Waarom tandenknarsen in je slaap zoveel meer stukmaakt dan je denkt

Nachtelijk lawaai waar je zelf niets van merkt

Het vreemde aan slaapbruxisme is dat de hoofdrolspeler meestal de laatste is die het doorheeft. Neem Marieke, 34, projectmanager in de zorg. Haar vriend klaagde al maanden: “Je knarst zo hard dat ik er wakker van word.” Zij lachte het weg. Tot haar tandarts ineens zei: “Je kiezen zien er uit alsof je al twintig jaar zwaar knarst.” Marieke zelf? Geen enkele bewuste herinnering aan tanden op elkaar persen.

Dat is eigenlijk heel typerend voor bruxisme tijdens de slaap. Het gaat om onwillekeurige, krachtige activiteiten van de kauwspieren: knarsen, klemmen, schuiven. Het hoort bij de parasomnieën, dus bij de groep slaapstoornissen waarbij er van alles gebeurt terwijl je brein in principe in slaapstand staat. Het is geen bewuste gewoonte, en ook niet simpelweg “een beetje spanning op je kaak”. Het is een patroon dat samenhangt met je slaaparchitectuur, je zenuwstelsel en vaak ook je stressniveau.

Hoe ziet slaapbruxisme er nu eigenlijk uit?

Niet iedereen knarst hetzelfde. Sommigen maken echt schurende geluiden, alsof er twee stukjes steen over elkaar gaan. Anderen klemmen vooral: geen geluid, maar wel enorme kracht op de kiezen.

Typisch zie je bij mensen met slaapbruxisme:

• periodes van hard knarsen of klemmen, vaak in de lichte slaap of rondom korte ontwakingen
• onregelmatige herhaling: soms meerdere nachten achter elkaar, dan weer een paar rustige nachten
• geen bewuste controle: je kunt het niet “even stoppen” als je eenmaal slaapt

Partners beschrijven het vaak als een soort ritmisch of schokkerig geluid. Soms gaat het samen met ander nachtelijk gedoe, zoals tanden op elkaar persen tijdens dromen, praten in de slaap of kort wakker schrikken.

De ochtend erna: signalen die je niet moet wegwuiven

De meeste mensen komen niet bij de huisarts met de klacht “ik heb bruxisme”. Ze komen met iets anders. Denk aan:

• zeurende of stijve kaken bij het opstaan
• pijn rond de slapen of een bandgevoel om het hoofd
• gevoelige tanden bij koud of warm drinken
• het idee dat kiezen “korter” worden of rafelig aanvoelen

Of ze komen pas als de tandarts zegt: hier klopt iets niet. Afgesleten kauwvlakken, haarscheurtjes in glazuur, afgebroken hoekjes, teruggetrokken tandvlees. Soms zelfs kaakgewrichtsklachten: klikken, kraken, moeite met wijd openen.

En dan is er nog de categorie mensen die vooral last hebben van vermoeidheid. Slecht doorslapen, vaker kort wakker, lichte slaap. Bij een deel speelt bruxisme samen met andere slaapstoornissen, zoals slaapapneu. Dan is het knarsen soms eerder een signaal van een onderliggend probleem dan het hoofdprobleem zelf.

Waarom artsen en tandartsen het soms missen

Je zou denken: dit moet toch meteen opvallen? Nou ja, in de praktijk valt het best wel tegen. Er zijn een paar redenen waarom slaapbruxisme vaak laat wordt herkend:

• De patiënt zelf hoort of voelt het niet direct.
• Niet elke tandarts benoemt lichte slijtage als mogelijk teken van bruxisme.
• Kaakpijn wordt al snel afgedaan als “stress” of “even aankijken”.
• Huisartsen krijgen vooral vage klachten te horen: hoofdpijn, moeheid, gespannen nek.

Daar komt bij dat niet elke slijtage door knarsen komt. Ook zuur (bijvoorbeeld door frisdrank, reflux) kan glazuur aantasten. En sommige mensen knarsen vooral in stressvolle periodes, waardoor het beeld wisselend is. Een goede anamnese, gericht vragen naar nachtelijke geluiden, ochtendklachten en stress, maakt dan echt verschil.

Is het alleen maar stress? Of speelt er meer?

De neiging is groot om bij tandenknarsen meteen te roepen: “Dat is gewoon stress.” Ja, stress speelt vaak een rol. Maar het plaatje is net wat ingewikkelder.

Onderzoekers zien bij slaapbruxisme een combinatie van factoren:

• een verhoogde gevoeligheid van het zenuwstelsel voor micro-ontwakingen tijdens de slaap
• een link met de dopaminesystemen in de hersenen (daarom zie je soms meer bruxisme bij bepaalde medicijnen)
• psychologische factoren zoals perfectionisme, piekeren, hoge werkdruk

Verder zijn er medische en externe factoren die het kunnen uitlokken of verergeren, zoals:

• gebruik van stimulerende middelen (cafeïne in hoge doses, nicotine, sommige drugs zoals XTC)
• bepaalde antidepressiva en andere psychofarmaca
• onbehandelde slaapapneu
• refluxklachten, pijn, of andere dingen die de slaap fragmenteren

Bij kinderen zie je vaak een ander patroon. Neem Sam, 7 jaar. Zijn ouders horen hem ‘s nachts luid knarsen, vooral in periodes dat hij verkouden is of last heeft van vergrote neusamandelen. Bij hem lijkt het knarsen samen te vallen met onrustige slaap door verminderde neusademhaling. Bij kinderen is bruxisme vaak tijdelijk en verdwijnt het vanzelf, maar het kan wel een signaal zijn om bijvoorbeeld naar de KNO-arts te kijken als de ademhaling ‘s nachts niet goed is.

Wat er daadwerkelijk met je gebit gebeurt

Tanden zijn hard, maar niet onverslijtbaar. De krachten die vrijkomen bij knarsen en klemmen liggen ver boven wat je bij gewoon kauwen gebruikt. Over jaren kan dat leiden tot:

• vlak afgesleten kauwvlakken, waardoor kiezen korter lijken
• glazuurverlies en blootliggende tandhalsjes (au bij koud water)
• haarscheurtjes en breuken in vullingen of kronen
• terugtrekkend tandvlees door overbelasting

En dan hebben we het nog niet over het kaakgewricht gehad. Overbelasting van het kaakgewricht (het TMJ, maar laten we het gewoon kaakgewricht noemen) kan zorgen voor klikken, kraken, blokkeren, en pijn die uitstraalt naar oor, slaap en nek. Mensen komen daarmee soms bij de KNO-arts of neuroloog terecht, terwijl de oorsprong in de kauwspieren en het gewricht ligt.

Een interessante observatie uit de praktijk: niet iedereen met fors knarsen heeft veel pijn. En omgekeerd kunnen mensen met relatief milde slijtage toch forse spierpijn rond de kaak ervaren. De relatie tussen schade en klachten is dus niet één-op-één.

Wanneer moet je hiermee naar de dokter of tandarts?

Een simpele vuistregel: als er schade is, pijn, of duidelijke hinder, dan is het tijd om er serieus naar te laten kijken. Concreet:

• Je wordt regelmatig wakker met kaakpijn, hoofdpijn of een moe gevoel in je kaken.
• Je partner hoort vaak knarsgeluiden.
• Je tandarts heeft slijtage of scheurtjes gezien.
• Je hebt oorpijn of kaakklachten zonder duidelijke oorzaak.

Start meestal bij de tandarts. Die kan het gebit en het kaakstelsel beoordelen, en zo nodig verwijzen naar een gnatholoog (een tandarts met extra expertise in kauw- en kaakproblemen). Bij vermoeden van een slaapstoornis zoals apneu, of als klachten niet goed te plaatsen zijn, kan een verwijzing naar een slaapcentrum of KNO-arts zinvol zijn.

De huisarts speelt vooral een rol bij het uitzoeken van medicatie, stress, andere aandoeningen en het coördineren van verwijzingen. Op sites als Thuisarts vind je ook betrouwbare basisinformatie over kaak- en gebitsklachten.

Wat helpt nu echt tegen tandenknarsen in je slaap?

Laat ik je meteen uit de droom helpen: er is niet één magische truc waardoor je nooit meer knarst. Het doel van behandeling is meestal tweeledig:

• schade aan gebit en kaak beperken
• klachten zoals pijn en vermoeidheid verminderen

En dat vraagt vaak om een combinatie-aanpak.

Beschermen wat je hebt: de rol van een bitje

De bekendste interventie is de opbeetplaat, ook wel splint of nachtbeugel genoemd. Een op maat gemaakte harde plaat over de tanden of kiezen, meestal voor de bovenkaak.

Wat doet zo’n plaat wel?

• Het verdeelt de krachten gelijkmatiger.
• Het beschermt glazuur tegen direct tand-op-tand contact.
• Het kan de kauwspieren iets minder laten overbelasten.

Wat het niet doet: het stopt het bruxisme zelf meestal niet volledig. Je zenuwstelsel blijft dezelfde neiging houden om de kaakspieren te activeren. Zie het dus als een veiligheidshelm, niet als een genezing.

Belangrijk detail: laat zo’n plaat altijd door een tandarts of gnatholoog aanmeten. Online goedkope bitjes happen klinkt verleidelijk, maar een slecht passende plaat kan juist klachten verergeren.

Aan de bron sleutelen: stress, gedrag en slaap

Omdat bruxisme vaak samengaat met stress en een onrustig zenuwstelsel, is het logisch om daar ook iets mee te doen. Dat betekent niet dat alles “tussen je oren” zit, maar wel dat je brein en lichaam in de nacht nog in een soort waakstand blijven.

Dingen die in de praktijk vaak helpen:

• Serieuze slaaphygiëne: vaste bedtijden, geen schermen in bed, koele donkere slaapkamer, geen zware maaltijden laat op de avond.
• Beperk cafeïne en nicotine, zeker in de tweede helft van de dag.
• Ontspanning voor het slapen: ademhalingsoefeningen, rustige rek- en strekoefeningen, progressieve spierrelaxatie.
• Leren je kaak overdag los te laten. Veel mensen klemmen ook overdag zonder het te merken. Een simpele check: lippen dicht, tanden los. Als je merkt dat je vaak klemt, kun je jezelf aanleren om bewust te ontspannen.

Bij hardnekkige klachten of veel stress kan begeleiding door een psycholoog, bijvoorbeeld met cognitieve gedragstherapie of stressmanagement, helpen om het algemene spanningsniveau te verlagen. Niet omdat je “gek” bent, maar omdat je zenuwstelsel wat herprogrammering kan gebruiken.

Wanneer er meer aan de hand is

Soms is slaapbruxisme een soort bijverschijnsel van een andere slaapstoornis. Bij slaapapneu bijvoorbeeld zie je regelmatig korte activaties van de kaakspieren rondom ademstops. Mensen met apneu snurken vaak, hebben ademstilstanden, worden moe wakker en vallen overdag snel in slaap.

In zo’n geval heeft het weinig zin om alleen maar een bitje te maken en wat ontspanningsoefeningen te doen. Dan moet de apneu zelf worden aangepakt, bijvoorbeeld met een CPAP-apparaat of een mandibulair repositieapparaat. Op sites zoals Slaapinstituut en de Hersenstichting vind je heldere uitleg over slaapapneu en andere slaapstoornissen.

Ook medicatie kan een rol spelen. Sommige antidepressiva en middelen die op dopamine werken, kunnen bruxisme uitlokken of verergeren. Stop nooit zomaar zelf met medicijnen, maar bespreek het met je voorschrijvend arts als je het idee hebt dat je klachten begonnen zijn na een dosisverandering of nieuw middel.

Kinderen die ‘s nachts knarsen: zorgelijk of niet?

Ouders schrikken zich soms rot als ze hun kind ‘s nachts horen knarsen. Het klinkt hard, soms echt alsof er iets kapot gaat. Toch is bij kinderen lichte tot matige bruxisme vaak tijdelijk.

Bij jonge kinderen zie je knarsen vooral:

• tijdens wisselen van het gebit
• in periodes van groei en ontwikkeling
• bij verkoudheid, allergieën of vergrote neusamandelen, wanneer de slaap onrustiger is

Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om het niet te bagatelliseren:

• als het kind overdag kaakpijn heeft of moeite met kauwen
• als er al zichtbare slijtage is
• als er ook snurken, ademstops of heel onrustige slaap is

In dat geval is een bezoek aan de tandarts, en zo nodig de huisarts of KNO-arts, verstandig. Soms is het aanpakken van neus- of keelproblemen al genoeg om de slaap rustiger te maken, waardoor het knarsen afneemt.

Wat je vooral níet moet doen

Omdat bruxisme zo’n vaag en frustrerend probleem kan zijn, gaan mensen soms van alles proberen. Een paar dingen waarvan je beter weg kunt blijven:

• Zware spierverslappers of alcohol “om beter te slapen": je slaapkwaliteit wordt er slechter van, en je ademhaling kan erdoor in gevaar komen.
• Zelfgemaakte of goedkope internet-bitjes die niet goed passen: die kunnen je kaakstand veranderen of extra spanning geven.
• Je gebit expres “hoger” laten maken zonder duidelijke indicatie: ingrijpende gebitsreconstructies zijn kostbaar en niet altijd nodig.

Twijfel je over een voorgestelde behandeling? Vraag gerust om een second opinion bij een gnatholoog of een gespecialiseerd centrum.

Leven met bruxisme: realistisch, maar niet machteloos

Tandenknarsen is vaak geen aandoening die je met één ingreep voor altijd de deur uit werkt. Voor veel mensen is het iets waar ze mee leren omgaan. Met bescherming van het gebit, het verlagen van spanningsniveaus, en het aanpakken van eventuele andere slaap- of gezondheidsproblemen kun je de schade en klachten meestal flink beperken.

En soms gebeurt er iets interessants: als mensen hun leven anders inrichten - minder nachtdiensten, beter grenzen stellen op het werk, hulp bij angst of depressie - wordt het knarsen langzaam minder. Niet van de ene op de andere dag, maar wel merkbaar. Dat is geen zweverige boodschap, maar gewoon wat je in de spreekkamer en in slaapcentra terugziet.

Het belangrijkste is misschien wel dit: neem je eigen klachten serieus, ook als je omgeving zegt dat het “erbij hoort”. Een goede nacht slaap zonder verborgen betonmolen in je mond is geen luxe. Het is, nou ja, best wel belangrijk voor je gezondheid op de lange termijn.

Veelgestelde vragen over tandenknarsen in de slaap

Gaat tandenknarsen vanzelf over?

Bij kinderen vaak wel, zeker als het samenhangt met het wisselen van het gebit of tijdelijk onrustige slaap. Bij volwassenen is dat minder waarschijnlijk. Klachten kunnen wel schommelen: in rustige periodes knars je minder, in stressvolle periodes meer. Met een goede aanpak kun je het vaak duidelijk verminderen, maar helemaal weg is niet altijd realistisch.

Helpt een bitje altijd tegen pijn en vermoeidheid?

Een opbeetplaat beschermt je gebit goed, maar neemt niet bij iedereen alle pijn weg. Sommige mensen merken direct verlichting, anderen hebben nog aanvullende behandeling nodig, zoals fysiotherapie voor kaak en nek, of stress- en slaapbegeleiding. Zie het bitje vooral als basisbescherming, niet als enige oplossing.

Is tandenknarsen gevaarlijk voor mijn kaakgewricht?

Langdurig en fors bruxisme kan het kaakgewricht overbelasten, met klachten als klikken, kraken, blokkeren of pijn rond het oor. Dat is vervelend, maar meestal goed te behandelen met een combinatie van gebitsbescherming, oefeningen en soms aanvullende therapie. Laat het wel tijdig beoordelen, zodat het niet onnodig chronisch wordt.

Kan ik zelf testen of ik ‘s nachts knars?

Je kunt je partner vragen erop te letten, of een geluidsopname maken met een app, maar dat geeft geen volledig beeld. De combinatie van ochtendklachten, bevindingen bij de tandarts en eventueel een slaaponderzoek geeft de beste diagnose. Bij twijfel is het verstandig om dit met je tandarts of huisarts te bespreken.

Heeft voeding invloed op tandenknarsen?

Indirect wel. Veel cafeïne, alcohol laat op de avond en zware maaltijden kunnen je slaap onrustiger maken, en daarmee bruxisme uitlokken of verergeren. Er is geen speciaal “anti-knars-dieet”, maar een rustig eet- en drinkpatroon, zeker in de avond, helpt je slaapkwaliteit en daarmee vaak ook je kaak.

Meer lezen

• Thuisarts - informatie over gebit en kaakklachten
• Slaapinstituut - informatie over slaapstoornissen
• Hersenstichting - alles over slaap en het brein