Mondstukken bij slaapapneu: redder in nood of lapmiddel?

Waarom zoveel mensen naar een mondstuk grijpen

Bij slaapapneu denken veel mensen automatisch aan CPAP: een apparaat dat via een masker lucht in je luchtwegen blaast zodat ze niet dichtklappen. Medisch gezien vaak heel effectief, maar in de praktijk haken nogal wat mensen af. Het masker zit niet lekker, de slang irriteert, het geluid stoort, of je voelt je gewoon een soort astronaut in je eigen bed.

Daar komt het mondstuk om de hoek kijken. In medische taal heet het een MRA (Mandibulair Repositie Apparaat). Het idee is simpel: je onderkaak en vaak ook je tong worden een stukje naar voren gezet, zodat de luchtweg achter in je keel minder snel dichtvalt. Minder dichtvallen betekent minder apneus en meestal ook minder snurken.

Neem Karin, 49 jaar, kantoorwerk, licht overgewicht. Ze kreeg de diagnose milde slaapapneu. Haar AHI (aantal ademstops per uur) zat rond de 12. CPAP vond ze nogal heftig voor “maar” milde apneu. Na overleg met de KNO-arts en een tandarts-gnatholoog koos ze voor een MRA. Na een paar weken wennen sliep ze beter, haar AHI zakte naar 4, en haar man hoorde nog maar af en toe zacht gesnurk. Geen wondermiddel, maar voor haar precies genoeg.

Dat is eigenlijk de kern: mondstukken zijn geen magie, maar voor een deel van de mensen een werkbare middenweg tussen niets doen en zware apparatuur.

Hoe zo’n mondstuk precies werkt (zonder slaapgeneeskunde-college)

Een MRA is geen simpel bitje uit de sportwinkel. Het is een op maat gemaakt apparaatje dat over je boven- en ondertanden klikt. Met schroefjes of schuifsystemen kun je de onderkaak een stukje naar voren zetten.

Wat er dan gebeurt in je keel:

• De ruimte achter je tong wordt groter
• De zachte delen achter in je keel zakken minder makkelijk naar achter
• De luchtstroom blijft stabieler, waardoor de luchtweg minder vaak dichtvalt

Bij veel mensen met obstructieve slaapapneu zit het probleem vooral in dat gebied: de keelholte die tijdens de slaap inzakt. Door de onderkaak naar voren te brengen, trek je die hele boel net iets open.

Bij Peter, 42, fanatiek wielrenner, was dat duidelijk te zien. Zijn slaaponderzoek liet zien dat zijn apneus vooral in rugligging ontstonden, met een duidelijke vernauwing achter de tong. Niet extreem zwaar, maar genoeg om hem elke ochtend gesloopt wakker te laten worden. Met een MRA halveerde zijn AHI en vooral: hij voelde zich overdag weer normaal. Zijn arts was eerlijk: “Het haalt je apneu niet volledig weg, maar functioneel is dit voor jou prima.”

Voor wie is een mondstuk een serieuze optie?

Hier wordt het interessant, want niet iedereen is een goede kandidaat. Artsen en tandartsen kijken naar een paar dingen tegelijk.

De ernst van je slaapapneu

In grote lijnen zie je dit patroon terug in de richtlijnen:

• Bij milde tot matige obstructieve slaapapneu wordt een MRA vaak serieus overwogen
• Bij ernstige apneu gaat de voorkeur meestal eerst naar CPAP, omdat dat gemiddeld sterker werkt

Maar ja, theorie is mooi, de praktijk is weerbarstig. Als iemand met ernstige apneu écht geen CPAP verdraagt, komt een MRA alsnog in beeld als “tweede keus”. Beter een gedeeltelijke verbetering dan helemaal niets.

Je gebit en kaak

Een MRA vraagt nogal wat van je gebit. Er moeten genoeg gezonde tanden en kiezen zijn om het apparaat op vast te klikken. Loszittende tanden, ernstige parodontitis of veel ontbrekende kiezen zijn een probleem.

Ook je kaakgewricht speelt mee. Als je al last hebt van forse kaakklachten, knappen of pijn bij kauwen, moet er extra voorzichtig worden gekeken. Soms kan het, soms is het gewoon geen goed idee.

Je lichaam en slaappatroon

Factoren die meewegen:

• Gewicht: bij fors overgewicht is de kans groter dat alleen een MRA niet genoeg effect heeft
• Slaaphouding: als je apneu vooral optreedt op de rug, kan een MRA best wel goede winst geven
• Neusproblemen: als je neus al slecht doorgankelijk is, wordt de ruimte achter in de keel nog belangrijker

Artsen kijken dus niet alleen naar je AHI-waarde, maar naar het totaalplaatje. Dat is ook waarom een “bitje van internet” zonder onderzoek gewoon geen goed plan is.

De verschillende soorten mondstukken: van simpel tot hightech

Als je eenmaal in de wereld van MRA’s duikt, zie je dat er grofweg drie categorieën zijn.

De goedkope standaardbitjes

Dit zijn de kokend-water-bijt-bekjes die je zelf kunt aanpassen. Vaak bedoeld tegen snurken, niet specifiek tegen slaapapneu. Ze zijn goedkoop en overal online te koop.

Klinkt verleidelijk, maar er zitten een paar grote haken en ogen aan:

• Ze zijn niet op maat, dus de pasvorm is zelden echt goed
• De verplaatsing van de kaak is niet precies instelbaar
• Er is geen medische controle op effect en bijwerkingen

Voor iemand die alleen wat oppervlakkig snurkt en verder gezond is, kan het soms tijdelijk iets doen. Maar bij echte slaapapneu kun je jezelf behoorlijk voor de gek houden: je snurkt minder, maar de apneus blijven. En dan denk je dat het opgelost is, terwijl je lichaam nog steeds elke nacht vecht om lucht.

Op maat gemaakte MRA’s via de zorg

Dit is de categorie waar slaapartsen en tandartsen blij van worden. Een tandarts-gnatholoog of gespecialiseerde tandprotheticus maakt een afdruk of scan van je gebit en laat een MRA op maat maken. De onderkaakpositie wordt stap voor stap ingesteld en later nog bijgesteld.

Voordelen:

• Betere pasvorm, dus meer comfort en minder kans op schade
• Instelbaar: de onderkaak kan precies zover naar voren als nodig en verdragen wordt
• Onderdeel van een behandeltraject, inclusief controle en herhaal-slaaponderzoek

Nadeel: de prijs. We hebben het al snel over honderden euro’s. Gelukkig wordt er in Nederland en België vaak (deels) vergoed vanuit de basisverzekering of aanvullende verzekering, maar de voorwaarden verschillen per verzekeraar.

Hybride oplossingen en combinaties

In sommige gevallen wordt een MRA gecombineerd met andere aanpakken:

• MRA plus slaaphoudingstherapie (bijvoorbeeld niet op de rug slapen)
• MRA plus gewichtsverliesprogramma
• MRA als back-up naast CPAP, bijvoorbeeld op reis

Dat laatste zie je vaker dan je denkt. Iemand die CPAP thuis goed gebruikt, maar voor korte trips liever een mondstuk meeneemt omdat dat nu eenmaal makkelijker in een handbagage past.

De nadelen waar bijna niemand reclame mee maakt

Laten we eerlijk zijn: een mondstuk klinkt laagdrempelig, maar het is niet alleen maar rozengeur.

Veelgehoorde klachten in de eerste weken:

• Spierpijn in de kaken bij het wakker worden
• Overmatig speeksel of juist een droge mond
• Geïrriteerde lippen of wangen

Vaak trekt dat na een paar weken weg. Je kaak en mondspieren moeten gewoon wennen aan de nieuwe stand. Maar er zijn ook serieuzere bijwerkingen op de langere termijn:

• Verandering in beet: je tanden kunnen langzaam iets van positie veranderen
• Kaakgewrichtsklachten, zeker als er te agressief wordt ingesteld
• Loszittende vullingen of kronen als de krachten ongunstig verdeeld zijn

Daarom is die regelmatige controle bij een gespecialiseerde tandarts zo belangrijk. Niet alleen om te kijken of je minder apneus hebt, maar ook om te checken of je gebit dit op de lange termijn trekt.

Bij Ahmed, 55, met matige apneu, ging het daar mis. Hij had online een goedkoop bitje gekocht. In het begin leek hij minder te snurken, maar na een jaar had hij flinke kaakpijn en begonnen zijn voortanden te verschuiven. Toen hij uiteindelijk bij de slaapkliniek kwam, bleek zijn apneu nauwelijks verbeterd en zijn gebit beschadigd. Een dure les.

Werkt een mondstuk net zo goed als CPAP?

Kort antwoord: gemiddeld niet. Maar dat is niet het hele verhaal.

Uit onderzoeken (ook aangehaald door Nederlandse slaapcentra) komt grofweg het volgende beeld naar voren:

• CPAP verlaagt de AHI meestal sterker dan een MRA
• Maar: mensen gebruiken een MRA vaak langer en consequenter dan CPAP

En daar zit de crux. Een behandeling die op papier top is, maar in de praktijk in de kast belandt, doet minder dan een iets minder krachtige behandeling die je wél elke nacht gebruikt.

Artsen kijken daarom steeds meer naar “effectieve gebruikstijd": hoeveel uur per nacht en hoeveel nachten per week gebruik je je hulpmiddel écht. Daar kan een MRA verrassend goed scoren.

In Nederland kun je op sites als Thuisarts.nl en verschillende slaapcentra terugvinden dat MRA’s vooral bij milde tot matige apneu een serieus alternatief zijn, mits goed begeleid.

Hoe kom je aan zo’n mondstuk zonder in de marketingval te trappen?

De volgorde die het meest logisch en veilig is, ziet er ongeveer zo uit:

1. Eerst een echt slaaponderzoek

Als je denkt aan een mondstuk, heb je meestal al klachten: snurken, ademstops, ochtendhoofdpijn, extreme moeheid. Ga dan niet meteen shoppen, maar naar de huisarts.

De huisarts kan je verwijzen naar een KNO-arts, longarts of slaapcentrum. Daar wordt vaak een slaaponderzoek gedaan (thuis of in het ziekenhuis) om te kijken of er daadwerkelijk sprake is van slaapapneu, en hoe ernstig.

2. Samen keuzes maken

Op basis van de ernst, je gewicht, je gebit en je voorkeuren wordt er gekeken:

• Is CPAP de logische eerste stap?
• Of is een MRA minstens zo verdedigbaar?

Op Thuisarts.nl staat bijvoorbeeld helder beschreven welke opties er zijn en wanneer welke behandeling wordt overwogen.

3. Verwijzing naar een gespecialiseerde tandarts

Als een MRA in beeld komt, krijg je meestal een verwijzing naar een tandarts-gnatholoog of andere in slaapapneu gespecialiseerde tandarts. Die beoordeelt je gebit, maakt afdrukken en bespreekt de risico’s.

Daarna volgt:

• Passen van het apparaat
• Geleidelijke instelling (de onderkaak wordt stap voor stap verder naar voren gezet)
• Controle-afspraak na enkele weken
• Vaak een herhaal-slaaponderzoek om het effect te meten

Dat laatste is belangrijk. Je wilt niet alleen minder snurken, je wilt minder apneus. Dat zie je niet met het blote oog.

Kosten, verzekering en de ongemakkelijke financiële kant

Mondstukken voor slaapapneu zijn niet goedkoop. Maar de kosten lopen flink uiteen.

Grof beeld (indicatief, verschilt per praktijk en land):

• Goedkope online bitjes: enkele tientjes
• Professionele MRA op maat: vaak tussen de 600 en 1200 euro

In Nederland en België worden op maat gemaakte MRA’s bij bewezen slaapapneu vaak (deels) vergoed vanuit de basisverzekering, mits voorgeschreven door een specialist en gemaakt door een erkende zorgverlener. Je betaalt dan meestal wel je eigen risico.

Het is slim om vóór je traject je zorgverzekeraar te bellen en concreet te vragen:

• Wordt een MRA bij slaapapneu vergoed?
• Moet het via een specifiek ziekenhuis of tandarts?
• Hoe zit het met vervanging na enkele jaren?

Op sites als Gezondheidsnet vind je regelmatig artikelen over slaapapneu en behandelingen, inclusief praktische informatie over vergoedingen en keuzes.

Wanneer een mondstuk níet genoeg is

Er zijn situaties waarin een MRA gewoon te licht is.

Denk aan:

• Zeer ernstige obstructieve slaapapneu met hoge AHI-waarden
• Ernstige slaperigheid overdag met gevaarlijke situaties (bijvoorbeeld bijna in slaap vallen achter het stuur)
• Combinatie met andere ernstige aandoeningen, zoals ernstige hart- en vaatziekten

In die gevallen is CPAP vaak de eerste keuze, hoe onhandig het in het begin ook voelt. Soms wordt een MRA later nog overwogen als aanvulling of als alternatief als CPAP echt onbruikbaar blijkt.

Ook als je na een paar maanden MRA-gebruik nog steeds uitgeput bent, veel apneus blijkt te hebben of je partner nog steeds schrikwekkende ademstops ziet, moet de alarmbel af. Dan is het tijd om terug te gaan naar de slaaparts en het plan te herzien.

Mondstuk, CPAP, operatie... hoe maak je nou een keuze?

Als je het gevoel hebt dat je verdrinkt in opties, ben je niet de enige. Slaapapneu is een technisch onderwerp en de meningen lopen soms nogal uiteen.

Een paar vragen die je jezelf kunt stellen in het gesprek met je arts:

• Hoe ernstig is mijn apneu precies, en wat betekent dat voor mijn gezondheid op lange termijn?
• Wat is volgens u medisch gezien de beste eerste keuze, en waarom?
• Als ik CPAP echt niet verdraag, wat is dan plan B?
• Wat zijn bij mij de kansen en risico’s van een MRA, gezien mijn gebit en kaak?

En ja, het is heel legitiem om te zeggen: “Ik vind CPAP mentaal een grote stap, kunnen we starten met een MRA als dat medisch verantwoord is?” Artsen zijn het gewend dat dit soort voorkeuren meespelen.

Voor extra achtergrondinformatie over slaap en slaapstoornissen kun je ook kijken op de site van de Hersenstichting. Die leggen op een toegankelijke manier uit wat een verstoorde slaap met je brein en functioneren doet.

Veelgestelde vragen over mondstukken bij slaapapneu

Doet een mondstuk pijn tijdens het slapen?

In het begin kan het ongemakkelijk zijn en kunnen je kaken wat zeuren als je wakker wordt. Dat is eigenlijk normaal in de eerste weken. Als de pijn heftig is of niet afneemt, moet de tandarts de stand aanpassen of het apparaat opnieuw beoordelen. Pijn die blijft, is geen “hoort erbij”.

Hoe lang gaat een MRA gemiddeld mee?

Meestal een paar jaar, vaak rond de 3 tot 5 jaar. Dat hangt af van de kwaliteit van het materiaal, hoe je ermee omgaat en of je gebit in de tussentijd verandert. Verkleuring is vooral cosmetisch, maar scheurtjes of vervorming zijn een signaal dat vervanging nodig is.

Is een mondstuk veilig om zomaar online te bestellen?

Voor serieuze slaapapneu: nee. Je weet niet of het apparaatje je apneus echt vermindert, er is geen controle op bijwerkingen, en je kunt je gebit beschadigen. Zonder slaaponderzoek en medische begeleiding loop je het risico dat je klachten “stil” blijven bestaan terwijl jij denkt dat het wel meevalt.

Mag ik een MRA gebruiken als ik een kunstgebit heb?

Dat wordt lastig. Een MRA heeft houvast nodig aan tanden en kiezen. Bij een volledig kunstgebit is dat er niet. Soms zijn er aangepaste oplossingen mogelijk, maar dat is echt maatwerk en niet standaard. Een tandarts-gnatholoog kan hier het beste advies over geven.

Helpt een mondstuk ook tegen gewoon snurken zonder apneu?

Ja, vaak wel. Omdat de keelruimte groter wordt, neemt het snurken vaak af. Maar ook bij “alleen snurken” is het verstandig om eerst te laten checken of er niet toch sprake is van slaapapneu. Snurken is nogal eens het topje van de ijsberg.

Tot slot: mondstuk als hulpmiddel, niet als excuus

Een MRA kan een handig en soms levensveranderend hulpmiddel zijn. Maar het is geen vrijbrief om alle andere factoren te negeren. Overgewicht, alcoholgebruik in de avond, roken, op de rug slapen - het speelt allemaal mee in hoe heftig je apneu is.

Het meest eerlijke verhaal is dit: een mondstuk is voor veel mensen met milde tot matige slaapapneu een serieuze, medische optie, mits goed onderzocht, op maat gemaakt en gecontroleerd. Geen gadget, geen wondermiddel, maar een gereedschap in een groter plan om weer normaal te slapen.

En als je partner je vannacht weer por omdat je snurkt: zie het maar als een gratis alarmsysteem. Het is misschien irritant, maar het kan je wél net dat laatste zetje geven om er iets aan te laten doen.