je wordt wakker met een golf van warmte, gevolgd door heftig zweten. Daarna krijg je het vaak weer koud.

Het lastige: veel vrouwen herkennen de overgang pas laat, zeker als ze nog onregelmatig menstrueren. Ze denken: “Ik slaap gewoon slecht” of “Ik heb vast stress”. Terwijl de hormoonschommelingen (oestrogeen en progesteron) een directe trigger zijn voor nachtzweten.

Schildklier en andere hormonen

Een te snel werkende schildklier kan je stofwisseling flink opjagen. Je hart slaat sneller, je valt soms af zonder reden, je voelt je opgejaagd en ja, je zweet meer. Ook ‘s nachts. Dat kan je slaap behoorlijk verstoren.

Ook andere hormoonverstoringen - zoals bij bepaalde bijnierproblemen of diabetes - kunnen ervoor zorgen dat je ‘s nachts zweterig en onrustig bent. Sommige mensen worden wakker met zweetaanvallen door een hypo (te lage bloedsuiker), vaak gecombineerd met trillen en hartkloppingen.

Stress, angst en dat nachtelijke zweetbad

Je hoofd kan rustig lijken, maar je lichaam vertelt soms een ander verhaal.

Bij stress en angst staat je zenuwstelsel vaker in een soort “alarmstand”. Adrenaline en andere stresshormonen zorgen ervoor dat je lichaam sneller reageert: hogere hartslag, oppervlakkiger ademhalen, meer spanning in je spieren en ja, meer zweetproductie.

‘s Nachts kan dat zo gaan:

Je ligt eindelijk te slapen. Maar in de diepere slaapfases gaat je brein toch aan de slag met alle zorgen van de dag. Je krijgt onrustige dromen of bijna-nachtmerries. Je lichaam reageert alsof er gevaar is: hartslag omhoog, bloeddruk omhoog, zweetklieren aan. Je wordt wakker in een klam of zelfs nat bed, soms met een benauwd of opgejaagd gevoel.

Mark, 35 jaar, merkte dat hij vooral in drukke periodes op zijn werk badend in het zweet wakker werd. Geen koorts, geen gewichtsverlies, verder gezond. Overdag was hij “gewoon wat gestrest” volgens zichzelf. Pas toen hij begon met ontspanningsoefeningen en zijn schermtijd voor het slapengaan flink beperkte, merkte hij dat de zweetaanvallen ‘s nachts afnamen.

Nachtzweten door medicijnen en middelen

Best veel medicijnen hebben nachtzweten als bijwerking. Dat staat vaak keurig in de bijsluiter, maar wie leest die nou echt van A tot Z?

Veelvoorkomende boosdoeners zijn onder andere:

• bepaalde antidepressiva
• sommige pijnstillers en koortsremmers
• medicijnen tegen suikerziekte
• hormoonbehandelingen (bijvoorbeeld bij borstkanker of prostaatkanker)
• middelen tegen hoge bloeddruk

Ook alcohol en drugs kunnen meespelen. Alcohol verstoort de slaaparchitectuur en de temperatuurregulatie. Dat verklaart waarom je na een avond stevig drinken ‘s nachts klam of kletsnat wakker kunt worden, vaak gecombineerd met onrustig slapen.

Als je merkt dat nachtzweten begon nadat je met een nieuw medicijn startte, is dat iets om met je arts of apotheker te bespreken. Niet meteen stoppen, wel samen kijken naar alternatieven of een andere dosering.

Wanneer nachtzweten wijst op iets serieuzers

Laten we het beestje maar bij de naam noemen: soms is nachtzweten een signaal van een onderliggende ziekte. Dat betekent niet dat dat bij jou zo is, maar het is ook niet zinvol om dat volledig weg te wuiven.

Nachtzweten kan onder andere voorkomen bij:

• infecties (zoals tuberculose, bepaalde bacteriële infecties, virale infecties)
• sommige vormen van kanker (vooral lymfeklierkanker)
• auto-immuunziekten

De combinatie waar artsen extra alert op zijn, is:

• nachtzweten
• onverklaard gewichtsverlies
• langdurige of terugkerende koorts
• algemene malaise, je “ziek” voelen zonder duidelijke reden

Heb je dit soort klachten samen, dan is het verstandig om niet eindeloos te blijven gegoogelen, maar je huisarts te bellen. Niet omdat je meteen het ergste moet denken, maar omdat je lichaam dan duidelijk aangeeft: er klopt iets niet.

Betrouwbare informatie over wanneer je met nachtzweten naar een arts moet, vind je bijvoorbeeld op:

• Thuisarts - Nachtzweten (zoek op “nachtzweten")
• Gezondheidsnet - Nachtzweten

Hoe je slaapkamer je zweetprobleem groter (of kleiner) maakt

Laten we het praktische stuk niet overslaan. Soms wordt een milde aanleg voor nachtzweten flink verergerd door je slaapomgeving.

Een paar factoren die vaak meespelen:

• Slaapkamer te warm: ideaal is ongeveer 16 tot 18 graden
• Geen ventilatie: geen raam open, dikke gordijnen, warme lucht blijft hangen
• Synthetisch beddengoed en nachtkleding: houden warmte en vocht vast
• Een matras dat slecht ademt

Dat betekent niet dat je met alleen een ander dekbed alle problemen oplost, maar het kan wel het verschil maken tussen “klam” en “doornat”.

Veel mensen slapen trouwens met veel te dikke dekens omdat ze bang zijn het koud te krijgen. Maar je lichaam warmt zichzelf op. Liever iets frisser in de kamer en lagen die je kunt aanpassen dan een sauna-achtige slaapkamer.

Wat je zelf vandaag al kunt proberen

Zonder te doen alsof je alles met een paar simpele trucjes oplost, zijn er wél dingen die je zelf kunt testen.

Speel met temperatuur en materiaal

• Zet de thermostaat lager in de avond en houd de slaapkamer rond de 16-18 graden.
• Gebruik ademende materialen: katoen, linnen, wol in plaats van synthetische stoffen.
• Kies liever voor meerdere dunne lagen dan één dikke deken.
• Douche lauwwarm in plaats van heet vlak voor het slapengaan. Heel heet douchen kan je lichaamstemperatuur juist tijdelijk omhoog jagen.

Kijk kritisch naar je avondritueel

• Beperk alcohol in de avond. Zelfs “maar” een paar glazen wijn kunnen je slaapkwaliteit flink verslechteren.
• Eet niet super pittig of heel zwaar vlak voor bedtijd.
• Bouw je dag mentaal af: schermen eerder uit, geen heftige mails meer lezen in bed, liever iets rustigs doen.

Let op andere signalen van je lichaam

Schrijf een week lang op:

• hoe vaak je ‘s nachts wakker wordt door het zweten
• hoe nat je bent (bijvoorbeeld: alleen nek, hele rug, beddengoed doorweekt)
• of je koorts hebt gemeten
• of je andere klachten hebt, zoals hoesten, afvallen, hartkloppingen, benauwdheid

Dat dagboekje is goud waard als je naar de huisarts gaat. Het maakt het gesprek veel concreter.

Wanneer je écht naar de huisarts moet

Er zijn een paar situaties waarin je beter niet blijft afwachten:

• Je hebt al langer dan 4 tot 6 weken fors nachtzweten
• Je moet regelmatig je nachtkleding of beddengoed verschonen door het zweet
• Je valt af zonder dat je dat probeert
• Je hebt koorts of voelt je “grieperig” zonder duidelijke oorzaak
• Je hebt langdurig hoesten, benauwdheid of onverklaarbare pijn
• Je hebt een bekende ziekte waarbij nachtzweten kan passen (bijvoorbeeld een auto-immuunziekte, kanker, hiv)

De huisarts zal meestal vragen stellen over je klachten, je onderzoeken en soms bloedonderzoek aanvragen. In sommige gevallen word je doorverwezen naar een internist, longarts, gynaecoloog of endocrinoloog.

Op Thuisarts.nl kun je alvast lezen hoe zo’n consult er ongeveer uitziet en welke vragen je kunt verwachten.

Nachtzweten en slaapproblemen: een vicieuze cirkel

Nachtzweten is vaak niet alleen een symptoom, maar ook een aanjager van andere slaapproblemen.

Als je regelmatig badend in het zweet wakker wordt, kun je:

• bang worden om naar bed te gaan ("straks is het weer zo"), waardoor je moeite krijgt met inslapen
• meer gaan piekeren in de nacht
• een onrustig slaapritueel ontwikkelen (steeds checken of het niet te warm is, onrustig draaien, vaak naar het toilet)

Dat maakt de nachten korter en gefragmenteerder. Je diepe slaap wordt minder, je REM-slaap raakt verstoord en je wordt overdag vermoeider. Die vermoeidheid maakt je vaak weer gevoeliger voor stress, waardoor je ‘s nachts nóg onrustiger slaapt. En zo blijf je in een rondje draaien.

Soms is het dus niet genoeg om alleen de oorzaak van het zweten aan te pakken. Je slaappatroon zelf heeft dan ook een reset nodig. Denk aan:

• vaste bedtijden
• geen schermen meer in het laatste uur voor het slapengaan
• ontspanningsoefeningen of ademhalingsoefeningen
• eventueel begeleiding via een slaapcoach of psycholoog, zeker als angst en piekeren een grote rol spelen

Goede achtergrondinformatie over gezond slapen vind je bijvoorbeeld op Nederlandse slaapwebsites zoals slaapinstituut.nl.

De psychologische kant: schaamte en relativering

Veel mensen met nachtzweten praten er nauwelijks over. Het voelt ongemakkelijk, soms zelfs vies. Zeker als je een partner hebt waarmee je het bed deelt.

Toch is dat zwijgen vaak onnodig. Nachtzweten komt veel vaker voor dan je denkt. Bij vrouwen in de overgang, bij mensen met stressvolle banen, bij mensen met chronische ziekten, bij jongeren met angstklachten. Je bent dus niet “raar”.

Het helpt vaak om:

• het bespreekbaar te maken met je partner, zodat die snapt waarom je ‘s nachts soms het bed moet verschonen of naar de badkamer loopt
• er eerlijk over te zijn bij je huisarts, ook als je je schaamt
• jezelf niet te veroordelen: je lichaam probeert iets te vertellen, dat is geen zwaktebod

En ja, soms is de oorzaak relatief onschuldig en kun je met wat aanpassingen veel winnen. Soms is er meer onderzoek nodig. In beide gevallen geldt: liever duidelijkheid dan maandenlang in een nat bed liggen en hopen dat het vanzelf wel overgaat.

Veelgestelde vragen over nachtzweten

Is nachtzweten altijd gevaarlijk?

Nee. Nachtzweten kan komen door iets eenvoudigs als een warme slaapkamer, pittig eten of alcohol. Maar als het heftig is, lang aanhoudt of samengaat met andere klachten zoals afvallen of koorts, is het wel iets om serieus te nemen en met je huisarts te bespreken.

Kan nachtzweten door stress komen?

Ja, absoluut. Stress en angst kunnen je zenuwstelsel activeren, waardoor je lichaam ‘s nachts in een soort “alarmstand” blijft. Dat kan leiden tot onrustige slaap, hartkloppingen en zweten. Ontspanningsoefeningen, goede slaaphygiëne en soms psychologische hulp kunnen dan helpen.

Helpt het om onder een dunner dekbed te slapen?

Dat kan zeker schelen, vooral als je nu onder een heel dik dekbed slaapt of synthetisch beddengoed gebruikt. Maar als je écht je nachtkleding of beddengoed moet verschonen omdat het zo nat is, is de kans groot dat er meer speelt dan alleen een te warm dekbed.

Kan ik zelf testen of mijn nachtzweten “normaal” is?

Je kunt een week lang bijhouden hoe vaak en hoe heftig je zweet, welke andere klachten je hebt en wat je ‘s avonds eet, drinkt en doet. Als je merkt dat je regelmatig doorweekt wakker wordt of andere klachten opvallen, is dat een signaal om naar de huisarts te gaan.

Naar welke arts moet ik met nachtzweten?

Je begint altijd bij de huisarts. Die kent je medische voorgeschiedenis, je medicijnen en je leefsituatie. De huisarts kan beoordelen of aanvullend onderzoek nodig is of dat je eventueel moet worden doorverwezen naar een specialist, zoals een internist, longarts, gynaecoloog of endocrinoloog.

Nachtzweten is geen klein ongemak als het je nachtrust structureel sloopt. Je hoeft er niet mee te blijven doorlopen. Met een combinatie van praktische aanpassingen, eerlijk kijken naar stress en hormonen, en zo nodig medisch onderzoek, kun je vaak een stuk droger - en vooral beter - gaan slapen.