Altijd moe maar nooit kunnen slapen: zo herken je insomnie

Waarom slapeloosheid meer is dan “gewoon slecht slapen”

Insomnie gaat niet alleen over hoe lang je slaapt, maar vooral over hoe je je overdag voelt. Dat vergeten we vaak. Je kunt acht uur in bed liggen en je tóch gedragen als iemand die drie nachten heeft doorgehaald.

Artsen kijken bij insomnie meestal naar drie dingen:

• hoe vaak je slecht slaapt
• hoe lang dat al speelt
• hoeveel last je er overdag van hebt

Neem Marieke, 42 jaar. Zij lag “alleen maar” drie, vier keer per week uren wakker. Ze haalde uiteindelijk wel zo’n zes uur per nacht. “Dus ja, ik vond dat ik me niet moest aanstellen,” zei ze. Tot haar collega haar vroeg of alles wel goed ging, omdat ze steeds dingen vergat en snel uit haar slof schoot. Pas toen viel het kwartje: het waren niet zomaar slechte nachten, het waren duidelijke symptomen van insomnie.

Hoe ziet insomnie er ‘s nachts uit?

Moe zijn maar niet kunnen inslapen

Dit is de klassieker. Je bent moe, je wilt slapen, maar je lijf lijkt niet mee te willen doen. Je ligt te draaien, je denkt: als ik nú niet slaap, wordt het morgen een ramp. En met elke gedachte word je alerter.

Typische dingen die mensen beschrijven:

• het gevoel dat je “aan” blijft staan
• een hoofd dat maar blijft malen over werk, geld, gezondheid, wat dan ook
• vaker naar de klok kijken dan je lief is

Als je er eerlijk naar kijkt, merk je vaak dat het probleem niet alleen is dat je laat in slaap valt, maar ook dat je in bed steeds meer spanning opbouwt. Het bed wordt bijna een soort stresslocatie.

Steeds wakker worden en licht slapen

Niet iedereen met insomnie heeft moeite met inslapen. Sommigen vallen prima in slaap, maar worden de hele nacht door wakker. En dan niet één keertje om naar de wc te gaan, maar zo vaak dat je het gevoel hebt nooit echt diep te slapen.

Mensen zeggen dan dingen als:

• “Ik hoor alles, elk geluidje”
• “Alsof ik half wakker lig de hele nacht”
• “Ik word om het uur wakker en moet dan weer helemaal opnieuw beginnen”

Het lastige is dat je slaap dan op papier misschien nog best lang lijkt, maar de kwaliteit is slecht. En dát voel je de volgende dag.

Veel te vroeg wakker worden en niet meer kunnen slapen

Dan is er nog de categorie: veel te vroeg wakker. De wekker staat op 7.00 uur, maar jij bent om 4.30 uur klaarwakker. En nee, niet omdat je je zo fris voelt. Je ligt erbij, moe, maar slapen lukt niet meer.

Dit vroeg wakker worden zie je vaak bij mensen die ook somber zijn of veel piekeren. De nacht lijkt dan gewoon korter te zijn geworden. En hoe meer je baalt als je op de klok kijkt, hoe minder kans dat je nog in slaap valt.

Het gevoel dat je slaap onrustig en oppervlakkig is

Sommige mensen met insomnie hebben geen idee hoeveel uur ze nu precies slapen. Wat ze wél weten: het voelt onrustig, licht en niet herstellend.

Ze zeggen dingen als:

• “Ik heb wel geslapen, maar ik voel me niet uitgerust”
• “Ik word bezweet wakker, alsof ik de hele nacht aan het vechten ben”
• “Ik droom heel veel en word daar moe van wakker”

Belangrijk detail: insomnie gaat niet alleen over het aantal uren, maar juist over dat niet-uitgeruste gevoel, ook als de klok best een acceptabel getal laat zien.

De dag erna: symptomen die je door de dag heen meesleept

Constant moe, maar toch opgefokt

Vermoeidheid is het meest voor de hand liggende symptoom. Maar het is vaak een rare mix: je voelt je uitgeput en tegelijk gespannen. Alsof je lichaam gas geeft en remt tegelijk.

Neem Samir, 35 jaar, consultant. Hij beschreef het zo: “Ik kom moe mijn bed uit, ik heb koffie nodig om überhaupt te functioneren, maar mijn lijf voelt de hele dag onrustig. Aan het eind van de dag ben ik gesloopt, maar zodra ik in bed lig, is het alsof er een knop omgaat en ik weer klaarwakker ben.”

Dat patroon - overdag op je tandvlees lopen, ‘s avonds instorten, in bed ineens weer alert - is zó typisch voor insomnie dat je het bijna in een leerboek zou kunnen zetten.

Concentratieproblemen en “watten in je hoofd”

Je hoeft geen neuroloog te zijn om te begrijpen dat je brein minder scherp wordt als je slecht slaapt. Maar mensen onderschatten vaak hoe groot dat effect is.

Veelgehoorde klachten:

• moeite om gesprekken te volgen
• langer nodig hebben om dingen te begrijpen of beslissingen te nemen
• simpele fouten maken die je normaal nooit maakt

Je kunt het zien als een soort constante hersenmist. Niet spectaculair, wel ontzettend hinderlijk. En ja, dat kan op je werk of studie flink in de weg zitten.

Prikkelbaarheid, kort lontje en emotionele schommelingen

Slechte slaap maakt bijna niemand gezelliger. Je tolerantie voor gedoe daalt gewoon. Kleine dingen kunnen ineens groot voelen.

Voorbeelden die mensen zelf geven:

• sneller snauwen tegen partner of kinderen
• huilbuien om dingen waar je normaal je schouders over ophaalt
• je sneller afgewezen of aangevallen voelen

En dan komt de klassieker: je baalt van jezelf omdat je zo reageert, voelt je daar weer schuldig over, en ligt dáár vervolgens weer over te piekeren in bed. Insomnie is dol op dit soort vicieuze cirkels.

Minder motivatie en minder plezier in dingen

Je ziet vaak dat mensen met langdurige insomnie steeds minder ondernemen. Sport schiet erbij in, sociale afspraken worden afgezegd, hobby’s verdwijnen naar de achtergrond. Niet altijd omdat ze geen zin hebben, maar omdat ze gewoon de energie missen.

Dat kan er van buitenaf een beetje uitzien als “lui” of “ongemotiveerd”, maar van binnen voelt het eerder als: ik wil wel, maar mijn tank is leeg. En dat maakt de drempel om hulp te zoeken soms onnodig hoog.

De meer lichamelijke signalen van insomnie

Hoofdpijn, spierpijn en een lijf dat niet meewerkt

Langdurig slecht slapen heeft niet alleen mentale gevolgen. Je lichaam gaat ook protesteren. Veel mensen met insomnie herkennen:

• spanningshoofdpijn, vooral aan het eind van de dag
• stijve nek en schouders
• een algemeen gevoel van lichamelijke uitputting

En nee, dat is niet raar. Je lichaam krijgt simpelweg minder hersteluren. Spieren, hormonen, immuunsysteem - alles draait op halve kracht. Het is alsof je elke dag met een telefoon begint die maar tot 40 procent is opgeladen.

Meer vatbaar voor kwaaltjes

Mensen met chronische insomnie merken vaak dat ze sneller:

• verkouden zijn
• langer doen over herstellen van een griepje
• last hebben van vage lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak

Dat past bij wat we uit onderzoek kennen: slechte slaap en een minder goed werkend immuunsysteem gaan vaak samen. Je lichaam is druk bezig met overleven, er blijft minder energie over voor reparatie en afweer.

Maag-darmklachten en eetpatroon dat verschuift

Ook de spijsvertering doet vrolijk mee in het circus. Denk aan:

• wisselende eetlust (de ene dag nauwelijks trek, de andere dag alles willen eten)
• meer behoefte aan suiker en snelle snacks
• maagpijn of een opgeblazen gevoel

Je biologische klok raakt door slechte slaap ontregeld, en die stuurt óók je hongergevoel en spijsvertering aan. Het is dus niet gek dat je lichaam qua eten en energie een beetje alle kanten op schiet.

Mentale symptomen die vaak worden onderschat

Piekerstand die niet meer uitgaat

Insomnie en piekeren zijn goede vrienden. De vraag is soms: wat was er eerst? Veel mensen herkennen dat hun hoofd vooral ‘s avonds en ‘s nachts overuren draait.

Typische patronen:

• situaties van de dag eindeloos herhalen
• rampscenario’s bedenken over werk, gezondheid, geld
• obsessief rekenen: “als ik nú in slaap val, heb ik nog 4 uur…”

En ja, dat laatste is bijna een recept om wakker te blijven. Hoe meer je je best doet om te slapen, hoe slechter het vaak gaat.

Somberheid en angstklachten

Langdurige insomnie en somberheid lopen vaak in elkaar over. Je ziet dat mensen:

• zich sneller hopeloos voelen
• minder vertrouwen hebben in hun eigen veerkracht
• bang worden voor de nacht

Neem Lotte, 29 jaar. Zij vertelde: “Rond een uur of tien begint het al. Dan denk ik: als het vannacht weer misgaat, hoe moet ik morgen dan werken? Ik word al gespannen als ik alleen maar aan mijn bed dénk.” Dat soort anticipatie-angst is een heel herkenbaar symptoom van insomnie.

Belangrijk om te weten: insomnie kan een rol spelen bij het ontstaan of in stand houden van depressie en angststoornissen. Het is dus geen detail, maar een factor die serieus meetelt in je mentale gezondheid.

Hoe weet je of het “gewoon slecht slapen” is of insomnie?

Er is geen bloedtest voor insomnie. Het draait om het patroon. Een paar vragen die helpen om het voor jezelf scherp te krijgen:

• Speelt het al weken tot maanden, meerdere nachten per week?
• Lig je in bed vaak langer wakker dan je lief is, óf word je vaak wakker, óf veel te vroeg?
• Voel je je overdag duidelijk vermoeider, prikkelbaarder of minder scherp dan vroeger?
• Heb je het gevoel dat je slaap je dagelijks functioneren begint te beperken?

Als je hier eerlijk “ja” op moet antwoorden, is de kans groot dat je niet alleen een slechte periode hebt, maar dat er sprake is van insomnie.

Op sites als Thuisarts en de Hersenstichting vind je duidelijke beschrijvingen van klachten en situaties waarin het verstandig is om naar de huisarts te gaan.

Waarom artsen en omgeving het soms missen

Insomnie is lastig omdat het zo alledaags lijkt. Iedereen slaapt wel eens slecht. Daardoor hoor je vaak reacties als:

• “Ach, dat heb ik ook wel eens”
• “Je moet gewoon wat eerder naar bed gaan”
• “Minder schermen, dan gaat het vanzelf over”

Allemaal goedbedoeld, maar als je al maanden aan het tobben bent, slaat dat nergens meer op.

Artsen kijken soms vooral naar onderliggende oorzaken: depressie, angst, pijnklachten, medicatie. Terecht, maar daardoor kan de slapeloosheid zelf wat op de achtergrond raken. Terwijl áls je insomnie niet aanpakt, andere klachten vaak ook slechter te behandelen zijn.

Daarom is het handig om, als je naar de huisarts gaat, je klachten zo concreet mogelijk te beschrijven:

• hoe vaak per week je slecht slaapt
• hoelang dat al zo speelt
• wat je overdag merkt (werk, gezin, stemming, concentratie)

Op Gezondheidsnet vind je checklists en achtergrondinformatie die kunnen helpen om je verhaal voor te bereiden.

Wanneer moet je met deze symptomen echt aan de bel trekken?

Er is geen perfecte grens, maar er zijn wel rode vlaggen waarbij het verstandig is om niet langer te wachten:

• je slaapt al langer dan een maand meerdere nachten per week slecht
• je functioneren op werk of school lijdt er duidelijk onder
• je merkt dat je stemming flink achteruit gaat
• je grijpt steeds vaker naar slaapmiddelen of alcohol om in slaap te komen

In Nederland kun je in eerste instantie altijd terecht bij de huisarts. Die kan met je meekijken, andere oorzaken uitsluiten en zo nodig verwijzen naar bijvoorbeeld een slaapcentrum of psycholoog met ervaring in cognitieve gedragstherapie bij insomnie.

Meer informatie over de rol van slaap en behandelmogelijkheden vind je onder andere bij het Nederlands Slaap Instituut en via voorlichtingspagina’s van de Hersenstichting en Thuisarts.

FAQ over symptomen van insomnie

Als ik 7 uur slaap maar me toch gebroken voel, kan dat insomnie zijn?

Ja, dat kan. Bij insomnie gaat het niet alleen om het aantal uren, maar juist om de combinatie van slechte slaapkwaliteit en duidelijke klachten overdag. Als je vaak onrustig slaapt, veel wakker wordt en je overdag niet uitgerust voelt, past dat zeker bij insomnie.

Hoe weet ik of mijn piekeren oorzaak of gevolg is van insomnie?

In de praktijk lopen die twee vaak door elkaar. Slechte slaap maakt je vatbaarder voor piekeren, en piekeren houdt je weer wakker. Voor behandeling maakt het meestal niet zoveel uit wat er eerst was; beide worden vaak tegelijk aangepakt, bijvoorbeeld met cognitieve gedragstherapie.

Hoort moe maar toch opgefokt zijn ook bij insomnie?

Ja, dat beschrijven veel mensen. Je lichaam staat in een soort stressstand. Je bent lichamelijk moe, maar je systeem blijft alert. Dat is een bekend patroon bij chronische slapeloosheid.

Kan insomnie vanzelf overgaan als de stress minder wordt?

Soms wel, zeker als het pas kort speelt en duidelijk gekoppeld is aan een tijdelijke stressfactor. Maar als je al maanden of langer slecht slaapt, zie je vaak dat het slaapgedrag zelf een probleem wordt, los van de oorspronkelijke stress. Dan is het slimmer om actief hulp te zoeken.

Is elke slechte slaper meteen iemand met insomnie?

Nee. Af en toe slecht slapen hoort bij het leven. Bij insomnie is er sprake van een patroon: meerdere keren per week, langere tijd achter elkaar, met duidelijke gevolgen voor je functioneren overdag. Daar zit echt een verschil.

Meer lezen over slaap en insomnie?

• Thuisarts - Slaapproblemen: https://www.thuisarts.nl/slaapproblemen
• Hersenstichting - Slaapproblemen en slaapstoornissen: https://www.hersenstichting.nl/hersenaandoeningen/slaapproblemen-en-slaapstoornissen/
• Gezondheidsnet - Slaapproblemen: https://www.gezondheidsnet.nl/slaapproblemen