RLS en neuropathie: wanneer je benen je nachtrust saboteren

Waarom dit onderwerp zoveel mensen raakt

RLS (restless legs syndroom) en neuropathie komen allebei vaker voor dan de meeste mensen denken. In Nederland heeft naar schatting 5 tot 10 procent van de volwassenen in meer of mindere mate last van rusteloze benen. Neuropathie zie je vooral bij mensen met diabetes, alcoholmisbruik, vitamine B12-tekort, chemotherapie of bepaalde erfelijke aandoeningen.

En dan de overlap: een flink deel van de mensen met neuropathie rapporteert ook RLS-achtige klachten. In de spreekkamer hoor je dan verhalen als:

• “Overdag heb ik tintelingen en branderige voeten, maar ‘s avonds in bed worden mijn benen onrustig, ik móét bewegen.”
• “Mijn neuroloog zegt neuropathie, mijn huisarts denkt RLS. Ik weet vooral dat ik niet slaap.”

Die combinatie is niet alleen vervelend, maar ook verwarrend. Want waar begin je met behandelen als je zenuwen én je slaap én je benen meedoen in het probleem?

RLS en neuropathie: geen tweeling, wel familie

Laat ik het scherp neerzetten: RLS en neuropathie zijn niet hetzelfde, maar ze kunnen wel in dezelfde benen wonen.

RLS kenmerkt zich typisch door:

• Een onaangenaam gevoel diep in de benen (soms ook armen), moeilijk onder woorden te brengen
• Drang om te bewegen, omdat dat tijdelijk oplucht
• Klachten vooral in rust (zitten, liggen), vooral ‘s avonds en in de nacht
• Bewegen, lopen of rekken geeft verlichting, maar het komt terug zodra je weer ligt

Neuropathie draait meer om beschadigde zenuwen, met klachten als:

• Tintelingen, branderige pijn, schokjes, doof gevoel
• Vaak symmetrisch: beide voeten of beide handen
• Niet per se erger in de avond, al kan dat wel
• Soms ook krachtsverlies of balansproblemen

En dan komt de nuance: bij een deel van de mensen met neuropathie lijken de klachten ‘s avonds te verergeren en ontstaat er óók een bewegingsdrang. Dat voelt dan weer heel RLS-achtig. Geen wonder dat het voor patiënten (en eerlijk gezegd ook voor artsen) soms best wel een puzzel is.

Waarom artsen dit vaak missen

Neem Karin, 58 jaar, al jaren diabetes type 2. Zij vertelt haar huisarts over brandende voeten en slechter slapen. De huisarts denkt: “diabetische neuropathie” - logisch. Ze krijgt pijnstillende medicatie, een crème, wat adviezen. Een jaar later zit ze bij de neuroloog en zegt ze ineens: “Het is vooral ‘s avonds, als ik op de bank zit of in bed lig. Als ik loop, is het beter. Ik kan gewoon niet stil blijven liggen.”

En daar gaat bij de neuroloog een lampje branden: dit is niet alleen neuropathie, dit klinkt ook als RLS.

Waarom wordt RLS zo vaak gemist bij mensen met neuropathie?

• De focus ligt op de bekende diagnose (bijvoorbeeld diabetische neuropathie)
• Patiënten beschrijven hun klachten niet altijd als “drang om te bewegen”, maar als pijn of irritatie
• Artsen vragen soms te weinig door naar het tijdstip van de klachten en het effect van bewegen

Een simpele vraag kan veel duidelijk maken: "Wordt het beter als u opstaat en gaat lopen?" Als het antwoord daarop volmondig ja is, gaat de RLS-radar eigenlijk meteen aan.

Hoe voelt die combinatie in het echte leven?

De verhalen lijken vaak op elkaar, maar met kleine verschillen.

Iemand met vooral neuropathie zegt bijvoorbeeld: “Mijn voeten voelen de hele dag door alsof ik op prikkeldraad loop. ‘s Nachts word ik wakker van de pijn, maar bewegen helpt niet echt.”

Iemand met vooral RLS zegt eerder: “Overdag gaat het best, maar zodra ik stil ga zitten, begint het. In de avond is het drama. Opstaan en rondlopen helpt, maar dan slaap ik natuurlijk niet.”

En dan heb je de mensen met allebei, zoals een man van 65 die ik sprak: hij had al jaren tintelende voeten door chemotherapie. Toen hij ouder werd, kreeg hij er ‘s avonds een onrustig, jeukend gevoel bij, diep in zijn benen. Hij kon het niet goed uitleggen, maar zei: “Het is geen pijn, maar ik word er gek van. Ik móét bewegen.” Dat is precies die mix van neuropathie en RLS waar dit artikel over gaat.

Hoe hangen RLS en neuropathie met elkaar samen?

De wetenschap is er nog niet helemaal uit, maar er zijn een paar logische lijnen:

• Bij neuropathie zijn perifere zenuwen beschadigd. Dat kan de manier waarop je hersenen signalen verwerken veranderen.
• RLS lijkt te maken te hebben met een verstoorde verwerking van zintuiglijke prikkels en een ontregeling van dopamine in de hersenen.
• Beschadigde zenuwen kunnen “ruis” geven richting het centrale zenuwstelsel, waardoor je hersenen prikkels verkeerd interpreteren. Dat kan weer RLS-achtige onrust uitlokken.

Daarnaast zie je bij veel mensen met RLS én neuropathie een aantal overlappende factoren:

• IJzertekort of lage ferritinewaarden
• Diabetes of metabool syndroom
• Nierziekten
• Gebruik van bepaalde medicijnen (zoals sommige antidepressiva of antihistaminica)

Met andere woorden: de combinatie RLS + neuropathie is geen toeval, maar vaak het gevolg van een onderliggende medische context.

Het grote verschil: de rol van beweging en tijdstip

Als je één praktisch onderscheid wilt onthouden tussen RLS en neuropathie, dan is het dit:

• RLS: erger in rust, vooral ‘s avonds en ‘s nachts, duidelijke drang om te bewegen, verlichting door bewegen
• Neuropathie: klachten zijn er vaak de hele dag, bewegen helpt niet altijd of zelfs helemaal niet

Dat maakt de anamnese - het verhaal dat je als patiënt vertelt - zo belangrijk. Artsen die goed doorvragen op tijdstip, houding (zitten/liggen) en effect van bewegen, kunnen veel beter inschatten wat er speelt.

Slaap: het stille slachtoffer

Neuropathie kan je uit je slaap houden door pijn, branderigheid of schokjes. RLS doet daar nog een schep bovenop door je letterlijk uit bed te jagen. Het gevolg:

• Lang wakker liggen voor je inslaapt
• Meerdere keren per nacht eruit om te lopen
• Onrustige, gefragmenteerde slaap
• Overdag moe, prikkelbaar, minder concentratie

Op de lange termijn zie je dan weer meer risico op somberheid, ongelukken (bijvoorbeeld in het verkeer) en problemen op het werk. Niet omdat iemand “zich aanstelt”, maar omdat chronisch slaaptekort gewoon keihard binnenkomt.

Op Nederlandse sites als Thuisarts en Hersenstichting wordt steeds vaker benadrukt hoe belangrijk goede slaap is voor hersengezondheid. RLS en neuropathie zitten daar precies op een heel vervelende kruising.

Onderzoek: wat kun je verwachten bij de arts?

Als je met dit soort klachten bij de huisarts of neuroloog komt, is een paar dingen eigenlijk onmisbaar:

• Gericht vragen naar RLS-criteria: avond/nacht, rust, bewegingsdrang, verlichting door bewegen
• Lichamelijk onderzoek: reflexen, gevoel, spierkracht, doorbloeding
• Bloedonderzoek: ijzer (ferritine), vitamine B12, nierfunctie, bloedsuiker, soms schildklier
• Eventueel zenuwonderzoek (EMG/ENG) bij verdenking neuropathie

Een slaaponderzoek (polysomnografie) is niet altijd nodig, maar kan nuttig zijn als er ook verdenking is op andere slaapstoornissen, zoals slaapapneu. Bij RLS zie je in zo’n onderzoek vaak periodieke beenbewegingen tijdens de slaap.

Behandeling: het is bijna nooit óf-óf

Bij de combinatie RLS en neuropathie werkt een zwart-wit aanpak niet. Je moet eigenlijk in lagen denken.

1. Onderliggende oorzaken aanpakken

Bij neuropathie:

• Betere regulatie van diabetes (suikerwaarden)
• Stoppen of minderen met alcohol
• Aanvullen van vitamine B12 of andere tekorten
• Overwegen van alternatief medicijn als een bepaald middel de neuropathie verergert

Bij RLS:

• IJzertekort opsporen en behandelen (soms tabletten, soms infuus)
• Medicatie die RLS verergert (zoals bepaalde antidepressiva, antipsychotica, antihistaminica) heroverwegen

2. Medicatie die beide kan helpen

Interessant genoeg zijn er middelen die zowel bij neuropathische pijn als bij RLS ingezet worden. Denk aan bepaalde anti-epileptica (zoals gabapentine/pregabaline) of sommige middelen die inwerken op de zenuwgeleiding. Die kunnen:

• De branderige, schietende pijn van neuropathie dempen
• Tegelijk de RLS-onrust verminderen, vooral ‘s avonds

Dopaminerge medicatie (middelen die op dopamine aangrijpen) wordt vaak gebruikt bij RLS, maar helpt niet tegen neuropathische pijn. Bovendien kunnen deze middelen op langere termijn bij een deel van de mensen juist tot verergering van RLS leiden (augmentation). Daarom wordt bij mensen met én neuropathie én RLS vaak eerst gekeken of andere opties voldoende effect geven.

3. Slaapstrategieën die wél zin hebben

Nee, “gewoon beter slapen” is geen advies. Maar er zijn dingen die je zenuwstelsel iets minder overprikkeld kunnen maken:

• Regelmatig slaapritme, ook in het weekend
• Verminderen van cafeïne, vooral na de middag
• Geen zware sport vlak voor het slapengaan, maar lichte beweging eerder op de dag
• Warme douche of voetenbad voor het naar bed gaan, soms in combinatie met lichte stretchoefeningen

Bij RLS melden mensen vaak dat een koele slaapkamer, losse lakens en genoeg bewegingsruimte in bed helpen. Bij neuropathie kan juist warmte (warme sokken, deken, kruik op veilige afstand) prettig zijn. Het is dus soms even zoeken wat in jouw geval het beste werkt.

Op sites als Gezondheidsnet vind je praktische slaaptips, maar die moet je altijd even vertalen naar jouw specifieke situatie met RLS en neuropathie.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Er zijn een paar rode vlaggen waarbij je beter niet blijft doormodderen:

• Plotselinge toename van pijn, krachtsverlies of gevoelsverlies
• Problemen met lopen of balans die snel erger worden
• Blaas- of darmproblemen in combinatie met gevoelsverlies in het zadelgebied
• Ernstige slaaptekortklachten: bijna in slaap vallen achter het stuur, op werk, of somberheid die toeneemt

Dan is het geen kwestie meer van “even aankijken”, maar van snel overleggen met huisarts of neuroloog.

Leven met RLS en neuropathie: realistisch, niet hopeloos

Niemand met deze combinatie zit te wachten op zoete praatjes. De eerlijkheid gebiedt te zeggen: je krijgt niet altijd je “oude” benen terug. Maar er is vaak meer mogelijk dan mensen denken.

Wat ik in verhalen van patiënten zie die het redelijk op de rit hebben gekregen:

• Ze hebben een arts gevonden die de combinatie RLS + neuropathie serieus neemt
• Er is actief gezocht naar behandelbare oorzaken (ijzer, B12, diabetes, medicatie)
• Medicatie is zorgvuldig opgebouwd en aangepast op basis van effect én bijwerkingen
• Ze hebben hun leefstijl niet perfect, maar wel iets aangepast: regelmatiger slapen, iets meer bewegen, iets minder cafeïne en alcohol

En misschien het belangrijkste: ze voelen zich gehoord. Dat maakt de klachten niet ineens weg, maar het verandert wel hoe draaglijk het is.

FAQ over RLS en neuropathie

1. Kan neuropathie RLS veroorzaken?
Niet in de zin van een simpele oorzaak-gevolg relatie, maar neuropathie kan wel bijdragen aan het ontstaan of verergeren van RLS-achtige klachten. Beschadigde zenuwen geven afwijkende signalen door, waardoor het centrale zenuwstelsel ontregeld kan raken. Bij sommige mensen lijkt dat het RLS-mechanisme als het ware “aan” te zetten.

2. Hoe weet ik of mijn klachten RLS, neuropathie of allebei zijn?
Let op drie dingen: tijdstip (vooral ‘s avonds en ‘s nachts?), houding (erger in rust, zoals zitten of liggen?) en effect van bewegen (wordt het duidelijk beter als je loopt of rekt?). Als het vooral ‘s avonds in rust erger wordt en bewegen helpt, dan wijst dat richting RLS. Als de klachten er de hele dag zijn en bewegen weinig verschil maakt, past dat meer bij neuropathie. Bij twijfel: bespreek het met je huisarts of neuroloog.

3. Helpen ijzertabletten altijd bij RLS?
Nee. IJzer helpt vooral als je ferritine (ijzeropslag) laag of aan de lage kant is. Bij veel RLS-richtlijnen wordt een ferritine onder ongeveer 75 microgram/l als aanleiding gezien om ijzer te suppleren, ook als je hemoglobine nog normaal is. Dit moet wel onder begeleiding van een arts, omdat te veel ijzer ook schadelijk kan zijn.

4. Is er een speciale test voor RLS?
Er is geen bloedtest of scan die RLS “bewijst”. De diagnose wordt gesteld op basis van de klachten en de typische kenmerken (avond/nacht, rust, bewegingsdrang, verlichting door bewegen). Soms wordt een slaaponderzoek gedaan, vooral als er twijfel is of er ook andere slaapstoornissen spelen.

5. Waar kan ik betrouwbare informatie vinden over RLS en neuropathie?
Voor Nederlandstalige, betrouwbare info kun je kijken op Thuisarts.nl, de Hersenstichting en bijvoorbeeld Gezondheidsnet. Voor meer specifieke slaapinformatie zijn er ook Nederlandse slaapcentra en slaapklinieken die goede uitleg geven op hun websites.

RLS en neuropathie zijn allebei al lastig zat. In combinatie kunnen ze je nachten volledig in beslag nemen. Maar hoe ingewikkeld het ook voelt: hoe beter je het verschil kent, hoe groter de kans dat je de juiste behandeling krijgt. En dat is, zeker als je al jaren moe rondloopt, allesbehalve een detail.