Zwanger en geen rust in je benen? Dit is geen aanstellerij

Waarom juist tijdens de zwangerschap je benen protesteren

Het voelt bijna oneerlijk: je bent zwanger, je slaapt al minder goed door plassen, maagzuur en een baby die het ‘s nachts gezelliger vindt dan overdag… en dan komen die onrustige benen er nog bovenop. Waarom gebeurt dit uitgerekend nu?

Artsen zien RLS opvallend vaak optreden in de zwangerschap, vooral in het tweede en derde trimester. Bij sommige vrouwen was het er al eerder, bij anderen steekt het voor het eerst de kop op als de buik groeit. Hormonen spelen een rol, veranderingen in de bloedcirculatie ook, en dan heb je nog iets waar veel te weinig over wordt gepraat: ijzer.

Tijdens de zwangerschap heeft je lichaam meer ijzer nodig voor jou én je baby. Als je ijzervoorraad wat lager wordt, kan dat invloed hebben op de stof dopamine in je hersenen. En laat dopamine nou net belangrijk zijn voor het aansturen van beweging. Je voelt het niet in je hoofd, maar in je benen. Lekker handig.

Neem Sara, 31 jaar, 26 weken zwanger. Overdag gaat het eigenlijk best wel oké. Maar zodra ze ‘s avonds op de bank ploft, begint het: een soort kruipend gevoel in haar kuiten, alsof er mieren onder haar huid lopen. Als ze haar benen beweegt, helpt het even, maar zodra ze stil ligt, begint het weer. Binnen een week slaapt ze pas na 2 uur woelen. “Ik dacht eerst dat ik me aanstelde,” vertelt ze, “tot ik bijna huilend mijn verloskundige belde.”

Hoe voelt RLS nou echt? Niet “gewoon drukke benen”

RLS tijdens de zwangerschap is meer dan wat gewiebel met je voeten. Vrouwen beschrijven het vaak als:

• een kriebel diep in de spieren, niet aan de huid
• een drukkend, zeurend of trekkend gevoel
• een soort elektrische spanning die je dwingt om te bewegen
• onrust die vooral optreedt als je stilzit of ligt

Typisch is dat het in de avond en nacht erger is dan overdag. En dat bewegen tijdelijk oplucht. Even lopen, rekken, wiebelen met je voeten... en ja hoor, dan zakt het. Tot je weer stil gaat liggen.

Het lastige is: er zijn geen zichtbare tekenen. Geen dikke benen, geen blauwe plekken, geen rare kleur. Dus partners, collega’s en soms zelfs zorgverleners denken al snel: ach, “rusteloze benen”, zal wel meevallen. Maar jij ligt wakker. Uren.

De impact op je slaap (en dus op je dag)

Slaap en zwangerschap zijn sowieso al geen gouden combinatie. Met RLS erbij wordt het vaak een soort nachtelijke survival.

Veel vrouwen met RLS tijdens de zwangerschap merken dat:

• inslapen veel langer duurt, soms meer dan een uur
• ze meerdere keren per nacht wakker worden met datzelfde onrustige gevoel
• ze ‘s ochtends moe, prikkelbaar en soms ronduit chagrijnig wakker worden

En dan moet de dag nog beginnen. Werken, misschien al een kindje rondlopen, afspraken bij verloskundige of gynaecoloog... Terwijl je hersenen zich voelen alsof je een halve nacht hebt doorgehaald.

Neem Lotte, 29, die in haar derde trimester werkt in de zorg. “Ik stond letterlijk met luciferstokjes in mijn ogen op de afdeling,” zegt ze. “En dan heb je óók nog die gedachte: straks komt er een baby, hoe moet ik dat in hemelsnaam aan als ik nu al zo moe ben?”

Die combinatie van slaaptekort, hormonen en zorgen kan trouwens ook je stemming beïnvloeden. RLS zelf maakt je niet depressief, maar structureel slecht slapen kan je wel kwetsbaarder maken voor somberheid en angst. Het is dus niet “maar” een beetje onrust in je benen. Het raakt de hele dag.

Waar komt het vandaan? Hormonen, ijzer en een beetje pech

Er is geen enkelvoudige schuldige, maar een paar dingen komen steeds terug bij RLS in de zwangerschap:

Hormonen die overal aan trekken

Tijdens de zwangerschap verandert je hormoonhuishouding nogal. Oestrogeen en progesteron schommelen, en dat heeft invloed op je bloedvaten, zenuwen en hersenen. De precieze link met RLS is nog niet volledig uitgeplozen, maar dat er een verband is, zien we in de praktijk duidelijk.

IJzer en ferritine: meer dan “een beetje bloedarmoede”

Hier wordt het interessant. Je kunt een normaal Hb (hemoglobine) hebben, maar tóch te lage ijzervoorraden. Dat zie je aan de ferritinewaarde. Juist die voorraad lijkt bij RLS belangrijk.

Bij veel zwangere vrouwen met RLS blijkt de ferritinewaarde aan de lage kant. Niet per se ziekmakend laag, maar wel zo dat je zenuwstelsel er last van kan hebben. Je verloskundige of huisarts kijkt vaak eerst naar je Hb, maar vraag gerust ook naar je ferritine. Dat is geen zeurvraag, dat is gewoon slim.

Familie en voorgeschiedenis

Heb je vóór je zwangerschap al wel eens last gehad van onrustige benen? Of hebben je ouders of broers/zussen RLS? Dan is de kans groter dat het in de zwangerschap opspeelt. Je hebt dan eigenlijk al een soort aanleg, en de zwangerschap duwt er nog even een schepje bovenop.

Wanneer is het “normaal” en wanneer moet je aan de bel trekken?

Zwanger zijn voelt soms sowieso als een optelsom van rare sensaties. Dus hoe weet je nou wanneer je met RLS naar een arts of verloskundige moet?

Grof gezegd: als het je slaap verstoort of je dagelijks functioneren aantast, is het reden om het te bespreken. Je hoeft niet te wachten tot je er bijna bij neervalt.

Let vooral hierop:

• je hebt minstens een paar avonden per week dat je benen zo onrustig zijn dat je moeilijk in slaap valt
• je wordt er meerdere keren per nacht wakker van
• je merkt dat je moeheid, concentratie en stemming achteruit gaan
• je gaat rare slaapgewoonten ontwikkelen, zoals structureel tot diep in de nacht series kijken omdat je anders gek wordt van het liggen

En dan nog iets belangrijks: pijn, zwelling, roodheid of warmte in één been horen níet bij RLS. Dat kan wijzen op een trombosebeen, en dat is in de zwangerschap extra serieus. In dat geval: direct contact opnemen met je verloskundige of huisarts.

Wat helpt wél? Kleine aanpassingen met best veel effect

Laten we eerlijk zijn: er is geen magische knop waarmee je RLS in de zwangerschap in één klap uitzet. Maar er zijn wel dingen die de klachten duidelijk kunnen verminderen. Zie het als een gereedschapskist. Je hoeft niet alles tegelijk te doen, maar je kunt kijken wat bij jou werkt.

Speel met beweging overdag

Het klinkt misschien tegenstrijdig, maar zowel te weinig als te veel bewegen kan klachten verergeren.

Veel vrouwen merken dat:

• een rustige wandeling overdag helpt
• lang stilzitten (bijvoorbeeld achter een bureau) de avondklachten erger maakt
• heel intensief sporten laat op de avond juist weer meer onrust kan geven

Een praktische truc: plan aan het einde van de middag of begin van de avond een korte wandeling of wat lichte rek- en strekoefeningen. Geen HIIT-workout, gewoon vriendelijk bewegen.

Slaaphygiëne, maar dan realistisch

Ja, je hebt het al honderd keer gehoord: geen scherm in bed, vaste bedtijd, donkere kamer. Maar tijdens de zwangerschap voelt dat soms als een slechte grap. Toch kunnen kleine aanpassingen wel degelijk helpen bij RLS.

Denk aan:

• een regelmatig slaapritme, ook in het weekend
• liever niet nog een hele serie bingen in fel licht vlak voor slapen, maar iets rustigers (podcast, boek, audioboek)
• cafeïne beperken, zeker na 14.00 uur

En nee, dat betekent niet dat je nooit meer een cola mag. Maar drie koppen koffie, een energydrankje en dan nog thee in de avond is misschien niet het beste idee als je benen sowieso al onrustig zijn.

Warmte, kou en massage

Veel zwangere vrouwen ontdekken hun eigen mini-ritueel. De een zweert bij een warme douche of voetenbad voor het slapengaan, de ander juist bij een koud washandje op de kuiten.

Zachte massage van de benen, door jezelf of je partner, kan ook helpen. Niet keihard kneden, maar rustig wrijven. Het gaat niet om de spieren “losmaken”, maar om je zenuwstelsel een ander signaal te geven dan die irritante onrust.

IJzer en voeding: even serieus naar je bloed laten kijken

Dit is er eentje om samen met je verloskundige of huisarts te bespreken. Laat niet alleen je Hb, maar ook je ferritine bepalen als RLS een serieus probleem wordt.

Als je voorraad laag is, kan een ijzersupplement soms wonderen doen. Maar: ga niet op eigen houtje hoge doseringen slikken. Te veel ijzer is óók niet goed voor jou en je baby.

Qua voeding kun je denken aan producten met ijzer, zoals rood vlees, volkorenbrood, peulvruchten en groene bladgroenten. Vitamine C helpt de opname, dus een glas sinaasappelsap bij je volkorenboterham is helemaal zo gek nog niet.

Een goede, Nederlandstalige bron over ijzer en zwangerschap vind je bijvoorbeeld op Thuisarts: www.thuisarts.nl.

Medicijnen? Tijdens de zwangerschap maar heel beperkt

Buiten de zwangerschap worden bij ernstig RLS soms medicijnen gebruikt die op dopamine aangrijpen, of bepaalde anti-epileptica. Tijdens de zwangerschap ligt dat veel gevoeliger. Veel van die middelen worden dan liever niet gegeven, of alleen in uitzonderlijke gevallen.

Daarom ligt de nadruk in de zwangerschap op niet-medicamenteuze maatregelen en het optimaliseren van ijzer. Als het echt niet te doen is, kan een neuroloog of gynaecoloog meedenken over wat wél veilig genoeg is in jouw situatie. Maar dat is maatwerk.

De geruststelling: het wordt meestal beter na de bevalling

Dit is het goede nieuws waar veel vrouwen naar snakken: in de meeste gevallen verdwijnen of verminderen de RLS-klachten flink in de weken na de bevalling. Je hormonen veranderen weer, de ijzerverdeling normaliseert zich, je lichaam gaat naar een nieuwe balans.

Betekent dat dat je meteen weer prinsheerlijk slaapt? Nou ja, er is dan natuurlijk een baby die daar ook nog iets van vindt. Maar de specifieke marteling van die onrustige benen wordt vaak een stuk minder.

Bij een deel van de vrouwen blijft RLS wel bestaan, vooral als er al vóór de zwangerschap klachten waren. Dan zie je dat de zwangerschap het eigenlijk “aan” heeft gezet, en dat het daarna niet helemaal uitgaat. In dat geval kun je na de kraamperiode, als de ergste drukte voorbij is, met je huisarts of neuroloog kijken naar behandeling op langere termijn.

Waarom artsen dit soms missen

Een beetje pijnlijk om te zeggen, maar RLS wordt nog steeds vaak over het hoofd gezien. Zeker in de zwangerschap, waar er al zó veel andere klachten zijn om rekening mee te houden.

Soms wordt het weggezet als “normale” zwangerschapsklachten. Zware benen, vocht vasthouden, onrust door stress… En ja, dat speelt allemaal mee. Maar RLS heeft een heel eigen patroon: onrust in rust, erger in de avond, drang om te bewegen, tijdelijke verlichting door bewegen.

Daarom helpt het als jij zelf het woord RLS of “rusteloze benen” inbrengt bij je verloskundige of huisarts. Niet omdat je zelf dokter moet spelen, maar omdat het gesprek dan veel gerichter wordt.

Wil je je alvast wat inlezen voordat je naar je zorgverlener gaat, dan zijn sites als Thuisarts.nl en Gezondheidsnet.nl een goed startpunt. Voor slaapstoornissen in het algemeen kun je ook kijken bij gespecialiseerde centra, bijvoorbeeld via het Nederlands Slaapinstituut: www.slaapinstituut.nl.

Hoe betrek je je omgeving zonder je een zeur te voelen

RLS is onzichtbaar. Dat maakt het lastig uit te leggen. Partners horen soms wekenlang: “ik kan niet slapen, mijn benen worden gek” en denken op een gegeven moment: ja, wat moet ik ermee?

Toch is het belangrijk dat je het wél deelt. Niet alleen zodat je partner snapt waarom je ‘s avonds als een jojo uit bed gaat, maar ook omdat het mentaal scheelt als je niet in je eentje ligt te ploeteren.

Je kunt het bijvoorbeeld zo uitleggen:

“Het is alsof er een soort spanning in mijn benen zit die alleen weggaat als ik beweeg. Ik kan het niet negeren. Het is geen spierpijn, maar meer een soort innerlijke onrust. Het hoort bij een slaapstoornis die vaker voorkomt in de zwangerschap. Ik heb er echt last van.”

Dat klinkt meteen een stuk serieuzer dan: “mijn benen zijn onrustig”. Woorden doen ertoe.

Wanneer je écht door moet pakken op hulp

Er zijn een paar situaties waarin je niet te lang moet blijven hopen dat het vanzelf wel overgaat:

• je slaapt structureel minder dan 4 à 5 uur per nacht door RLS
• je merkt dat je stemming flink onderuit gaat
• je hebt al moeite om veilig auto te rijden of te werken door de moeheid
• je krijgt daarnaast ook andere neurologische klachten, zoals gevoelloosheid, krachtverlies of coördinatieproblemen

In die gevallen is het tijd voor een serieuze evaluatie. Je huisarts kan je zo nodig doorverwijzen naar een neuroloog of slaapcentrum, waar ze meer ervaring hebben met bewegingsstoornissen tijdens de slaap.

FAQ over RLS tijdens zwangerschap

Gaat RLS na de bevalling altijd weg?

Bij de meeste vrouwen nemen de klachten binnen enkele weken tot maanden na de bevalling duidelijk af of verdwijnen ze helemaal. Als je al vóór de zwangerschap RLS had, is de kans groter dat het blijft bestaan, maar vaak wel minder heftig dan tijdens het derde trimester.

Is RLS gevaarlijk voor mijn baby?

RLS zelf is niet gevaarlijk voor je baby. Het probleem zit vooral in jouw slaaptekort en hoe jij je daardoor voelt en functioneert. Indirect kan extreme uitputting natuurlijk wel invloed hebben op hoe je je zwangerschap en kraamtijd doorkomt, dus het is zeker de moeite waard om hulp te zoeken.

Kan ik gewoon blijven werken met RLS?

Dat hangt af van hoe ernstig je klachten zijn en wat voor werk je doet. Veel vrouwen redden het met aanpassingen, zoals iets flexibeler werktijden, korte wandelpauzes en begrip van de werkgever. Als je door slaaptekort niet meer veilig kunt werken (denk aan nachtdiensten, autorijden, werken met machines), bespreek dan met je bedrijfsarts of verloskundige welke aanpassingen mogelijk zijn.

Helpt magnesium tegen RLS in de zwangerschap?

Magnesium wordt vaak genoemd bij kramp in de benen, maar het bewijs dat het echt helpt bij RLS is beperkt. Kleine supplementen zijn meestal veilig, maar overleg altijd met je verloskundige of huisarts voordat je iets extra’s gaat slikken. Verwacht er geen wonderen van, maar sommige vrouwen ervaren wel wat verlichting.

Kan ik RLS voorkomen in een volgende zwangerschap?

Helemaal voorkomen kun je het waarschijnlijk niet, zeker niet als je er aanleg voor hebt. Wel kun je in een volgende zwangerschap eerder laten checken hoe het met je ijzervoorraad staat, alert zijn op de eerste signalen en samen met je zorgverlener een plan maken. Soms helpt het om al in een vroeger stadium aanpassingen te doen in leefstijl en, indien nodig, ijzersuppletie.

Tot slot

Als je dit leest met je benen wiebelend onder je, weet dan: je bent niet de enige, je stelt je niet aan en je hoeft er niet in stilte mee rond te lopen. RLS tijdens de zwangerschap is vermoeiend, frustrerend en soms ronduit slopend. Maar er zijn wél manieren om het dragelijker te maken, en er zijn zorgverleners die je serieus nemen.

Neem jezelf dus net zo serieus als je straks je baby gaat nemen. Met andere woorden: als jij ‘s nachts niet meer tot rust komt, is dat een reden om hulp te vragen. Niet pas als je helemaal op bent.