Waarom je benen blijven zeuren als jij wilt slapen

Waarom die benen juist ’s avonds beginnen te klagen

Het irritante aan RLS: overdag gaat het vaak nog wel. Je loopt, je fietst, je bent bezig. Maar zodra je gaat zitten op de bank of je in bed uitstrekt, begint het gedoe. Dat is geen toeval.

Je hersenen en je zenuwstelsel werken volgens een soort dag-nachtritme. Bepaalde boodschapperstoffen, zoals dopamine, schommelen gedurende de dag. Dopamine speelt een rol bij beweging, maar ook bij het gevoel van beloning en rust. Bij mensen met RLS lijkt dat dopaminesysteem net wat anders afgesteld. Overdag gaat het nog, maar in de avond en nacht is de balans verstoord. Het resultaat: een knagend, jeukend, trekkend gevoel diep in de benen, dat alleen even weggaat als je beweegt.

Dat verklaart meteen waarom RLS officieel wordt gezien als een slaapgerelateerde bewegingsstoornis: het is er de hele dag wel, maar het saboteert vooral je avond en je nacht.

Dopamine in de war: wat gebeurt er in de hersenen?

Artsen vermoeden al jaren dat RLS te maken heeft met een verstoring in het dopaminesysteem. Dat is niet zomaar een gok. Medicijnen die inwerken op dopamine (zoals sommige middelen die ook bij de ziekte van Parkinson worden gebruikt) kunnen de klachten van RLS namelijk flink verminderen.

Toch is het beeld subtieler dan “te weinig dopamine”. Het gaat eerder om een ontregeling:

• De gevoeligheid van dopamine-receptoren in bepaalde hersengebieden lijkt veranderd.
• De timing van de dopamine-afgifte past niet meer goed bij het dag-nachtritme.
• De samenwerking tussen dopamine en ijzerhuishouding in de hersenen is verstoord.

Neem Marieke, 42 jaar. Overdag redt ze zich prima, maar elke avond rond een uur of negen begint het: een soort innerlijke jeuk in haar kuiten. Na veel onderzoeken blijkt dat ze geen ernstige neurologische ziekte heeft, maar wel een lage ferritinewaarde (de ijzeropslag) en typische RLS-klachten. Na ijzersuppletie en een lage dosis dopaminerge medicatie wordt het ineens een stuk rustiger in haar benen. Haar hersenen krijgen blijkbaar net dat steuntje in de rug dat ze nodig hadden.

IJzertekort: de stille brandstof voor RLS

IJzer en dopamine zijn in de hersenen nauw met elkaar verweven. IJzer is nodig om dopamine te maken én om het systeem goed te laten werken. En nu komt het interessante: je kunt een normale hemoglobinewaarde hebben (dus officieel geen bloedarmoede), maar tóch een te lage ijzeropslag in je lichaam en in je hersenen.

Bij RLS wordt daarom vaak gekeken naar ferritine, de maat voor je ijzeropslag. Veel richtlijnen adviseren om bij RLS-klachten al te behandelen als ferritine onder een bepaalde grens zit, ook als je bloed verder “normaal” lijkt.

Hoe kan dat ijzertekort ontstaan?

• Langdurig weinig ijzer in de voeding (bijvoorbeeld weinig vlees of ijzerrijke plantaardige producten, zonder goede vervanging)
• Chronisch bloedverlies, zoals bij hevige menstruaties of maag-darmklachten
• Slechte opname van ijzer in de darmen, bijvoorbeeld bij coeliakie of na bepaalde maag-darmoperaties
• Zwangerschap, waarbij de ijzerbehoefte flink oploopt

In de praktijk zie je dat vrouwen, zeker rond de overgang of met jarenlange hevige menstruaties, best wel vaak een combinatie hebben van vermoeidheid én rusteloze benen. Niet zelden blijkt er dan een ijzertekort achter te zitten. Het lastige: als er alleen naar “bloedarmoede” wordt gekeken en niet naar ferritine, wordt de link met RLS makkelijk gemist.

Meer achtergrond over ijzertekort en klachten vind je bijvoorbeeld op Thuisarts: https://www.thuisarts.nl/bloedarmoede-door-ijzertekort

Erfelijkheid: zit RLS in de familie?

Vraag in een spreekkamer eens aan iemand met RLS: “Heeft iemand in de familie dit ook?” en je krijgt opvallend vaak een bevestigend knikje. RLS heeft namelijk een duidelijke erfelijke component.

Bij de zogenoemde primaire of idiopathische RLS is er geen duidelijke onderliggende ziekte, maar wél vaak:

• Een begin op jongere leeftijd (soms al in de tienerjaren)
• Familieleden met soortgelijke klachten

Er zijn verschillende genvarianten gevonden die samenhangen met een verhoogde kans op RLS. Dat betekent niet dat je “veroordeeld” bent tot RLS als je die genen hebt, maar je hebt wel een gevoeliger zenuwstelsel. Omgevingsfactoren, voeding, medicijnen en andere ziekten kunnen daar vervolgens bovenop komen.

Neem Bas, 29 jaar. Hij slaapt al jaren slecht door onrustige benen, maar dacht dat het “gewoon stress” was. Tot hij bij een verjaardag hoort dat zijn tante al jaren “diezelfde gekke benen” heeft en daar medicijnen voor krijgt. Pas dan gaat er een lampje branden: misschien is dit niet alleen maar spanning, maar iets wat in de familie zit.

Zwangerschap: waarom RLS zo vaak opduikt bij zwangere vrouwen

Zwangerschap en RLS zijn een bekende combinatie. Veel vrouwen die nooit eerder klachten hadden, krijgen tijdens één of meerdere zwangerschappen ineens last van rusteloze benen, vooral in het derde trimester.

De oorzaken zijn waarschijnlijk een mix van:

• Verhoogde ijzerbehoefte door de groei van de baby
• Hormonale veranderingen (oestrogeen en progesteron hebben invloed op het zenuwstelsel)
• Veranderingen in de bloedcirculatie en druk op de benen

Het goede nieuws: bij een groot deel van de vrouwen verdwijnen de klachten weer na de bevalling. Maar niet bij iedereen. Bij sommige vrouwen blijft er een soort “gevoeligheid” achter, waardoor RLS later in het leven, bijvoorbeeld rond de overgang, weer de kop op kan steken.

Juist in de zwangerschap is het belangrijk dat er goed naar ijzertekort wordt gekeken. Niet alleen voor de moeder, maar ook voor de baby. Nederlandse informatie over RLS in de zwangerschap vind je onder andere via Gezondheidsnet: https://www.gezondheidsnet.nl/slaapproblemen

Onderliggende ziekten die RLS kunnen uitlokken

Niet alle RLS is “op zichzelf staand”. Soms is het een uiting van een andere aandoening. In dat geval spreken we vaak van secundaire RLS. Een paar bekende verbanden:

Nierziekten en dialyse

Mensen met chronische nierschade, vooral in een vergevorderd stadium of tijdens dialyse, hebben opvallend vaak last van RLS. De precieze reden is nog niet volledig opgehelderd, maar factoren als veranderingen in de ijzerhuishouding, bloedwaarden, ontsteking en zenuwschade spelen waarschijnlijk mee.

Neuropathie en zenuwschade

Bij aandoeningen waarbij de zenuwen in de benen zijn aangetast, zoals bij diabetesneuropathie, komen RLS-achtige klachten vaker voor. Het is niet altijd eenvoudig om het onderscheid te maken tussen pijn door zenuwschade en de typisch drang om te bewegen bij RLS, maar ze kunnen ook naast elkaar bestaan.

Reumatologische en auto-immuunziekten

Bij sommige reumatische aandoeningen en auto-immuunziekten, zoals reumatoïde artritis of bepaalde ontstekingsziekten van de darmen, zien artsen vaker RLS. Mogelijke verklaringen zijn chronische ontsteking, medicatiegebruik, vermoeidheid en verstoring van de slaap.

Daar zit meteen een valkuil: vermoeidheid wordt dan al snel toegeschreven aan “de ziekte zelf”, terwijl een deel gewoon komt doordat iemand elke avond een half circus met zijn benen uitvoert voordat hij eindelijk in slaap valt.

De Hersenstichting beschrijft RLS en de relatie met andere neurologische aandoeningen helder: https://www.hersenstichting.nl/hersenaandoeningen/rusteloze-benen-syndroom

Medicijnen die RLS kunnen verergeren of uitlokken

Dit is een categorie die verrassend vaak wordt overgeslagen in gesprekken, terwijl hij eigenlijk standaard op het lijstje hoort: je medicijnkastje.

Een aantal soorten medicijnen kan RLS uitlokken of bestaande klachten verergeren, onder andere:

• Sommige antidepressiva (met name bepaalde SSRI’s en SNRI’s)
• Antipsychotica
• Middelen tegen misselijkheid die inwerken op dopamine
• Bepaalde antihistaminica (klassieke slaapverwekkende hooikoortsmiddelen)

Stel je voor: je krijgt een nieuw antidepressivum voorgeschreven. Je stemming knapt langzaam op, maar na een paar weken merk je dat je ’s avonds niet stil kunt liggen. Je denkt al snel dat het “de spanning” is, terwijl het in werkelijkheid ook een bijwerking van de medicatie kan zijn.

Belangrijk: nooit zomaar stoppen met medicijnen zonder overleg. Maar een arts of apotheker kan vaak meedenken over alternatieven of aanpassingen als er een duidelijk verband lijkt met RLS-klachten.

Leefstijl en gewoonten: geen hoofdschuldige, wel olie op het vuur

RLS komt niet doordat je koffie drinkt of af en toe een glas wijn neemt. Maar sommige gewoonten kunnen de klachten wel versterken, vooral als je zenuwstelsel al gevoelig is.

Cafeïne, nicotine en alcohol

Cafeïne (koffie, energiedrankjes, cola, sterke thee) kan je zenuwstelsel activeren en de slaap verstoren. Bij sommige mensen worden de RLS-klachten ’s avonds merkbaar erger na veel cafeïnegebruik overdag. Nicotine heeft een vergelijkbaar activerend effect.

Alcohol lijkt soms in eerste instantie te “ontspannen”, maar verstoort later in de nacht de slaaparchitectuur en kan nachtelijke onrust verergeren. Veel mensen met RLS merken dat een paar drankjes in de avond de benen onrustiger maken.

Slaaptekort en onregelmatige ritmes

Ironisch genoeg kan slecht slapen door RLS het probleem zelf ook weer versterken. Een lichaam dat chronisch oververmoeid is, reageert gevoeliger. Onregelmatige diensten, nachtwerk of vaak wisselende slaaptijden kunnen de klachten aanwakkeren.

Een strak militair slaapschema is niet nodig, maar een min of meer vast ritme helpt vaak wél. Dat is niet magisch, maar het geeft je hersenen en zenuwstelsel wat meer voorspelbaarheid.

Waarom RLS vaak pas laat wordt herkend

Als je naar de klachten luistert, is het eigenlijk best wel duidelijk: een onweerstaanbare drang om de benen te bewegen, die vooral in rust optreedt en in de avond/nacht erger wordt, en die (tijdelijk) verbetert door bewegen. Toch lopen mensen gemiddeld jaren rond voordat ze een goede diagnose krijgen.

Waarom artsen dit vaak missen?

• Mensen beschrijven het vaag: “kriebel”, “innerlijke jeuk”, “elektrisch gevoel”, “alsof er mieren lopen”.
• De klachten zijn moeilijk te laten zien in de spreekkamer, want dan zit je vaak rechtop en in gesprek.
• Het lijkt op onrust, stress, ADHD, spierpijn of “gewoon druk zijn”.
• Bloedonderzoek is soms “normaal”, waardoor men te snel denkt dat er niets aan de hand is.

Een goede arts zal dus niet alleen naar het bloed kijken, maar vooral naar het verhaal: wanneer begint het, wat maakt het erger, wat helpt, en hoe is het familieverhaal?

Thuisarts heeft een duidelijke pagina over rusteloze benen, inclusief herkenbare beschrijvingen van klachten: https://www.thuisarts.nl/rusteloze-benen

Hoe artsen zoeken naar de oorzaak bij jóu

In de spreekkamer gaat het bij RLS minder om één magische test en meer om puzzelen. Verwacht bij een serieuze aanpak ongeveer dit soort vragen en onderzoeken:

• Wanneer zijn de klachten begonnen? Plots of geleidelijk?
• Is er iemand in de familie met soortgelijke klachten?
• Gebruik je medicijnen, en zo ja welke?
• Hoe is je slaappatroon, werk je nachtdiensten?
• Heb je andere aandoeningen, zoals nierproblemen, diabetes, reuma of neurologische ziekten?

Daarna volgt vaak bloedonderzoek, met speciale aandacht voor:

• Ferritine (ijzeropslag)
• Nierfunctie
• Soms vitamine B12, foliumzuur en andere waarden, afhankelijk van het verhaal

Een slaaponderzoek is niet altijd nodig, maar kan worden ingezet als er twijfels zijn over andere slaapstoornissen, zoals periodieke beenbewegingen in de slaap of slaapapneu. Slaapcentra in Nederland, zoals beschreven op bijvoorbeeld Slaapinstituut.nl, leggen vaak uit hoe zo’n onderzoek verloopt: https://www.slaapinstituut.nl/slaapaandoeningen

En als er geen duidelijke oorzaak wordt gevonden?

Dat is misschien wel de frustrerendste categorie: mensen met duidelijke RLS-klachten, maar zonder duidelijke uitlokkende factor in het bloed of in de medische voorgeschiedenis. Geen ijzertekort, geen nierziekte, geen medicijnen die het verklaren, wél slechte nachten.

Dan kom je uit bij primaire RLS. Dat betekent niet dat het “tussen de oren” zit, maar dat de oorzaak vooral in een aangeboren gevoelig zenuwstelsel en erfelijke factoren ligt. De aanpak richt zich dan op:

• Optimaliseren van ijzerstatus, ook als die “net aan de lage kant” is
• Aanpassen van leefstijl die het zenuwstelsel onrustiger maakt (veel cafeïne, onregelmatig slapen)
• Medicamenteuze behandeling als de klachten ernstig zijn

Het doel is niet om een perfect plaatje te maken in het bloed, maar om de nachten leefbaar te krijgen. Voor veel mensen is het al een opluchting als er een naam is voor wat ze hebben en een arts die het serieus neemt.

FAQ over oorzaken van RLS

1. Kan stress RLS veroorzaken?
Stress op zichzelf veroorzaakt waarschijnlijk geen RLS, maar kan de klachten wel duidelijk erger maken. Een gespannen lichaam en slecht slapen vormen een soort vicieuze cirkel waarin de gevoeligheid van je zenuwstelsel toeneemt.

2. Krijg je van te weinig bewegen overdag rusteloze benen?
Te weinig bewegen is niet de hoofdreden voor RLS, maar langdurig stilzitten kan de klachten wel uitlokken als je er gevoelig voor bent. Regelmatig bewegen overdag helpt vaak om de avondklachten wat te dempen, maar het “geneest” de aandoening niet.

3. Kunnen kinderen ook RLS krijgen?
Ja, RLS kan ook bij kinderen voorkomen. Het wordt dan nog vaker gemist, omdat het wordt gezien als “druk gedrag” of “groeipijn”. Erfelijkheid speelt in deze groep vaak een grote rol. Als een ouder RLS heeft, loont het om hier alert op te zijn.

4. Is RLS gevaarlijk voor je gezondheid?
RLS zelf beschadigt je lichaam niet direct, maar langdurig slaaptekort heeft wél gevolgen: meer vermoeidheid, concentratieproblemen, meer kans op ongelukken en op termijn een hogere belasting voor hart en bloedvaten. Daarom is het belangrijk om de oorzaken zo goed mogelijk in kaart te brengen en de klachten te behandelen.

5. Gaat RLS vanzelf weer over?
Dat hangt af van de oorzaak. RLS tijdens de zwangerschap of bij een tijdelijk ijzertekort kan na behandeling of na de bevalling flink afnemen of verdwijnen. Bij erfelijke of primaire RLS is het vaak een chronische aandoening, met betere en slechtere periodes. Met de juiste aanpak zijn de klachten meestal wel goed te beïnvloeden.