Als je benen 's nachts doorgaan terwijl jij wilt slapen

Waarom sommige benen ‘s nachts niet willen meewerken

Stel je voor: je partner filmt je terwijl je slaapt. Niet heel charmant, maar vooruit. De volgende ochtend laat hij of zij het je zien: elke halve minuut maakt je been een schokbeweging. Je voet strekt, je knie buigt, soms beweegt je hele been. Jij ligt ernaast op het scherm, ogenschijnlijk rustig te slapen. Geen idee.

Dat is eigenlijk precies wat artsen zien bij Periodic Limb Movement Disorder. Herhaalde, stereotype bewegingen van vooral de benen tijdens de slaap. Ritmisch, in reeksen, vaak minuten tot uren achter elkaar. Het gaat meestal om:

• strekken van de grote teen
• buigen of strekken van de enkel
• soms meebewegen van knie en heup

En dat alles zonder dat je wakker wordt, of in elk geval: zonder dat je je bewust herinnert dat je wakker werd.

Waarom artsen dit vaak missen

Hier wordt het interessant. Mensen met PLMD komen zelden bij de huisarts met: “Volgens mij bewegen mijn benen ‘s nachts ritmisch.” Ze komen met iets anders:

• overdag moe, ondanks genoeg uren in bed
• concentratieproblemen op werk of school
• ochtendhoofdpijn
• een partner die klaagt over “nachtelijk gewapper”

Neem Karin, 52 jaar. Zij kwam bij de huisarts met klachten over aanhoudende vermoeidheid. Bloedonderzoek: prima. Schildklier: in orde. Geen depressie, geen duidelijke stressfactoren. Pas toen haar man tijdens het consult zei: “Ze ligt de halve nacht te schoppen”, ging er een lampje branden. Uiteindelijk liet een slaaponderzoek zien dat ze honderden beenbewegingen per nacht had.

Zonder die opmerking van haar partner was de diagnose waarschijnlijk nog jaren uitgesteld.

PLMD is niet hetzelfde als rusteloze benen

Hier gaat het in de spreekkamer vaak mis. Mensen (en eerlijk gezegd ook zorgverleners) gooien PLMD en het Restless Legs Syndroom (RLS) op één hoop. Toch zijn ze verschillend.

Restless Legs Syndroom (RLS):

• klachten vooral in de avond en bij rust
• een onrustig, kriebelend, trekkend gevoel in de benen
• sterke drang om te bewegen om het gevoel te verlichten
• je bent wakker als je de klachten hebt

Periodic Limb Movement Disorder (PLMD):

• de bewegingen gebeuren tijdens de slaap
• vaak geen bewust gevoel in de benen
• de partner merkt het eerder dan jij
• wordt meestal ontdekt bij een slaaponderzoek

Veel mensen met RLS hébben wel PLM’s in hun slaap, maar dan spreken we meestal niet van een apart PLMD. De term PLMD wordt vooral gebruikt als die nachtelijke bewegingen op zichzelf een probleem vormen en niet alleen als bijverschijnsel van iets anders.

Wanneer wordt het een stoornis en niet gewoon “druk slapen”?

Iedereen beweegt in zijn slaap. Omdraaien, even een been verleggen, dekbed recht trekken. Dat is normaal. Bij PLMD gaat het om iets anders:

• de bewegingen zijn ritmisch en herhalend
• ze komen in reeksen voor, vaak tientallen tot honderden per nacht
• ze verstoren de slaaparchitectuur (je wordt vaker bijna of helemaal wakker)
• je hebt er overdag last van (moeheid, slaperigheid, prikkelbaarheid)

Het sleutelwoord is: impact op je functioneren overdag. Als je partner wat schokjes ziet maar jij voelt je fit, dan is dat geen stoornis. Maar als je elke ochtend uitgeput opstaat en een slaaponderzoek laat zien dat je nachtrust voortdurend wordt onderbroken door beenbewegingen, dan wordt het een ander verhaal.

Hoe voelt dat dan, als je er zelf nauwelijks iets van merkt?

Dat is misschien wel het frustrerende aan PLMD. Je ervaart vooral de gevolgen, niet de oorzaak.

Mensen beschrijven het vaak zo:

• “Ik lig genoeg uren in bed, maar ik word niet uitgerust wakker.”
• “Ik val wel in slaap, maar het is geen diepe slaap, het voelt oppervlakkig.”
• “Overdag kan ik tijdens vergaderingen bijna in slaap vallen.”

Sommigen merken wel iets:

• schokjes nét op het moment dat ze in slaap vallen
• een soort “ruk” in het been waardoor ze even wakker schieten
• spierpijn in de benen bij het opstaan, alsof ze veel gelopen hebben

Maar heel vaak is het de partner die het ballet aan benen en voeten beschrijft. Of de slaaptechnoloog die tijdens een polysomnografie (slaaponderzoek) meet dat er elke 20 tot 40 seconden een beweging optreedt.

Hoe wordt PLMD onderzocht in Nederland en België?

Je kunt PLMD niet vaststellen met een bloedtest of een vragenlijst. Er is echt een slaaponderzoek nodig. In de praktijk gaat dat zo:

1. Verwijzing naar een slaapcentrum
   Vaak via de huisarts naar een neuroloog, longarts of KNO-arts met slaapspecialisatie.

2. Polysomnografie (PSG)
   Een nacht in een slaapcentrum of soms thuis met apparatuur. Er worden onder andere gemeten:

   • hersenactiviteit (EEG)
   • ademhaling
   • hartslag
   • zuurstofgehalte
   • spieractiviteit van de benen (EMG)

3. Analyse van de bewegingen
   De computer telt hoeveel periodieke beenbewegingen per uur slaap optreden. Boven een bepaalde drempel (vaak >15 per uur bij volwassenen) wordt het afwijkend genoemd, zeker als er ook klachten zijn.

Interessant detail: er zijn mensen met heel veel PLM’s per uur die zich toch prima voelen. Die hebben dan wel “periodieke beenbewegingen in de slaap”, maar geen PLMD als stoornis. De diagnose hangt dus altijd samen met klachten overdag.

Waar komt PLMD vandaan? Een paar usual suspects

Bij sommige mensen lijkt PLMD gewoon “pech” te zijn: geen duidelijke oorzaak, wel duidelijke klachten. Maar er zijn wel patronen die artsen steeds terugzien.

1. IJzertekort of gestoorde ijzerhuishouding

IJzer speelt een rol bij de aanmaak van dopamine in de hersenen, en dat systeem is betrokken bij motoriek. Bij verlaagde ferritinewaarden (ijzeropslag) zie je vaker PLM’s. Daarom wordt vaak bloedonderzoek gedaan naar ijzer, ferritine, vitamine B12 en foliumzuur.

2. Neurologische aandoeningen

Mensen met bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson, bepaalde neuropathieën of ruggenmergproblemen hebben vaker periodieke beenbewegingen in de slaap. Dan is PLMD meestal onderdeel van een groter geheel.

3. Medicatie

Bepaalde middelen kunnen PLM’s uitlokken of verergeren, zoals:

• sommige antidepressiva
• antipsychotica
• bepaalde antihistaminica

Het is dan ook altijd de moeite waard om je medicatielijst met je arts door te lopen.

4. Andere slaapstoornissen

PLM’s komen opvallend vaak voor bij mensen met slaapapneu. Soms verdwijnen de beenbewegingen grotendeels als de apneu goed behandeld wordt met bijvoorbeeld CPAP. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar de benen, maar naar het hele slaappatroon te kijken.

En dan de hamvraag: wat kun je eraan doen?

Hier wordt het vaak verwarrend, want er bestaat geen standaardpil die alles oplost. De aanpak is meestal gelaagd.

Eerst de basis op orde

Ook al klinkt het saai, artsen beginnen vaak met leefstijl en slaaphygiëne. Niet omdat dat “magisch” PLMD geneest, maar omdat een verstoorde slaap door meerdere factoren tegelijk vaak erger wordt.

Denk aan:

• regelmatige bedtijden, ook in het weekend
• beperken van cafeïne en alcohol in de avond
• geen zware maaltijd vlak voor het slapen
• schermtijd afbouwen in het uur voor bed

Voor iemand zonder PLMD is dit al zinvol, maar als je slaap óók nog eens wordt onderbroken door beenbewegingen, is elke procent winst welkom.

Onderliggende oorzaken aanpakken

Als uit bloedonderzoek blijkt dat je ijzergehalte of ferritine laag is, kan ijzersuppletie een wereld van verschil maken. Dat gebeurt dan onder begeleiding, want te veel ijzer is ook niet de bedoeling.

Bij medicatie als mogelijke boosdoener wordt soms gekozen voor:

• dosisverlaging
• overstappen op een ander middel

Altijd in overleg met de voorschrijvende arts, want de oorspronkelijke reden voor die medicatie blijft natuurlijk bestaan.

Als er óók slaapapneu speelt, krijgt dat vaak prioriteit. Het behandelen van apneu alleen kan de PLM’s al flink verminderen.

Medicatie specifiek gericht op de beenbewegingen

Als de klachten ernstig zijn en andere maatregelen niet genoeg helpen, kan medicatie worden overwogen. In Nederland en België worden onder meer middelen gebruikt die ook bij RLS of Parkinson worden ingezet, zoals dopamine-agonisten of bepaalde anti-epileptica. De keuze hangt af van:

• leeftijd
• andere aandoeningen
• bestaande medicatie
• ernst van de klachten

Belangrijk: dit zijn geen “vitamines”, maar serieuze middelen met mogelijke bijwerkingen. Daarom hoort dit echt thuis bij een neuroloog of slaaparts, niet bij zelfdokteren met online bestelde pillen.

Hoe groot is de impact op je leven nou eigenlijk?

PLMD is geen aandoening waar je dood aan gaat. Maar onderschat de impact niet. Chronische slaapverstoring werkt door op:

• werkprestaties en fouten op de werkvloer
• verkeersveiligheid (slaperigheid achter het stuur)
• stemming en stressbestendigheid
• relaties (partner die niet meer naast je wil slapen)

Neem Tom, 38 jaar, vrachtwagenchauffeur. Hij kwam uiteindelijk bij een slaapcentrum terecht na bijna in slaap te zijn gevallen achter het stuur. Geen apneu, geen narcolepsie. Wel een torenhoog aantal periodieke beenbewegingen per uur. Na behandeling met ijzersuppletie en een lage dosis medicatie nam zijn slaperigheid overdag duidelijk af. Niet omdat hij ineens langer sliep, maar omdat de kwaliteit van zijn slaap eindelijk beter werd.

Wanneer is het tijd om aan de bel te trekken?

Je hoeft niet bij elk nachtelijk schokje naar de huisarts. Maar het wordt interessant als je jezelf herkent in dit patroon:

• je slaapt ogenschijnlijk genoeg uren
• je bent overdag structureel moe of slaperig
• je partner meldt herhaaldelijk schoppende benen of rukbewegingen
• koffie lost het niet meer op

Dan is het redelijk om met je huisarts te bespreken of een verwijzing naar een slaapcentrum zinvol is. Zeker als er óók snurken, ademstops of onrustige dromen spelen.

Wat je zelf kunt doen vóór je naar de arts gaat

Als je vermoedt dat er iets misgaat in je slaap, kun je alvast wat informatie verzamelen. Niet om zelf de diagnose te stellen, maar om het gesprek met je arts concreter te maken.

Handig om bij te houden:

• een slaapdagboek van 2 tot 3 weken: bedtijd, inslaaptijd (geschat), nachtelijk wakker worden, opstaatijd
• mate van slaperigheid overdag (bijvoorbeeld met een simpele schaal van 1 tot 10)
• opmerkingen van je partner over bewegingen, snurken, praatgedrag

Sommige mensen gebruiken een smartwatch of slaap-app. Die zijn niet nauwkeurig genoeg om PLMD vast te stellen, maar kunnen wél laten zien dat je slaap sterk gefragmenteerd is. Dat kan weer een reden zijn om verder onderzoek te doen.

Betrouwbare informatie in het Nederlands

Er is online veel ruis over slaapstoornissen. Voor Nederlandstalige, medische informatie kun je bijvoorbeeld kijken op:

• Thuisarts - Rusteloze benen (RLS) - vooral over RLS, maar met goede basisuitleg over beenklachten en slaap
• Hersenstichting - Slaap en hersenen - achtergrond over slaap en neurologische aandoeningen
• Gezondheidsnet - Slaap - toegankelijke artikelen over verschillende slaapklachten

Specifiek over PLMD is Nederlandstalige informatie nog schaars. Juist daarom is het zinvol om bij twijfel niet te blijven googelen, maar je klachten met een arts te bespreken.

Veelgestelde vragen over PLMD

Is PLMD gevaarlijk voor mijn gezondheid?

Niet op de manier zoals een hartinfarct of ernstige apneu dat is. Maar langdurige, verstoorde slaap kan wel bijdragen aan hoge bloeddruk, gewichtstoename, stemmingsklachten en een hoger risico op ongelukken door slaperigheid. Het is dus zeker niet “onbelangrijk”.

Gaat PLMD vanzelf over?

Bij sommige mensen wisselt de ernst in de tijd. Het kan periodes beter gaan en dan weer terugkomen. Helemaal spontaan verdwijnen gebeurt, maar is niet de regel. Vaak blijft het aanwezig zolang de onderliggende factoren (bijvoorbeeld ijzertekort of neurologische aandoeningen) niet zijn aangepakt.

Helpen magnesium, vitamines of andere supplementen?

Magnesium wordt online vaak genoemd, maar het bewijs voor een duidelijk effect bij PLMD is beperkt. Wat wél relevant is: tekort aan ijzer, vitamine B12 of foliumzuur kan een rol spelen. Laat daarom eerst bloedonderzoek doen voordat je zelf van alles gaat slikken. Gerichte behandeling werkt beter dan willekeurig suppleren.

Is PLMD erfelijk?

Er lijkt een erfelijke component te zijn, vooral bij mensen die ook RLS hebben. In families zie je dan vaker nachtelijke beenbewegingen voorkomen. Maar er is niet één simpel “PLMD-gen” aan te wijzen, en erfelijkheid betekent niet dat je het per definitie krijgt.

Kan ik nog veilig autorijden als ik PLMD heb?

Dat hangt af van hoe slaperig je overdag bent. De aandoening zelf maakt autorijden niet gevaarlijk, maar de slaperigheid die eruit kan voortkomen wél. Bespreek dit eerlijk met je arts. In ernstige gevallen, zeker bij beroepschauffeurs, kan tijdelijk aanpassen van werktijden of taken nodig zijn tot de behandeling aanslaat.

Tot slot: neem je eigen vermoeidheid serieus

Als je benen ‘s nachts hun eigen choreografie uitvoeren, terwijl jij overdag met wallen en concentratieproblemen rondloopt, is dat geen aanstellerij. PLMD is misschien geen bekende publiekslieveling onder de slaapstoornissen, maar in de spreekkamer zien we hoe groot de impact kan zijn.

Blijf dus niet jarenlang denken: “Ik slaap gewoon licht” of “Ik word ouder, hoort erbij”. Soms is er wél een concrete, behandelbare reden waarom je nachtrust zo onrustig is. En die reden ligt dan letterlijk aan je voeten.