Rusteloze Benen Syndroom: als stilzitten ineens topsport wordt

Wie RLS heeft, herkent het meteen. Wie het nooit gehad heeft, heeft vaak geen idee. Mensen beschrijven het als:

• kriebel diep in de spieren
• tintelingen of “elektrische” prikkels
• een soort jeuk van binnenuit
• onrust, alsof er mieren in je benen lopen

Neem Karin, 48 jaar. Overdag werkt ze in de zorg en redt ze het eigenlijk prima. Maar zodra ze na het avondeten op de bank ploft, begint het: een vage spanning in haar kuiten die langzaam opbouwt tot een bijna ondragelijke drang om haar benen te bewegen. Even lopen helpt, rekken helpt ook. Tien minuten later is het terug. In bed wordt het nog erger. Slapen lukt pas na uren draaien, lopen, weer terug in bed, en weer eruit.

Dat is typisch voor RLS: de klachten

• ontstaan of verergeren in rust (zitten of liggen)
• zijn ‘s avonds en in de nacht duidelijk sterker dan overdag
• verminderen tijdelijk als je beweegt

Het is dus niet “gewoon onrust” of “even je benen strekken”. Je lijf dwingt je bijna om in beweging te komen.

Waarom artsen dit vaak missen

RLS is geen zeldzame aandoening. In Nederland en België wordt geschat dat ongeveer 5 tot 10 procent van de bevolking in meer of mindere mate klachten heeft. Toch lopen veel mensen jarenlang rond zonder duidelijke diagnose.

Hoe komt dat?

• Klachten zijn lastig onder woorden te brengen. Mensen zeggen: “mijn benen voelen raar” of “ik heb onrust in mijn benen”, en dat klinkt vaag.
• Het lichamelijk onderzoek is meestal normaal. Geen afwijkende reflexen, geen verlamming, geen duidelijke zenuwschade.
• De klachten zijn ‘s avonds en ‘s nachts het ergst, en bij de huisarts zit je natuurlijk meestal overdag.
• Het wordt vaak verward met spataderen, spierpijn, nachtelijke kramp of gewoon “slecht slapen”.

Neem Mark, 35 jaar. Hij kreeg slaapmiddelen voor zijn insomnie, fysiotherapie voor vermeende spierklachten en een keer zelfs antidepressiva omdat men dacht dat het “tussen de oren” zat. Pas toen hij zelf online bleef zoeken en met de term “rusteloze benen” bij de huisarts kwam, viel het kwartje.

Wat er in je hersenen en zenuwen misloopt

RLS is geen verzinsel, en ook geen karaktertrek. Er is echt iets aan de hand in de hersenen en het zenuwstelsel.

Onderzoekers zien vooral drie belangrijke lijnen:

• Dopamine: Dit stofje is betrokken bij beweging en beloning. Bij RLS lijkt de dopaminesignalering in bepaalde hersengebieden verstoord te zijn. Dat verklaart ook waarom medicijnen die op dopamine werken vaak helpen.
• IJzertekort in de hersenen: Niet alleen een laag ijzer in het bloed, maar specifiek minder ijzerbeschikbaarheid in de hersenen zelf. IJzer is nodig voor de aanmaak en werking van dopamine. Je kunt dus een “normale” ijzerwaarde in het bloed hebben en tóch een relatieve ijzertekort-situatie in de hersenen.
• Genetische aanleg: RLS komt opvallend vaak in families voor. Als één van je ouders duidelijke RLS heeft, is de kans vrij groot dat jij er ook gevoelig voor bent.

Daarnaast zie je RLS vaker bij mensen met bepaalde aandoeningen:

• nierziekten
• diabetes
• polyneuropathie (zenuwschade in de benen)
• reumatische ziekten

En ja, zwangerschap is een bekende trigger. Vooral in het derde trimester krijgen veel vrouwen last van rusteloze benen. Vaak trekt dat na de bevalling weer weg, maar bij een deel blijft er een verhoogde gevoeligheid bestaan.

De stille slaapverstoorder: wat RLS met je nachtrust doet

RLS zelf speelt zich vooral af vóór je in slaap valt: je ligt in bed, je benen protesteren, jij er weer uit. Maar er is nóg een component waar veel mensen mee te maken krijgen: Periodic Limb Movements in Sleep (PLMS).

Dat zijn onwillekeurige, ritmische schokjes of trekkingen van de benen tijdens de slaap. Je merkt het zelf vaak nauwelijks, maar je partner des te meer. Het gevolg:

• je slaap wordt steeds kort onderbroken
• je komt minder in diepe slaap
• je wordt wakker alsof je amper geslapen hebt

Bij sommige mensen met RLS zijn deze nachtelijke beenbewegingen zo duidelijk dat een slaaponderzoek (polysomnografie) in een slaapcentrum wordt gedaan. Zeker als er twijfel is of er misschien óók slaapapneu of een andere slaapstoornis meespeelt.

Wanneer is het nog “gewoon onrust” en wanneer RLS?

De Internationale criteria voor RLS zijn eigenlijk best wel praktisch. De kern is:

• Je hebt een drang om je benen te bewegen, vaak met een onaangenaam gevoel in de benen.
• De klachten beginnen of verergeren in rust.
• Beweging (lopen, rekken) verlicht de klachten tijdelijk.
• De klachten zijn ‘s avonds of ‘s nachts duidelijk erger dan overdag.

En minstens zo belangrijk: er is geen andere aandoening die dit alles beter verklaart, zoals ernstige spataderen, duidelijke zenuwbeknelling of onbehandelde ernstige angststoornis.

Heb je dit patroon, dan is de kans groot dat je in het RLS-spectrum zit, ook al zijn de klachten soms wisselend in ernst.

Dingen die RLS kunnen uitlokken of verergeren

Je kunt je aanleg niet veranderen, maar er zijn genoeg factoren die olie op het vuur gooien. In de spreekkamer komen steeds weer dezelfde boosdoeners terug:

• Cafeïne: koffie, cola, energiedranken, sterke thee. Vooral ‘s avonds kunnen ze de klachten flink aanwakkeren.
• Alcohol: lijkt soms te helpen bij het inslapen, maar verstoort de slaapstructuur en kan RLS verergeren.
• Nicotine: roken beïnvloedt de doorbloeding en het zenuwstelsel en kan klachten versterken.
• Bepaalde medicijnen, zoals sommige antidepressiva, antipsychotica, antihistaminica (klassieke allergiemiddelen) en anti-misselijkheidsmiddelen.
• Slaaptekort en onregelmatig slaapritme: hoe vermoeider je bent, hoe sterker de klachten vaak aanvoelen.

Het klinkt misschien flauw, maar een avond met drie koppen koffie, een glas wijn en een binge-watchsessie op de bank is voor veel mensen met RLS ongeveer de perfecte storm.

Wat je zelf kunt doen voordat je aan medicijnen denkt

Niet iedereen met RLS heeft medicijnen nodig. Zeker bij mildere vormen kun je met leefstijl en praktische aanpassingen al veel winst boeken.

Een paar strategieën die in de praktijk vaak helpen:

• Cafeïne beperken: probeer na de middag geen koffie, cola of energiedrank meer te nemen. Bij sommige mensen moet alles met cafeïne er zelfs volledig uit.
• Regelmatig slaapritme: elke dag ongeveer dezelfde bedtijd en opstaan. Je hersenen houden van voorspelbaarheid.
• Beweging overdag: matige, regelmatige lichaamsbeweging (wandelen, fietsen) lijkt de klachten op termijn te verminderen. Maar: intensief sporten vlak voor het slapen kan het juist tijdelijk verergeren.
• Avondritueel met “beenrust": lauwe douche, lichte rekoefeningen, eventueel een korte massage. Geen keiharde krachttraining of sprintjes om 22.30 uur.
• Vermijd lang stilzitten in de avond: lange autoritten, uren in de bioscoop of op de bank kunnen de klachten uitlokken. Las pauzes in om even te lopen.

En ja, het is soms zoeken. Wat voor de één wonderen doet, heeft bij de ander nauwelijks effect. Het helpt om een paar weken een soort mini-dagboekje bij te houden: wat heb je gedaan, gegeten, gedronken, en hoe waren de klachten.

Wanneer het tijd is om de huisarts te bellen

Veel mensen schuiven RLS voor zich uit. “Het zal wel meevallen” of “zo ben ik nou eenmaal”. Begrijpelijk, maar niet altijd handig.

Ga in ieder geval naar de huisarts als:

• je door de klachten meerdere nachten per week slecht slaapt
• je overdag duidelijk vermoeider, prikkelbaarder of minder geconcentreerd bent
• je partner merkt dat je benen ‘s nachts constant bewegen of schokken
• je zelf merkt dat je stemming eronder lijdt

De huisarts zal meestal vragen naar het klachtenpatroon, je medicijnen, je slaapgewoonten en je algemene gezondheid. Vaak volgt lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek, onder andere naar ijzer, nierfunctie en soms glucose.

Bij twijfel of bij ernstige klachten kan verwijzing naar een neuroloog of slaapcentrum volgen. Op sites als Thuisarts en de Hersenstichting vind je trouwens al veel herkenbare informatie over slaapproblemen en neurologische aandoeningen.

Behandeling: van ijzer tot dopaminemiddelen

De behandeling hangt af van de ernst van je klachten en mogelijke onderliggende oorzaken.

IJzer op peil brengen

Als je een ijzertekort hebt, is dat stap één. Soms is dat duidelijk in het bloed te zien (laag ferritine, laag Hb), soms is het subtieler. Artsen mikken vaak op een ferritinewaarde die aan de hogere kant van normaal ligt, juist omdat de hersenen voldoende ijzer nodig hebben.

• Dit kan met ijzertabletten, soms met ijzer via een infuus.
• Het effect op RLS-klachten kan weken tot maanden op zich laten wachten.

Medicijnen die direct op RLS aangrijpen

Als leefstijl en ijzer niet genoeg zijn, of als je klachten zwaar zijn, kan de arts medicijnen voorschrijven. Veelgebruikte groepen zijn:

• Dopamine-agonisten: middelen die het dopaminesysteem stimuleren. Ze kunnen de klachten flink verminderen, maar moeten zorgvuldig gedoseerd worden vanwege bijwerkingen en het risico op “augmentatie” (klachten die eerder op de dag beginnen of erger worden).
• Anti-epileptica (zoals gabapentine/pregabaline): werken op de zenuwprikkeling en kunnen vooral bij pijnlijke RLS-klachten goed helpen.
• In sommige hardnekkige gevallen worden opiaten in lage dosering gebruikt, meestal pas als andere opties onvoldoende werken.

Dit zijn geen snoepjes. Het zijn serieuze medicijnen waarbij je samen met je arts goed moet afwegen wat de winst is tegenover mogelijke bijwerkingen. Op sites als Gezondheidsnet vind je toegankelijke uitleg over verschillende slaapmedicatie en hun voor- en nadelen.

RLS, stemming en kwaliteit van leven

Je zou denken: “het gaat toch alleen om benen?” Maar de impact is vaak veel groter.

• Chronisch slaaptekort maakt je prikkelbaar, emotioneler en minder stressbestendig.
• Overdag functioneer je minder goed op werk of school.
• Sociale activiteiten in de avond worden een probleem: lange etentjes, bioscoop, theater, lange autoritten.
• Partners slapen slechter door de nachtelijke bewegingen en raken zelf ook vermoeid.

Niet zelden zie je dat mensen met RLS na verloop van tijd sombere klachten ontwikkelen. Niet omdat ze “zwak” zijn, maar omdat jarenlang slechte nachten en constante frustratie gewoon hun tol eisen.

Daarom is het niet overdreven om hulp te zoeken. Een goede behandeling van RLS kan indirect ook je stemming, je relatie en je werk ten goede komen.

RLS bij kinderen: ja, dat kan ook

Bij kinderen wordt RLS nog vaker gemist dan bij volwassenen. Ze zeggen niet “ik heb rusteloze benen”, maar “mijn benen doen pijn” of “ik heb groeipijn”. Vaak valt op dat ze ‘s avonds niet stil kunnen zitten, in bed liggen te woelen en moeilijk in slaap vallen.

Als een kind structureel veel beweegt in bed, ‘s avonds klaagt over rare gevoelens in de benen en er een duidelijke familiegeschiedenis van RLS is, loont het om dit bij de huisarts of kinderarts ter sprake te brengen. Vroege herkenning kan een hoop ellende op school en thuis voorkomen.

Hoe leef je op de lange termijn met RLS?

RLS gaat bij de meeste mensen niet volledig weg, al kan het verloop wisselend zijn. Bij sommigen blijven de klachten jarenlang mild, bij anderen nemen ze langzaam toe met de leeftijd.

Een paar realistische strategieën voor de lange termijn:

• Accepteer dat je een “gevoelig systeem” hebt: dat klinkt misschien wat zweverig, maar helpt wel om niet elke slechte nacht als persoonlijk falen te zien.
• Ken je triggers: cafeïne, alcohol, stress, bepaalde medicijnen. Hoe beter je ze kent, hoe beter je kunt bijsturen.
• Betrek je partner: leg uit wat er speelt, stuur eventueel samen informatie van bijvoorbeeld de Hersenstichting. Begrip in bed scheelt een hoop irritatie.
• Blijf in gesprek met je arts: klachten kunnen veranderen, medicijnen kunnen na jaren anders uitpakken. Af en toe herijken is geen overbodige luxe.

En misschien wel de belangrijkste: neem je eigen klachten serieus. Als jij elke avond denkt: “ik zie op tegen naar bed gaan”, dan is dat een signaal dat er meer aan de hand is dan “een beetje onrust”.

Veelgestelde vragen over Rusteloze Benen Syndroom

Is RLS gevaarlijk voor mijn gezondheid?

RLS is op zichzelf geen ziekte die je zenuwen afbreekt of je spieren beschadigt. Het gevaar zit meer in de gevolgen: chronisch slaaptekort, verminderde concentratie, verhoogd risico op ongelukken (bijvoorbeeld in het verkeer) en een grotere kans op sombere klachten. Het is dus zeker niet iets om maar eindeloos te negeren.

Gaat RLS vanzelf over?

Bij zwangerschap gerelateerde RLS zie je vaak dat de klachten na de bevalling sterk verminderen of verdwijnen. Bij erfelijke of chronische RLS is spontaan volledig verdwijnen minder gebruikelijk. Wel kunnen de klachten periodes hebben waarin ze duidelijk milder of juist erger zijn. Met de juiste aanpak kun je ze vaak behoorlijk terugdringen.

Helpen magnesium of andere voedingssupplementen?

Magnesium is populair, maar het bewijs dat het specifiek bij RLS helpt is beperkt. Als je een echt magnesiumtekort hebt, kan aanvullen zinvol zijn, maar dat is iets om met je arts te bespreken. IJzer is een stuk beter onderbouwd, maar moet ook gecontroleerd gebeuren: zomaar grote hoeveelheden slikken is geen goed idee.

Is RLS hetzelfde als nachtelijke kramp?

Nee. Bij kramp krijg je plotseling een pijnlijke verkramping van een spier, vaak in de kuit, die na een tijdje weer loslaat. Bij RLS gaat het om een aanhoudende drang om te bewegen met een onaangenaam gevoel, dat vooral in rust optreedt en door beweging tijdelijk vermindert. Je kunt beide tegelijk hebben, maar het zijn verschillende verschijnselen.

Moet ik naar een slaapcentrum voor onderzoek?

Niet altijd. In veel gevallen kan de huisarts op basis van je verhaal en eventueel bloedonderzoek al goed uit de voeten. Een slaaponderzoek in een slaapcentrum is vooral zinvol als er twijfel is over de diagnose, als er aanwijzingen zijn voor andere slaapstoornissen (zoals slaapapneu) of als de klachten ondanks behandeling ernstig blijven. Op gespecialiseerde sites zoals bijvoorbeeld het Nederlands Slaapinstituut kun je lezen hoe zo’n onderzoek er ongeveer uitziet.

Wie zichzelf herkent in dit verhaal, hoeft niet te blijven ploeteren in de nacht. RLS is bekend, onderzocht en behandelbaar. Niet perfect oplosbaar, maar er is vaak veel meer mogelijk dan “leer er maar mee leven”.