Als je kind niet kan stoppen met wiebelen in bed

Waarom artsen dit bij kinderen zo vaak missen

RLS bij kinderen zit een beetje in de medische blinde vlek. Artsen leren er wel over, maar vooral in de context van volwassenen. Bij kinderen wordt het sneller gelabeld als:

• groeipijn
• onrustig of druk gedrag
• slaapprobleem zonder duidelijke oorzaak
• “aanstellerij” of vermijdingsgedrag rond bedtijd

Neem Eva, 8 jaar. Ze komt al maanden bijna elke avond uit bed. Haar ouders horen steeds hetzelfde: “Mijn benen doen raar” of “Het voelt alsof er beestjes in lopen”. De huisarts denkt eerst aan groeipijn. Pijnstillertje, geruststelling, afwachten. Maar het patroon blijft: hoe later op de avond, hoe erger. Overdag op school gaat het meestal wel, behalve als ze lang stil moet zitten bij kring of filmkijken.

Dat is precies waar het vaak misgaat: RLS-klachten zijn het sterkst in rust en in de avond. Overdag zie je het soms nauwelijks. En kinderen kunnen het gevoel moeilijk omschrijven. Ze zeggen “pijn”, terwijl het eigenlijk meer een heel onaangenaam, onrustig gevoel is. Daardoor wordt de link met RLS makkelijk gemist.

Wat kinderen zelf zeggen over dat rare gevoel

Volwassenen met RLS gebruiken woorden als “trekkend”, “kriebelend”, “krampend” of “niet te harden drang om te bewegen”. Kinderen zeggen het anders. In spreekkamers hoor je vaak:

• “Het voelt alsof er mieren in mijn benen lopen”
• “Mijn benen willen niet slapen”
• “Het doet pijn, maar ook weer niet echt pijn”
• “Ik moet bewegen, anders word ik gek”

Belangrijk is het patroon. Bij RLS zie je meestal dat:

• het gevoel vooral in de avond en nacht optreedt
• het erger wordt als het kind stil moet liggen of zitten
• bewegen (lopen, rekken, wiebelen) tijdelijk verlichting geeft

Als een kind bijvoorbeeld prima kan rennen en spelen, maar al na tien minuten stilzitten op de bank begint te draaien, de benen over elkaar gooit, met de voeten tikt of telkens opstaat, dan gaat er bij een slaaparts vaak een belletje rinkelen.

RLS of gewoon een druk kind? Het verschil in gedrag

Het lastige is dat RLS bij kinderen er van buiten soms uitziet als ADHD-achtig gedrag. Veel bewegen, niet stil kunnen zitten, concentratieproblemen. Alleen: bij RLS is die onrust vooral gekoppeld aan momenten van rust en aan de avond.

Neem Daan, 10 jaar. In de klas is hij overdag redelijk te doen, al is hij geen stilzitter. Maar ‘s avonds op de bank een film kijken met het gezin? Ramp. Hij schuift, staat op, gaat weer zitten, ligt half op de grond, wil liefst rondjes lopen door de kamer. Zijn ouders worden er gek van en denken eerst aan “gewoon niet kunnen ontspannen”. Tot ze merken dat hij in bed precies hetzelfde doet en klaagt over een “stom gevoel” in zijn benen.

Bij ADHD zie je de onrust meestal de hele dag door, in allerlei situaties. Bij RLS is het veel meer gebonden aan rustmomenten, met een duidelijke piek in de avond. En heel kenmerkend: bewegen geeft verlichting. Kinderen met RLS zoeken die beweging bijna automatisch op, omdat het anders niet te harden is.

Hoe slaap bij kinderen langzaam wordt gesloopt

RLS is officieel een bewegingsstoornis, maar in de praktijk is het vooral een slaapprobleem. Zeker bij kinderen. De vicieuze cirkel ziet er vaak zo uit:

• Inslapen duurt lang, omdat het kind niet stil kan liggen door de rare sensaties in de benen.
• Ouders worden geïrriteerd: “Nu is het klaar, je blijft in bed!” terwijl het kind echt niet kan ontspannen.
• Het kind associeert naar bed gaan met spanning en frustratie.
• De slaap wordt korter en oppervlakkiger.
• Overdag is het kind moe, prikkelbaar en heeft moeite met concentreren.

Bij sommige kinderen komen daar nog periodieke beenbewegingen in de slaap bij (PLMS - Periodic Limb Movements in Sleep). Dat zijn onbewuste schokjes van de benen, vaak meerdere keren per minuut. Die kunnen de slaap telkens even onderbreken, zonder dat een kind zich daar bewust van is. Het effect merk je vooral overdag: vermoeidheid, humeurigheid, tegenzin om naar school te gaan.

Leraren zien dan een kind dat “dromerig” is, langzaam werkt of snel boos wordt. Niemand koppelt dat spontaan aan een bewegingsstoornis tijdens de slaap.

Waar komt RLS bij kinderen eigenlijk vandaan?

Bij een deel van de kinderen speelt erfelijkheid een grote rol. Als een ouder of grootouder zegt: “Oh ja, ik heb ook altijd van die onrustige benen ‘s avonds”, dan is de kans ineens een stuk groter dat het om RLS gaat. In families zie je het soms generaties lang terugkomen.

Daarnaast zijn er een paar bekende factoren die RLS-klachten kunnen uitlokken of verergeren:

• Lage ijzerwaarden in het bloed, vooral een laag ferritine (ijzeropslag)
• Sommige medicijnen (bij kinderen bijvoorbeeld bepaalde antidepressiva of antihistaminica)
• Nierziekten of andere chronische aandoeningen (komt bij kinderen minder vaak voor, maar het bestaat)

Bij kinderen is ijzertekort een belangrijke verdachte. Niet alleen bij klassieke bloedarmoede, maar ook als het hemoglobine nog normaal is en alleen de ijzervoorraden laag zijn. Het brein heeft ijzer nodig voor de aanmaak en werking van dopamine, een stofje dat een rol speelt bij beweging en prikkelverwerking. Als dat systeem niet lekker loopt, kunnen RLS-klachten opduiken.

Daarom laten kinderartsen en slaapartsen bij vermoeden van RLS vaak het ferritine bepalen. Vaak wordt gestreefd naar een ferritinewaarde ruim boven wat “net aan normaal” is, omdat klachten soms pas afnemen als de voorraad echt is aangevuld.

Hoe een goede arts dit probeert uit te pluizen

Er is geen simpele bloedtest of scan die zegt: “Dit is RLS”. De diagnose bij kinderen leunt op een combinatie van:

• het verhaal van kind en ouders
• het tijdstip en de omstandigheden van de klachten
• het effect van bewegen
• familiegeschiedenis
• uitsluiten van andere oorzaken

Een arts zal bijvoorbeeld willen weten:

• Wanneer beginnen de klachten op een gemiddelde dag?
• Zijn er nachten zonder klachten, of is het bijna altijd raak?
• Hoe beschrijft het kind zelf het gevoel, in zijn eigen woorden?
• Worden de klachten duidelijk minder door lopen, springen, rekken?
• Zijn er groeipijnen, gewrichtsklachten, sportblessures die het kunnen verklaren?

Soms wordt aanvullend onderzoek gedaan, zoals bloedonderzoek naar ijzer, vitamine B12 en foliumzuur. Een slaaponderzoek (polysomnografie) wordt bij kinderen niet standaard gedaan, maar kan helpen als er twijfel is of als er een vermoeden is op ernstige periodieke beenbewegingen in de slaap.

Op sites als Thuisarts.nl en de Hersenstichting vind je algemene informatie over slaap en neurologische aandoeningen, al wordt RLS bij kinderen daar nog maar mondjesmaat genoemd. Veel ouders komen uiteindelijk pas bij een slaapcentrum of kinderneuroloog terecht na een lange zoektocht.

Wat je als ouder zelf al kunt observeren

Voor je naar een arts gaat, kun je thuis eigenlijk al best wel veel informatie verzamelen. Niet om zelf te dokteren, maar om het gesprek bij de huisarts of kinderarts concreter te maken.

Handige dingen om een week of twee bij te houden:

• Hoe lang duurt het inslapen gemiddeld?
• Welke opmerkingen maakt je kind over zijn benen of armen?
• Wanneer op de dag zijn de klachten het ergst?
• Wat gebeurt er als je kind even gaat lopen of rekken?
• Merk je schokjes of trappende bewegingen tijdens de slaap?

Soms helpt het om, nou ja, gewoon eens naast je kind te gaan liggen als hij bijna slaapt en te kijken wat die benen doen. Sommige ouders schrikken als ze dan zien hoe vaak er kleine schokjes of trapjes zijn, terwijl het kind zelf doorslaapt. Dat soort observaties zijn voor een arts goud waard.

Wat kun je doen zonder meteen naar medicijnen te grijpen?

Bij kinderen is de eerste stap bijna altijd niet-medicamenteus. Dat betekent: kijken wat je met leefstijl, omgeving en eventuele tekorten kunt doen.

Een paar strategieën die in de praktijk vaak worden geprobeerd:

• Regelmatige bedtijd en vast avondritueel
  Niet spannend, wel belangrijk. Een voorspelbaar ritueel kan de spanning rond naar bed gaan verlagen. Minder stress betekent vaak ook minder focus op dat nare gevoel in de benen.

• Beweging overdag, maar niet extreem laat op de avond
  Kinderen met RLS hebben baat bij voldoende bewegen, maar een intensieve training vlak voor bedtijd kan de benen juist extra onrustig maken.

• Vermijden van cafeïne
  Koffie drinken kinderen meestal niet, maar denk aan cola, energydrankjes en soms sterke ijsthee. Vooral in de middag en avond liever niet.

• Zorgen voor goede ijzerinname via voeding
  Denk aan volkorenproducten, peulvruchten, vlees, groene groenten. Maar: als er echt sprake is van lage ijzervoorraden, is voeding alleen vaak niet genoeg en is suppletie onder begeleiding nodig.

• Rustgevende prikkels voor het slapen
  Sommige kinderen hebben baat bij een warm bad, een warme douche of een warme kruik bij de benen (wel veilig gebruiken). Dat ontspant de spieren en leidt even af van het nare gevoel.

Let op: supplementen met ijzer, magnesium of andere middelen altijd in overleg met een arts. “Zomaar wat proberen” kan bij kinderen eerder kwaad dan goed doen.

Wanneer komt medicatie in beeld?

Medicijnen zijn bij kinderen met RLS echt het domein van de specialist, meestal een kinderneuroloog of gespecialiseerde kinderarts. Het is geen kwestie van “gewoon een pilletje tegen onrustige benen”.

Bij duidelijke RLS met ernstige slaapproblemen en flink verstoord functioneren overdag kan gekozen worden voor:

• het aanvullen van ijzer als de ferritinewaarde laag is, vaak met ijzerdrank of tabletten
• in uitzonderlijke gevallen andere medicatie, afhankelijk van leeftijd, ernst en bijkomende problemen

De afweging is altijd: wegen de voordelen (betere slaap, minder klachten, beter functioneren) op tegen mogelijke bijwerkingen? Omdat de ervaring met veel RLS-medicatie bij jonge kinderen beperkt is, wordt er voorzichtig en individueel afgestemd voorgeschreven.

Op Gezondheidsnet vind je meer algemene informatie over slaapproblemen en mogelijke behandelingen, al wordt RLS bij kinderen vaak maar kort aangestipt.

De impact op school, sport en gezin

RLS bij kinderen is niet alleen een “avondprobleem”. De gevolgen lopen door in de hele dag. Kinderen kunnen:

• minder goed opletten in de klas
• trager werken of meer fouten maken
• sneller emotioneel reageren of boos worden
• minder zin hebben in sport of hobby’s door vermoeidheid

Voor ouders is het vaak ook slopend. Avond na avond strijd rond bedtijd, zorgen over schoolprestaties, misschien onbegrip van familie of leerkrachten. Het helpt enorm als er een naam blijkt te zijn voor wat er aan de hand is. “Mijn kind heeft RLS” geeft toch een ander gesprek dan “Hij wil gewoon niet naar bed”.

Een open gesprek met school kan veel doen. Uitleg dat er sprake is van een slaapgerelateerde bewegingsstoornis, dat het kind niet lui of ongeïnteresseerd is maar simpelweg moe, maakt het makkelijker om samen oplossingen te zoeken. Denk aan korte beweegpauzes, een plek waar het kind af en toe even kan staan of bewegen, en realistische verwachtingen op dagen dat de nacht slecht is geweest.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Twijfel is normaal. Niet elk wiebelend kind heeft RLS. Maar er zijn wel een paar signalen waarbij een bezoek aan de huisarts verstandig is:

• je kind klaagt minstens een paar keer per week over rare gevoelens of pijn in de benen in de avond
• het inslapen duurt structureel langer dan een half uur door onrust in de benen
• je kind is overdag duidelijk vermoeider, prikkelbaarder of heeft concentratieproblemen
• er is RLS of “onrustige benen” bekend in de familie

Vraag de huisarts expliciet of RLS kan meespelen. Huisartsen denken er niet altijd spontaan aan bij kinderen. Als je het zelf benoemt, vergroot je de kans dat er in die richting wordt doorgevraagd of verwezen.

Waar vind je betrouwbare informatie en hulp?

In Nederland en België is de informatie over RLS bij kinderen nog wat versnipperd, maar er zijn wel een paar plekken waar je je kunt inlezen of hulp kunt zoeken:

• Thuisarts.nl voor algemene informatie over slaapproblemen bij kinderen
• Hersenstichting voor uitleg over neurologische aandoeningen en slaap
• Regionale slaapcentra of slaapklinieken, vaak verbonden aan ziekenhuizen of gespecialiseerde instellingen

Vraag je huisarts eventueel naar een verwijzing naar een kinderarts met interesse in slaapstoornissen, een kinderneuroloog of een slaapcentrum als de klachten ernstig zijn en lang aanhouden.

FAQ over RLS bij kinderen

1. Kan een kind “eroverheen groeien”?
Dat kan, maar het is niet gegarandeerd. Bij sommige kinderen worden de klachten milder naarmate ze ouder worden, bij anderen blijven ze of verergeren ze juist in de puberteit. Erfelijke belasting speelt hier vaak een rol. Hoe dan ook is het zonde om jaren te wachten als de slaap nu al ernstig verstoord is.

2. Is RLS gevaarlijk voor de gezondheid?
RLS zelf beschadigt het lichaam niet, maar de gevolgen van chronisch slechte slaap zijn wel degelijk vervelend: leerproblemen, gedragsproblemen, meer kans op somberheid en spanningsklachten. Daarom is het belangrijk de klachten serieus te nemen en te kijken wat er verbeterd kan worden.

3. Helpt magnesium tegen RLS bij kinderen?
Magnesium wordt vaak genoemd op internetfora, maar het wetenschappelijke bewijs bij kinderen is beperkt. Soms helpt het wat bij spierontspanning, maar het is geen bewezen behandeling voor RLS. Bovendien kan te veel magnesium bijwerkingen geven. Bespreek supplementen altijd met een arts.

4. Kan RLS alleen in de armen zitten bij een kind?
Bij kinderen beginnen de klachten meestal in de benen. Armen kunnen later ook meedoen, maar dat is minder gebruikelijk. Als een kind vooral armklachten heeft, moet een arts goed kijken of er geen andere oorzaak is.

5. Is het hetzelfde als groeipijn?
Nee. Groeipijn zit vaak dieper, meer in de spieren of rond de gewrichten, en is niet zo duidelijk gekoppeld aan rust en beweging. Bij RLS zie je juist dat bewegen verlichting geeft, terwijl dat bij groeipijn lang niet altijd zo is. In de praktijk lopen de termen bij ouders vaak door elkaar, waardoor RLS soms jarenlang “gewoon groeipijn” wordt genoemd.

RLS bij kinderen is geen zeldzame rariteit, maar wel een onderbelicht probleem. Hoe eerder het wordt herkend, hoe groter de kans dat een kind weer gewoon kan doen waar kinderen voor bedoeld zijn: spelen, leren, groeien - en ‘s nachts, heel simpel, slapen.