Altijd moe of narcolepsie: wanneer wordt vermoeidheid een waarschuwingssignaal?

Waarom dit onderscheid zo vaak misgaat

Narcolepsie is zeldzaam. Vermoeidheid is overal. Dat is eigenlijk al het eerste probleem.

Huisartsen zien dagelijks mensen die moe zijn. Slecht slapen, burn-out, depressieve klachten, bloedarmoede, schildklierproblemen, overgang, jonge ouders, ploegendienst - de lijst is lang. Narcolepsie staat daar niet bovenaan.

Neem Iris, 29 jaar. Ze werkt in de zorg, draait onregelmatige diensten en voelt zich al maanden uitgeput. Ze dut overdag weg in de trein en soms zelfs tijdens de lunch. Iedereen zegt: logisch, met jouw rooster. Alleen: ook in haar vrije week, met goede nachten, blijft ze bijna in slaap vallen achter haar laptop. Dat is het punt waar je oren eigenlijk moeten gaan klapperen.

Het onderscheid tussen “ik ben moe” en “mijn brein valt ongewild in slaap” is subtiel in het begin, maar belangrijk om te herkennen. En je omgeving helpt meestal niet: “ja joh, iedereen is moe” is een zinnetje dat meer mensen met narcolepsie hebben gehoord dan ze lief is.

Vermoeidheid: wat mensen meestal bedoelen

Als iemand zegt “ik ben moe”, bedoelt diegene vaak van alles door elkaar:

• weinig energie
• zwaar gevoel in het lichaam
• moeite om je te concentreren
• prikkelbaar, kort lontje
• behoefte om op de bank te ploffen

Maar vermoeidheid betekent niet automatisch dat je letterlijk in slaap valt. Veel mensen die moe zijn, kunnen zich met moeite nog wel wakker houden als het echt moet. Ze kunnen zich bijvoorbeeld door een vergadering slepen, al krijgen ze weinig mee.

Typisch bij gewone vermoeidheid:

• de oorzaak is vaak duidelijk (te weinig slaap, drukke periode, ziekte, stress)
• als je een paar nachten goed slaapt, knapt het meestal merkbaar op
• je valt niet zomaar in slaap midden in een gesprek of tijdens het eten
• je voelt je vooral leeg en uitgeput, niet plots “overvallen” door slaap

Dat maakt vermoeidheid natuurlijk niet onbelangrijk. Chronische vermoeidheid kan je leven behoorlijk onderuit halen. Maar het mechanisme is anders dan bij narcolepsie.

Narcolepsie: als slaap zich niets aantrekt van planning

Bij narcolepsie is er iets mis met de manier waarop je brein slaap en waak regelt. De “aan/uit-knop” van je slaap-waaksysteem hapert. Daardoor kan slaap opduiken op momenten dat je eigenlijk wakker wilt zijn.

Mensen met narcolepsie beschrijven het vaak zo:

• “Het voelt niet als gewoon moe zijn, maar alsof iemand de stekker eruit trekt.”
• “Ik kan nog zo mijn best doen, op een bepaald moment ga ik gewoon.”
• “Ik kan tijdens een gesprek ineens merken dat ik wegzak, zelfs als het onderwerp interessant is.”

Daar bovenop kunnen er nog andere verschijnselen komen, zoals kataplexie (plotselinge spierverslapping bij emoties), vreemde droomachtige ervaringen bij het inslapen of wakker worden, of het gevoel dat je wakker bent maar je niet kunt bewegen (slaapverlamming).

De kernvraag: ben je moe, of val je ongewild in slaap?

Als je wilt weten of het meer richting narcolepsie gaat, helpt één vraag heel erg:

Gaat het vooral om een gevoel van uitputting, of val je daadwerkelijk op rare momenten (bijna) in slaap, ook als je dat niet wilt?

Bij gewone vermoeidheid:

• je voelt je sloom, maar blijft meestal wel wakker
• je hebt moeite met concentratie, maar je ogen vallen niet zomaar dicht tijdens een gesprek

Bij narcolepsie:

• je hebt herhaaldelijk onbedwingbare slaapaanvallen overdag
• je knikt weg bij activiteiten waarbij anderen wakker blijven (kletsen, eten, tv kijken, in de pauze op je werk)
• het gebeurt ook als je de nacht ervoor lang genoeg geslapen hebt

Neem Karim, 22 jaar, student. Hij zit in de collegezaal en wordt keer op keer wakker met half onleesbare aantekeningen en krassen in zijn schrift. Hij gaat vroeger naar bed, stopt met gamen tot laat, drinkt minder alcohol. Geen verschil. Hij valt zelfs in slaap als hij naast zijn vriendin op bezoek zit bij haar ouders. Dat is niet “gewoon moe”. Dat is een alarmsignaal.

Signalen die eerder bij narcolepsie passen dan bij drukte

Er is geen simpele thuistest, maar er zijn wel patronen die je kunt herkennen. Het gaat juist om het totaalplaatje.

Denk bijvoorbeeld aan:

• Je hebt overdag bijna dagelijks een overweldigende slaapdruk, die je niet weg krijgt met koffie of wilskracht.
• Je valt in slaap op momenten die sociaal ongemakkelijk of zelfs gevaarlijk zijn, zoals in het openbaar vervoer, tijdens een gesprek of achter het stuur.
• Je slaapt ‘s nachts op papier genoeg uren, maar wordt toch niet uitgerust wakker.
• Je hebt rare droomachtige ervaringen zodra je in slaap valt, of juist bij het wakker worden.
• Je maakt momenten mee waarin je wakker lijkt, maar je lichaam niet kunt bewegen (slaapverlamming).
• Bij heftige emoties (lachen, boos worden, schrikken) merk je dat je spieren slap worden, je knieën knikken of je gezicht wegzakt. Dat laatste past vooral bij narcolepsie met kataplexie.

Niet iedereen met narcolepsie heeft al deze verschijnselen. Maar hoe meer van dit soort dingen je herkent, hoe groter de kans dat er meer speelt dan alleen vermoeidheid.

Waarom “even beter slapen” vaak niet helpt bij narcolepsie

Bij gewone vermoeidheid zie je vaak een redelijk direct effect van slaap:

• een paar nachten 8 uur slapen in plaats van 5, en je merkt al verschil
• vakantie, minder stress, en je voelt je stap voor stap fitter worden

Bij narcolepsie is dat frustrerend anders. Mensen doen hun stinkende best: vaste bedtijden, geen schermen in bed, minder koffie, meer bewegen. Alle slaapadviezen van internet worden braaf gevolgd. En toch blijven die slaapaanvallen overdag.

Dat is een belangrijk onderscheid: bij narcolepsie is de kwaliteit en regulatie van slaap verstoord, niet alleen de kwantiteit. Je kunt dus technisch gezien lang genoeg in bed liggen en toch niet uitgerust zijn, omdat je slaaparchitectuur zelf anders is.

Hoe artsen het verschil proberen te vangen

In de spreekkamer begint het met een goed gesprek. Huisartsen en slaapartsen kijken niet alleen naar “moe” of “slaperig”, maar naar het patroon eromheen.

Vragen die vaak langskomen:

• Hoe lang speelt de vermoeidheid al?
• Hoeveel uur slaap je gemiddeld per nacht, en hoe is de kwaliteit?
• Val je overdag daadwerkelijk in slaap, of voel je je vooral futloos?
• Zijn er momenten waarop je spieren ineens slap worden bij emoties?
• Maak je dingen mee als slaapverlamming of levensechte dromen bij het inslapen?
• Hoe is je stemming? Zijn er aanwijzingen voor depressie, angst of burn-out?

Als er echt twijfel is over narcolepsie, volgt meestal een verwijzing naar een slaapcentrum. Daar kunnen onderzoeken worden gedaan, zoals een nachtelijke slaapregistratie en een Multiple Sleep Latency Test (MSLT), waarbij gemeten wordt hoe snel je overdag in slaap valt en of je snel in de droomslaap (REM-slaap) belandt.

De rol van stress, burn-out en depressie

Nog een reden waarom het zo ingewikkeld wordt: stress, burn-out en depressie kunnen je ook slaperig maken. En mensen met narcolepsie raken op hun beurt vaak uitgeput en somber van jarenlang onbegrepen klachten. De lijnen lopen door elkaar.

Bij burn-out zie je vaak:

• lange periode van overbelasting
• emotionele uitputting en afstandelijkheid
• sterk piekeren, vooral ‘s avonds
• slaapproblemen door stress (moeilijk inslapen, vaak wakker)

Bij depressie:

• sombere stemming, verlies van interesse
• veranderde eetlust, gewichtsverandering
• vroeg wakker worden of juist veel slapen

Bij narcolepsie staat die onbedwingbare slaapdruk en de verstoorde slaap-waakregulatie meer op de voorgrond. Maar ja, als je jaren lang niet serieus genomen wordt, is het niet zo gek dat je daar psychisch last van krijgt.

Het is dus geen kwestie van óf psychisch, óf neurologisch. Het kan samenlopen. Daarom is het zo belangrijk dat een arts verder kijkt dan “u bent gewoon moe”.

Wanneer moet je aan de bel trekken?

Je hoeft niet bij elk middagdipje naar de huisarts te rennen. Maar er zijn situaties waarin het verstandig is om niet te lang te wachten.

Denk aan:

• Je valt meerdere keren per week bijna of echt in slaap op momenten dat dat niet de bedoeling is.
• Je krijgt opmerkingen van anderen dat je vaak wegzakt of “afwezig” lijkt.
• Je hebt al maanden een zware slaperigheid overdag, ondanks redelijk goede nachten.
• Je ervaart vreemde spierzwakte bij emoties, of slaapverlamming, of extreem levendige droomervaringen bij het inslapen.
• Het beïnvloedt je veiligheid (bijvoorbeeld in het verkeer) of je werk/studie.

In dat soort gevallen is het geen overdreven stap om een afspraak te maken. Je hoeft zelf niet te weten of het narcolepsie is. Dat is het werk van de arts. Maar jouw waarnemingen zijn wel de sleutel.

Wat je zelf kunt bijhouden voordat je naar de huisarts gaat

Artsen zijn dol op concrete informatie. Hoe beter jij kunt beschrijven wat er gebeurt, hoe groter de kans dat je serieus genomen wordt.

Handige dingen om een paar weken bij te houden:

• Hoeveel uur slaap je per nacht, ongeveer?
• Hoe voel je je als je wakker wordt: fris, half, of gesloopt?
• Op welke momenten van de dag ben je het meest slaperig?
• Zijn er situaties waarin je bijna altijd moet vechten tegen slaap (zoals autorijden, tv kijken, vergaderen)?
• Zijn er momenten van plotselinge spierverslapping?
• Gebruik je cafeïne, alcohol, slaapmedicatie of andere middelen?

Je hoeft er geen kunstwerk van te maken. Een simpel schriftje of notitie-app is al genoeg. Maar het verschil tussen “ik ben al een tijdje moe” en een concreet patroon maakt in de spreekkamer echt uit.

Behandeling: vermoeidheid wegwerken werkt anders dan narcolepsie aanpakken

Bij gewone vermoeidheid ligt de focus vaak op oorzaak en leefstijl:

• slaap verbeteren
• werkdruk aanpassen
• stress verminderen
• medische oorzaken (zoals bloedarmoede of schildklierproblemen) behandelen

Bij narcolepsie komt daar iets bij: het brein heeft ondersteuning nodig bij het reguleren van slaap en waak. Dat kan onder andere met medicatie die de waakzaamheid overdag versterkt, soms gecombineerd met korte, geplande dutjes en een strak slaapritme.

Het punt is: als je narcolepsie hebt, ga je het meestal niet redden met alleen “even rustiger aan doen” of “een weekje vakantie”. Dat helpt misschien een beetje, maar pakt het onderliggende mechanisme niet aan.

Een laatste reality check: ja, het kan ook iets anders zijn

Narcolepsie is zeldzaam. De meeste mensen die moe en slaperig zijn, hebben géén narcolepsie. Denk aan:

• slaapapneu (snurken, ademstops ‘s nachts)
• restless legs (onrustige benen in de avond)
• chronische slapeloosheid
• lichamelijke aandoeningen zoals hartfalen, COPD, diabetes

Maar dat mag geen excuus zijn om het nooit te overwegen. Zeker niet als je verhaal niet klopt met “druk” of “te weinig slaap”. Als jij het gevoel hebt dat je hersenen je in de steek laten op momenten dat je wakker wilt zijn, mag dat onderzocht worden.

Veelgestelde vragen over narcolepsie en vermoeidheid

Is narcolepsie gewoon een extreme vorm van moe zijn?

Nee. Vermoeidheid is een symptoom, narcolepsie is een aandoening van het slaap-waaksysteem in de hersenen. Je kunt bij narcolepsie ook moe zijn, maar het kenmerkende is die onbedwingbare slaapneiging en vaak ook verstoringen in de droomslaap.

Kun je narcolepsie hebben als je ‘s nachts prima slaapt?

Ja. Veel mensen met narcolepsie liggen qua aantal uren niet slecht, maar voelen zich toch niet uitgerust. De kwaliteit en opbouw van de slaap is verstoord. Je kunt dus ‘s nachts redelijk slapen en overdag toch extreme slaperigheid hebben.

Hoe weet ik of ik “gewoon moe” ben of een slaapstoornis heb?

Let op het patroon. Wordt het beter als je een tijdje echt goed en voldoende slaapt? Of blijf je ondanks goede nachten overdag bijna in slaap vallen? Ervaar je vreemde verschijnselen zoals slaapverlamming of plotselinge spierverslapping bij emoties? In dat laatste geval is het verstandig om met je huisarts te praten.

Kan stress narcolepsie veroorzaken?

Stress veroorzaakt geen narcolepsie, maar kan klachten wel verergeren of zichtbaarder maken. Andersom kan leven met onbehandelde narcolepsie behoorlijk veel stress geven. Het is dus vaak een wisselwerking.

Waar kan ik betrouwbare informatie vinden over narcolepsie?

Voor Nederlandstalige, medische informatie kun je kijken bij erkende gezondheidswebsites en organisaties. Zie ook de links hieronder.

Verder lezen

• Thuisarts - Slaapstoornissen
• Hersenstichting - Narcolepsie
• Gezondheidsnet - Altijd moe