Bewegingsdrang 's avonds: als je benen niet mee willen slapen

Waarom die drang om te bewegen juist ‘s avonds toeslaat

Het rare aan bewegingsdrang bij slaapproblemen: overdag lijkt het vaak mee te vallen. In de trein naar je werk wiebel je misschien wat met je voet, maar dat doet de halve coupé. Pas als het rustig wordt - op de bank of in bed - merk je hoe heftig het eigenlijk is.

Bij veel mensen gaat het om een vorm van rusteloze benen (Restless Legs Syndrome, in het Nederlands vaak RLS of rustelozebenensyndroom genoemd) of om periodieke beenbewegingen in de slaap (PLMS). Het zijn twee verschillende dingen, maar ze komen vaak samen voor.

• RLS merk je vooral als je wakker bent: een naar, moeilijk te beschrijven gevoel in de benen dat je dwingt om te bewegen.
• PLMS speelt zich vooral af als je slaapt: je benen maken dan onbewuste, stereotype schokbewegingen die je slaap verstoren.

En waarom dan vooral ‘s avonds? Je zenuwstelsel volgt een dag-nachtritme. De dopaminespiegel in de hersenen - een stofje dat beweging en gevoelswaarneming regelt - is ‘s avonds en ‘s nachts anders dan overdag. Bij mensen met RLS of PLMS lijkt dat systeem net wat gevoeliger of ontregeld te zijn, waardoor klachten juist in de avond en nacht naar voren komen.

“Het zit tussen je oren” - of toch niet?

Neem Karin, 42 jaar. Ze vertelt dat ze al jaren “niet stil kan zitten” in de avond. Haar partner wordt gek van haar gewiebel op de bank. De huisarts zei eerst dat het waarschijnlijk stress was. Maar Karin merkte: als ze opstaat en een paar rondjes door de woonkamer loopt, wordt de onrust echt minder. Gaat ze weer liggen, dan begint het opnieuw.

Dat patroon - onrust in de benen in rust, verlichting door bewegen, erger in de avond - is bijna schoolboek-RLS. Maar omdat er geen wond, zwelling of zichtbare afwijking is, wordt het nogal eens weggezet als “nerveus zijn” of “druk in je hoofd”.

Toch zien we in onderzoek duidelijke afwijkingen bij mensen met RLS en PLMS:

• vaker laag ferritine (ijzervoorraad in het lichaam), ook als het gewone Hb nog normaal is
• duidelijke, meetbare beenbewegingen tijdens slaaponderzoek
• verbetering van klachten bij behandeling met bepaalde medicijnen die op dopamine aangrijpen

Met andere woorden: het is geen aanstellerij. Het is een echte neurologische slaapstoornis die je nachtrust en daarmee je gezondheid aantast.

Hoe voelt die avondlijke bewegingsdrang nou eigenlijk?

Mensen beschrijven het vaak zo:

• een kriebel diep in de benen, niet aan de huid
• een soort “stroompjes” of “mieren onder de huid”
• een trekkend, zeurend, soms bijna pijnlijk gevoel
• een innerlijke onrust: je móet je benen bewegen, anders houd je het niet vol

Opvallend: het is meestal niet hetzelfde als spierpijn na het sporten. En ook niet als kramp, die is vaak kort en scherp. Dit is meer een voortdurende, vage onrust die pas echt afneemt als je beweegt.

Bij sommige mensen blijft het bij de benen. Bij anderen schuift het langzaam op naar de armen. En het kan in fases komen: weken veel klachten, dan weer een tijdje minder.

Waarom artsen dit vaak missen

Er zijn een paar redenen waarom avondlijke bewegingsdrang vaak onder de radar blijft:

• Mensen noemen het “onrust” of “ik kan niet stilzitten”, niet meteen “ik heb een slaapstoornis”.
• De klachten zijn het ergst als je thuis in bed ligt, niet in de spreekkamer.
• Veel huisartsen zien het maar af en toe en denken eerder aan stress, spanning of bijwerking van medicatie.

Daar komt bij: veel mensen schamen zich er een beetje voor. Ze vinden zichzelf aanstellerig, of denken dat het gewoon hoort bij ouder worden, zwangerschap of druk zijn.

Toch is het slim om het wél bespreekbaar te maken, zeker als je:

• al langere tijd slechter slaapt door die bewegingsdrang
• overdag slaperig, prikkelbaar of uitgeput bent
• je partner klaagt dat je ‘s nachts ligt te schoppen of schokken

Het verschil tussen een beetje wiebelen en een slaapstoornis

Iedereen heeft wel eens een “tikkie” onrust in de benen. De vraag is: wanneer wordt het een stoornis?

Richtlijnen gebruiken grofweg deze kernpunten voor RLS:

• Je hebt een drang om je benen te bewegen, vaak met een onaangenaam gevoel erbij.
• Het begint of verergert in rust (zitten of liggen).
• Bewegen geeft tijdelijk verlichting.
• Het is duidelijk erger in de avond of nacht dan overdag.

Als je jezelf hierin herkent, en het speelt vaker dan een paar avonden per maand, dan is het geen onschuldige “gewoonte” meer maar mogelijk een behandelbare aandoening.

Bij PLMS merk je het zelf soms amper. Dan is het juist de partner die zegt: “Je schopt me de hele nacht bijna uit bed” of “Je benen schokken de hele tijd”. Of je komt in een slaapcentrum terecht omdat je zo moe blijft, en daar zien ze het pas op een slaapregistratie.

Oorzaken: van ijzertekort tot bijwerkingen

Bij een deel van de mensen is er geen duidelijke, ene oorzaak aan te wijzen. Toch zijn er een paar bekende verbanden die het waard zijn om te checken.

IJzer en ferritine

Een van de beter onderbouwde factoren is de ijzerhuishouding. Niet alleen bloedarmoede, maar vooral een laag ferritine (de ijzervoorraad) lijkt samen te hangen met RLS-achtige klachten. Je kunt dus een normaal Hb hebben en je toch ellendig voelen door een tekort aan ijzervoorraad.

Daarom laten veel artsen bij verdenking op RLS of PLMS standaard ferritine prikken. Soms knappen mensen al merkbaar op als dat tekort wordt aangevuld.

Medicatie

Sommige medicijnen kunnen avondlijke bewegingsdrang uitlokken of verergeren, zoals:

• bepaalde antidepressiva
• sommige antipsychotica
• middelen tegen misselijkheid
• sommige antihistaminica (klassieke slaapproepende allergietabletten)

Niet iedereen reageert hetzelfde, maar het is zinvol om je medicatielijst met je arts door te nemen als je klachten hebt.

Andere aandoeningen

RLS en PLMS komen vaker voor bij:

• nierziekten
• diabetes
• polyneuropathie (zenuwschade in de benen)
• zwangerschap (vooral in het derde trimester)

Bij zwangerschap zien we vaak dat de klachten na de bevalling weer afnemen, zeker als een eventueel ijzertekort wordt gecorrigeerd.

De impact op je slaap is groter dan je denkt

Het venijn zit hem niet alleen in de avondlijke irritatie, maar in wat er ‘s nachts gebeurt. Veel mensen met bewegingsdrang vallen later in slaap, worden vaker wakker en komen minder aan diepe slaap toe.

Bij PLMS zie je in slaaponderzoeken dat mensen tientallen tot soms honderden micro-ontwakingen per nacht hebben. Ze worden er niet altijd bewust wakker van, maar de slaapkwaliteit keldert. Gevolg: overdag ben je moe, kun je je minder goed concentreren, ben je prikkelbaarder en kun je zelfs somber worden.

Dat maakt het extra wrang dat het vaak wordt afgedaan als “een beetje onrust”. Langdurig slechte slaap is gewoon ongezond, punt.

Wat je zelf al kunt doen voordat je naar de arts stapt

Laten we eerlijk zijn: je wilt niet voor elk wissewasje naar de huisarts. Maar er zijn wel een paar dingen die je zelf kunt testen of aanpassen.

Let op patronen

Schrijf een week lang kort op:

• hoe laat de bewegingsdrang begint
• wat je die dag hebt gedaan (koffie, alcohol, sport, lange autorit)
• welke medicijnen of supplementen je gebruikt
• hoe je geslapen hebt en hoe je je overdag voelt

Je krijgt zo een beeld of er duidelijke triggers zijn. Sommige mensen merken bijvoorbeeld dat cafeïne in de namiddag de avondklachten verergert. Of dat lange stilzitten, zoals een bioscoopbezoek, het uitlokt.

Beweging, maar met beleid

Regelmatige beweging overdag helpt vaak, maar overdrijf niet laat op de avond. Een stevige wandeling in de vroege avond kan prettiger zijn dan intensief sporten vlak voor bedtijd. Overbelasting van de spieren kan de onrust juist aanwakkeren.

Slaaphygiëne, maar dan realistisch

Nee, goede slaaphygiëne gaat je RLS niet “genezen”. Maar het maakt het totaalplaatje wel draaglijker. Denk aan:

• vaste tijden naar bed en opstaan
• slaapkamer donker, koel en rustig
• schermen ruim voor bedtijd wegleggen

Zie het als: je haalt alle ruis eraf, zodat je beter ziet wat er overblijft aan echte bewegingsdrang.

Wanneer het tijd is om wél naar de huisarts te gaan

Als je merkt dat:

• je avondlijke bewegingsdrang minstens een paar keer per week optreedt
• je slaap er duidelijk onder lijdt
• je overdag vermoeid, somber of prikkelbaar bent

dan is het gewoon tijd om hulp te vragen. Dat is geen zwaktebod, dat is verstandig.

Bereid dat gesprek een beetje voor:

• beschrijf concreet wat je voelt in je benen
• leg uit dat het erger is in rust en in de avond
• vertel wat bewegen doet met de klachten
• geef aan hoe lang het al speelt en wat het met je slaap doet

Je kunt gerust het woord “rusteloze benen” laten vallen. Op sites als Thuisarts staat er inmiddels duidelijke informatie over, wat ook helpt in het gesprek.

Wat een arts ongeveer kan doen

Afhankelijk van je verhaal en eventuele andere aandoeningen kan een arts het volgende voorstellen:

• bloedonderzoek, met in elk geval ferritine, Hb en soms nierfunctie
• kritisch kijken naar bestaande medicatie
• leefstijladvies en slaaphygiënemaatregelen
• bij duidelijke RLS/PLMS-klachten: eventueel medicatie

Er zijn verschillende medicijngroepen die gebruikt worden bij RLS en PLMS, zoals middelen die op dopamine aangrijpen of bepaalde anti-epileptica in lage dosering. Dat is maatwerk en moet altijd onder begeleiding van een arts, juist omdat sommige middelen op lange termijn de klachten ook weer kunnen verergeren als ze verkeerd worden ingezet.

Bij ernstige klachten of twijfel kan een verwijzing naar een slaapcentrum of neuroloog zinvol zijn. In Nederland vind je informatie over slaapstoornissen en gespecialiseerde centra bijvoorbeeld via de Hersenstichting en diverse slaapklinieken.

De rol van mentale gezondheid: kip, ei of allebei?

Veel mensen met avondlijke bewegingsdrang merken dat stress, piekeren en somberheid de klachten erger maken. Andersom geldt ook: jarenlang slecht slapen en elke avond strijd met je eigen lijf maakt niemand vrolijk.

Belangrijk onderscheid: RLS en PLMS zijn geen “psychische” stoornissen in de zin van “het zit tussen je oren”. Maar je brein en je lijf zijn geen losse eilanden. Slaap, stemming, pijn, onrust - het grijpt allemaal in elkaar.

Daarom kan het soms heel zinvol zijn om óók te kijken naar:

• stressmanagement
• ontspanningsoefeningen in de avond
• omgaan met piekergedachten rond bedtijd

Niet omdat daarmee alles magisch oplost, maar omdat je totale belastbaarheid groter wordt. En dat maakt het net wat makkelijker om met een chronische klacht om te gaan.

Zwangerschap en avondlijke bewegingsdrang

Een speciale categorie is zwangerschap. Vrouwen die nooit eerder last hadden, krijgen in het tweede of derde trimester ineens heftige bewegingsdrang in de avond. Vaak speelt ijzer hier een rol, maar hormonen en verandering in bloedvolume doen ook mee.

Goed nieuws: meestal nemen de klachten na de bevalling weer duidelijk af. Maar dat betekent niet dat je het tot die tijd maar moet uitzitten. Bespreek het met je verloskundige of huisarts. Soms is het veilig mogelijk om ijzer aan te vullen, en praktische aanpassingen in je slaappatroon kunnen in deze periode veel verschil maken.

En wat als het geen RLS is?

Niet elke avondlijke bewegingsdrang is RLS of PLMS. Andere oorzaken kunnen zijn:

• ernstige angst of paniekklachten
• hyperthyreoïdie (te snel werkende schildklier)
• ontwenning van bepaalde middelen
• spierkrampen door vocht- of zoutstoornissen

Dat is precies waarom het verstandig is om niet zelf eindeloos te blijven puzzelen, maar een arts mee te laten kijken als het langer duurt en je functioneren aantast.

Veelgestelde vragen over bewegingsdrang ‘s avonds

Is rusteloze benen gevaarlijk?

Gevaarlijk in de zin van levensbedreigend, meestal niet. Maar langdurige, verstoorde slaap verhoogt op termijn wel het risico op allerlei gezondheidsproblemen. Bovendien kan de impact op je kwaliteit van leven enorm zijn. Het is dus zeker niet “onbelangrijk”.

Kan ik zelf mijn ferritine laten prikken en ijzer slikken?

Laat altijd eerst bloed prikken via je huisarts voordat je hoge doseringen ijzer gaat slikken. Te veel ijzer is óók niet gezond. Je arts kan beoordelen of suppleren zinvol en veilig is.

Helpen magnesiumtabletten tegen avondlijke bewegingsdrang?

Magnesium wordt vaak genoemd bij spierkrampen, maar het bewijs dat het RLS of PLMS echt vermindert is beperkt. Bij een normaal magnesiumgehalte in het bloed is de kans klein dat extra magnesium het oplost. Het kan geen kwaad om het met je arts te bespreken, maar verwacht er geen wonderen van.

Is cafeïne echt zo’n probleem?

Bij sommige mensen verergert cafeïne (koffie, cola, energiedrank, sterke thee) de klachten, vooral als het later op de dag wordt gedronken. Een proefperiode van een paar weken met minder of geen cafeïne na de lunch kan geen kwaad en geeft vaak al duidelijkheid.

Moet ik naar een slaapcentrum voor onderzoek?

Niet altijd. Bij typische RLS-klachten kan een huisarts vaak al veel doen. Een slaaponderzoek wordt vooral ingezet als er twijfel is over de diagnose, als er aanwijzingen zijn voor andere slaapstoornissen (zoals apneu), of als behandeling onvoldoende helpt.

Waar je betrouwbare informatie kunt vinden

Wil je zelf verder lezen, blijf dan bij betrouwbare Nederlandstalige bronnen. Een paar goede startpunten:

• Thuisarts - informatie over slaap en rusteloze benen
• Hersenstichting - informatie over slaap en hersenaandoeningen
• Gezondheidsnet - dossiers over slaapstoornissen

En misschien wel de belangrijkste conclusie: als je elke avond strijd voert met je eigen benen, is dat niet “gewoon een tik”. Het is een signaal dat je serieus mag nemen. Je hoeft er niet mee te blijven rondlopen.