Waarom je benen ’s nachts niet stil blijven - en wat je eraan kunt doen

Waarom PLMD behandelen meer is dan “ach, wat getrek in je benen”

Veel mensen horen pas de term PLMD als ze al jaren moe rondlopen. Of, eerlijker: half functioneren. Neem Karin, 52 jaar. Ze dacht dat haar burn-out maar niet overging. Pas toen haar man klaagde dat haar benen de hele nacht door aan het schoppen waren, kwam er een slaaponderzoek. Diagnose: PLMD met tientallen bewegingen per uur. Geen wonder dat ze elke ochtend gebroken wakker werd.

PLMD is geen modewoord voor een beetje onrustige benen. Het zijn herhaalde, stereotype bewegingen van je benen (soms ook armen) tijdens de slaap. Vaak merk je er zelf weinig van, maar je slaap wordt gefragmenteerd. En gefragmenteerde slaap betekent: minder diepe slaap, minder hersteltijd, meer slaperigheid en concentratieproblemen overdag.

Behandeling draait dus niet om “die rare bewegingen wegpoetsen”, maar om iets veel belangrijkers: weer echte, herstellende nachtrust krijgen. En dat vraagt meestal om een combinatie van aanpassingen, onderzoek en soms medicatie.

Eerst de basis: klopt de diagnose eigenlijk wel?

Het klinkt flauw, maar voordat iemand met PLMD behandeld wordt, gaat het hier vaak al mis. Veel mensen krijgen een vage diagnose als “onrustige slaap” of “stress”.

Een paar punten waarop je arts of slaapcentrum hoort te letten:

• Is er een slaapregistratie (polysomnografie) gedaan waarbij de beenspieren zijn gemeten?
• Zijn de bewegingen echt periodiek en herhalend, niet alleen wat willekeurig trillen?
• Is er gekeken of er óók sprake is van rusteloze benen (RLS), slaapapneu of andere slaapstoornissen?

Bij Mark, 41 jaar, werd eerst alleen slaapapneu vastgesteld. Hij kreeg een CPAP-apparaat, maar bleef moe. Pas bij een tweede slaaponderzoek, dit keer met goede registratie van de beenspieren, bleek dat hij daarnaast forse PLMD had. Moraal van het verhaal: als je behandeling niet helpt, mag je best wel kritisch zijn en vragen om herbeoordeling.

Wanneer moet je doorvragen bij je arts?

Als je arts zegt: “We zien wel wat beenbewegingen, maar dat is normaal”, en jij:

• overdag duidelijk slaperig bent
• moeite hebt met concentreren of geheugen
• vaak wakker wordt zonder duidelijke reden
• of een partner hebt die klaagt dat jij de hele nacht ligt te schoppen

...dan is het heel redelijk om te vragen: “In hoeverre kunnen deze bewegingen mijn slaap verstoren, en is behandeling zinvol?” Je hoeft geen slaaparts te zijn om te voelen dat je lijf protesteert.

De eerste laag van behandeling: leefstijl en gewoontes die écht uitmaken

Nee, PLMD los je niet op met alleen een kopje kruidenthee en een meditatie-app. Maar je maakt het jezelf ook onnodig zwaar als je de basis laat liggen. Denk aan het verschil tussen met wind tegen fietsen of met een duwtje in de rug.

Een paar factoren die PLMD vaak verergeren en die je zelf kunt beïnvloeden:

Cafeïne, alcohol en nicotine: kleine boosdoeners met groot effect

Cafeïne (koffie, cola, energiedrank, sommige theesoorten) kan de slaapkwaliteit aantasten en de prikkelbaarheid van spieren vergroten. Zeker later op de dag. Veel mensen merken dat hun nachtelijke schokken afnemen als ze na 14.00 uur geen cafeïne meer nemen.

Alcohol lijkt je misschien te helpen inslapen, maar zorgt voor onrustige slaap en meer fragmentatie. Bij mensen met PLMD zie je vaak dat de nachtelijke bewegingen toenemen na een avond drinken. Hetzelfde verhaal met nicotine: het stimuleert, ook als jij denkt dat je “er wel tegen kunt”.

Slaaphygiëne: saai woord, groot effect

Bij PLMD is je slaap al kwetsbaar. Alles wat je slaap verder verstoort, maakt de impact van de beenbewegingen groter. Denk aan:

• vaste bed- en opstaantijden (ook in het weekend, ja, helaas)
• een koele, donkere, rustige slaapkamer
• schermen uit minstens een half uur voor bedtijd
• niet eten vlak voor het slapengaan

Klinkt bekend? Zeker. Maar bij mensen met PLMD zie je dat kleine verbeteringen hier soms net het verschil maken tussen “ik trek het niet meer” en “het is vervelend, maar leefbaar”.

IJzer, bloedwaarden en andere dingen die je liever niet overslaat

Bij onrustige bewegingen in de slaap hoort eigenlijk standaard bloedonderzoek. Toch gebeurt dat in de praktijk niet altijd.

Waar wordt vaak naar gekeken?

• Ferritine (ijzervoorraad)
• Hemoglobine
• Nierfunctie
• Soms ook vitamine B12 en foliumzuur

Bij rusteloze benen (RLS) is een lage ferritine-waarde een bekende factor. Bij PLMD zie je een vergelijkbaar patroon: een ijzertekort of lage ijzervoorraad kan de klachten aanwakkeren. En nee, “geen bloedarmoede” betekent niet automatisch dat je ijzerstatus optimaal is.

Bij Sanne, 36 jaar, bleek haar ferritinewaarde net boven de ondergrens te hangen. Formeel “normaal”, praktisch gezien veel te laag voor iemand met forse slaapklachten en nachtelijke beenbewegingen. Na ijzersuppletie knapten zowel haar RLS-achtige klachten als de PLMD aanmerkelijk op.

IJzersuppletie: niet zomaar zelf dokteren

IJzer “voor de zekerheid” slikken is geen goed idee. Te veel ijzer is ook niet gezond. Laat altijd eerst je waarden bepalen en bespreek met je arts welke streefwaarde passend is. Bij mensen met bewegingsstoornissen in de slaap wordt vaak een hogere ferritine-streefwaarde aangehouden dan de ondergrens van het laboratorium.

Meer achtergrond over ijzer en gezondheid kun je onder andere vinden op:

• Thuisarts - Bloedarmoede

Medicatie: wanneer, welke en waar moet je voor oppassen?

Laten we eerlijk zijn: veel mensen komen pas bij een slaaparts als ze al van alles geprobeerd hebben. Op dat punt is medicatie soms gewoon nodig om de vicieuze cirkel van slechte nachten en uitgeputte dagen te doorbreken.

Belangrijk: de keuze voor medicijnen is maatwerk. Dit is dus géén doe-het-zelf-menu, maar een overzicht van wat artsen in de praktijk gebruiken.

Middelen die vaak worden overwogen

Artsen kijken meestal naar middelen die ook bij rusteloze benen of bepaalde neurologische aandoeningen worden gebruikt. Voorbeelden zijn:

• dopamine-agonisten (zoals pramipexol of ropinirol)
• bepaalde anti-epileptica (zoals gabapentine of pregabaline)
• soms benzodiazepinen (bijvoorbeeld clonazepam), vooral als er ook andere slaapstoornissen spelen

Bij PLMD zonder duidelijke klachten overdag wordt soms helemaal geen medicatie gestart. Maar als je echt functioneert op halve kracht, is het gesprek over medicatie heel terecht.

De keerzijde: bijwerkingen en gewenning

Bij dopamine-agonisten kan na verloop van tijd zogeheten “augmentatie” optreden: de klachten worden eerder op de avond erger of breiden zich uit. Dat zie je vooral bij RLS, maar het principe is vergelijkbaar. Daarom willen artsen vaak zo laag mogelijk doseren en niet onnodig lang verhogen.

Anti-epileptica kunnen slaperigheid of duizeligheid geven, vooral in het begin. Benzodiazepinen hebben weer hun eigen pakketje risico’s: gewenning, sufheid overdag, verhoogd valrisico op oudere leeftijd.

Daarom is het zo belangrijk om bij elke controle niet alleen te kijken: “Zijn de beenbewegingen minder?”, maar vooral: “Slaap je beter, voel je je overdag alerter, kun je beter functioneren?”

Thuisarts heeft een toegankelijke uitleg over medicijngebruik in het algemeen en de afwegingen die daarbij horen:

• Thuisarts - Medicijnen

Wat als je óók rusteloze benen hebt?

PLMD en rusteloze benen (RLS) zijn familie van elkaar, maar niet hetzelfde. Het wordt pas echt interessant als je allebei hebt, wat vaker voorkomt dan je denkt.

RLS speelt vooral vóór je slaap: een onrustig, kriebelend, soms pijnlijk gevoel in de benen, waardoor je moet bewegen. PLMD speelt tijdens de slaap: ritmische schokken en bewegingen, vaak zonder dat je het bewust doorhebt.

In de praktijk zie je dat artsen dan vaak de behandeling meer richten op de RLS, omdat dat subjectief het meest hinderlijk is. Het goede nieuws: middelen die bij RLS werken, hebben meestal ook effect op PLMD. Maar het kan zijn dat je slaaponderzoek nog laat zien dat er bewegingen overblijven, terwijl jij je al veel beter voelt. Dan is de vraag: moet je alles “wegbehandelen”, of is “goed genoeg” ook goed genoeg?

Bij Tom, 58 jaar, bleef het aantal beenbewegingen op het slaaponderzoek redelijk hoog. Maar hij voelde zich overdag voor het eerst in jaren weer fit, kon weer autorijden zonder in te dutten en hoefde niet meer elk weekend bij te slapen. In overleg met zijn arts besloten ze de medicatie niet verder op te voeren. De uitkomst telt, niet alleen de meetwaarde.

Meer algemene informatie over rusteloze benen vind je bijvoorbeeld bij de Hersenstichting:

• Hersenstichting - Rusteloze benen

Combinatieproblemen: PLMD, slaapapneu en andere stoorzenders

PLMD komt opvallend vaak niet in zijn eentje. Slaapapneu, periodiek snurken, insomnie, zelfs depressie of angstklachten lopen er regelmatig naast.

Eerst de grote olifant in de kamer aanpakken

Als je én slaapapneu én PLMD hebt, is het logisch om eerst de apneu goed te behandelen. Soms nemen de beenbewegingen al af als je ademhaling stabieler wordt tijdens de slaap. Soms ook niet, en moet je daarna alsnog specifiek op PLMD richten.

Bij mensen met veel stress of een depressie zie je vaak dat de waak-slaapgrens onrustiger wordt. Dat kan de impact van PLMD weer vergroten. Behandeling van de psychische klachten kan dan indirect ook je slaapkwaliteit verbeteren.

De kunst is om niet in hokjes te denken: “Dit is apneu, dit is PLMD, dit is depressie”, maar te kijken hoe alles samen jouw nachten beïnvloedt.

Wat kun je zelf doen naast medicatie en onderzoek?

Je hebt geen volledige controle over PLMD, maar je bent ook niet machteloos. Een paar strategieën die in de praktijk vaak helpen als aanvulling op medische behandeling:

Beweging overdag, maar niet overdrijven

Regelmatig bewegen overdag helpt je slaapritme. Wandelen, fietsen, lichte krachttraining: allemaal prima. Maar een keiharde sportsessie laat op de avond kan de spieren juist extra prikkelbaar maken. Veel mensen merken dat een rustige, regelmatige routine beter werkt dan pieken en dalen.

Structuur in je dag

Je brein houdt van voorspelbaarheid. Vaste tijden voor opstaan, eten, werken en slapen helpen je slaapcentrum in de hersenen om stabieler te draaien. Bij een kwetsbare slaap, zoals bij PLMD, merk je dat verstoringen (nachtwerk, jetlag, vaak wisselende diensten) extra hard aankomen.

Slaapdagboek bijhouden

Ja, het is even een gedoe. Maar een simpel notitieboekje waarin je een paar weken bijhoudt:

• hoe laat je naar bed gaat en opstaat
• hoe je de nacht ervaart
• hoeveel koffie/alcohol je drinkt
• welke medicatie je neemt

...geeft vaak verrassend veel inzicht. Het helpt je arts ook om patronen te zien en de behandeling beter af te stemmen.

Een toegankelijke uitleg over slaaphygiëne en slaapgewoonten vind je bijvoorbeeld op:

• Slaapinstituut - Slaaphygiëne

Hoe ga je om met een arts die zegt: “Daar kunnen we weinig aan doen”?

Dit is misschien wel het meest frustrerende deel. Je zit tegenover een arts, legt uit dat je al maanden of jaren slecht slaapt, en krijgt te horen dat het “vervelend, maar onschuldig” is. Terwijl jij elke dag merkt dat je geheugen hapert, je humeur achteruit gaat en je werk eronder lijdt.

Een paar dingen die je kunt doen zonder in de strijdstand te schieten:

• Beschrijf heel concreet wat PLMD met je dagelijks functioneren doet. Niet “ik ben moe”, maar: “Ik maak fouten op mijn werk, ik durf soms niet meer auto te rijden, ik trek me sociaal terug omdat ik uitgeput ben.”
• Vraag gericht: “Welke behandelmogelijkheden zijn er volgens u, en wat zijn de voor- en nadelen?”
• Als je het gevoel hebt dat er niet echt naar je geluisterd wordt, kun je vragen om verwijzing naar een slaapcentrum of een tweede mening.

Je hoeft niet luidruchtig te worden om wél duidelijk te zijn. Je lijf is tenslotte jouw verantwoordelijkheid.

Wanneer is de behandeling “goed genoeg”?

PLMD zal bij veel mensen niet magisch verdwijnen. De vraag is dus: wat is een realistisch doel?

Voor de meeste patiënten is dat niet: nul beenbewegingen. Het is:

• overdag weer normaal kunnen functioneren
• je weer kunnen concentreren
• geen constante slaapnood meer voelen
• een partner die niet elke nacht wakker geschopt wordt

Als jij dat punt bereikt hebt, ook al is je slaaponderzoek nog niet “perfect”, dan is de behandeling in de praktijk geslaagd. Je leeft, in plaats van alleen maar te overleven.

Veelgestelde vragen over de behandeling van PLMD

Gaat PLMD ooit helemaal over?

Bij een deel van de mensen blijft PLMD een chronische aandoening. De intensiteit kan wel schommelen: periodes met meer klachten en periodes waarin het rustiger is. Als er een duidelijke oorzaak is, zoals een ijzertekort of medicatie die de klachten uitlokt, kunnen de bewegingen soms sterk afnemen als je dat aanpakt. Maar bij veel mensen blijft een zekere aanleg bestaan.

Is PLMD gevaarlijk voor mijn gezondheid?

PLMD op zichzelf beschadigt je spieren of zenuwen niet. Het probleem zit in de slaapverstoring. Langdurig slechte slaap verhoogt het risico op ongelukken, concentratieproblemen en kan samenhangen met andere gezondheidsproblemen, zoals hoge bloeddruk of stemmingstoornissen. Daarom is het wél de moeite waard om het serieus te nemen en te behandelen.

Helpen magnesium of andere supplementen tegen PLMD?

Magnesium wordt vaak genoemd bij spierkrampen, maar het bewijs dat het specifiek PLMD vermindert is beperkt. Als je een tekort hebt, kan aanvullen zin hebben, maar “zomaar wat slikken” is niet altijd verstandig. Bespreek supplementen altijd met je arts, zeker als je ook andere medicijnen gebruikt of nierproblemen hebt.

Kan ik zelf stoppen met mijn PLMD-medicatie als het beter gaat?

Niet doen zonder overleg. Sommige middelen moet je afbouwen om ontwennings- of reboundklachten te voorkomen. Bovendien kan het zijn dat je slaap langzaam weer verslechtert, zonder dat je het direct in de gaten hebt. Bespreek altijd met je arts hoe en wanneer je een afbouw kunt proberen.

Is PLMD hetzelfde als nachtelijke kramp?

Nee. Nachtelijke kramp zijn plotselinge, pijnlijke samentrekkingen van een spier, vaak in de kuit, waarbij je echt wakker schrikt van de pijn. Bij PLMD zijn de bewegingen meestal kort, ritmisch en vaak niet pijnlijk. Je wordt er niet altijd bewust wakker van, maar je slaap raakt wel versnipperd.

Tot slot: je hoeft je vermoeidheid niet weg te relativeren

Als je al een tijdje met PLMD rondloopt, is de verleiding groot om te denken: “Het zal wel tussen mijn oren zitten” of “Ik stel me aan”. Zeker als eerdere artsen wat schouderophalend reageerden.

Maar slaap is geen luxe. Je hersenen, je humeur, je concentratie, je relaties, je werk - alles leunt op goede nachten. Als je benen ’s nachts hun eigen leven leiden en jouw slaap elke keer weer uit elkaar trekken, is het volkomen logisch dat je overdag op bent.

Behandeling van PLMD is soms zoeken, soms uitproberen, soms opnieuw beginnen. Maar er zijn wél opties: van leefstijlaanpassingen en ijzerbehandeling tot gerichte medicatie en het aanpakken van andere slaapstoornissen. En je mag, nou ja, je móet eigenlijk, van je zorgverleners verwachten dat ze met je meedenken.

Je hoeft niet te leren “ermee te leven” zonder dat er serieus naar je klachten is gekeken. Je mag streven naar nachten waarin je lichaam eindelijk weer doet waar het voor bedoeld is: herstellen, in plaats van tegenwerken.