Hij snurkt, zij duwt: als overgewicht en slaapapneu elkaar versterken

Waarom overgewicht zo graag in je keel gaat zitten

Het klinkt bijna flauw, maar bij slaapapneu gaat een deel van het probleem letterlijk in je nek zitten. Vet hoopt zich niet alleen op aan je buik of heupen, maar ook rond je keel, tongbasis en bovenste luchtweg.

Bij iemand met overgewicht gebeurt er tijdens de slaap van alles tegelijk:

• De spieren in de keel ontspannen meer dan overdag.
• Er ligt extra vetweefsel rond de luchtweg dat van buitenaf drukt.
• De tong zakt makkelijker naar achteren omdat er minder ruimte is.

Gevolg: de luchtweg wordt nauwer en kan bij het inademen dichtklappen. Dat is slaapapneu. Je stopt dan heel kort met ademen, tientallen tot soms honderden keren per nacht. Vaak heb je daar zelf geen flauw benul van.

Neem Mark, 52 jaar, vrachtwagenchauffeur. BMI ruim boven de 30, flink buikje, altijd moe. Hij dacht dat het “erbij hoort” als je ouder wordt. Tot zijn vrouw merkte dat hij steeds even stopte met ademen en dan met een soort snurk-schok weer lucht hapte. Mark bleek een ernstig obstructief slaapapneusyndroom te hebben. En ja, zijn gewicht speelde daar een hoofdrol in.

Waarom afvallen bij slaapapneu zo logisch klinkt, maar zo lastig is

Iedere arts zal bij slaapapneu en overgewicht al snel zeggen: afvallen helpt. En dat is niet gelogen. Minder vet rond keel en buik geeft meer ruimte aan de luchtweg en minder druk op het middenrif. Onderzoeken laten zien dat bij mensen met obesitas een gewichtsverlies van 10 tot 15 procent de ernst van slaapapneu aanzienlijk kan verminderen.

Maar nou ja, dan komt de realiteit.

Als je elke nacht tientallen keren (of vaker) wakker schrikt doordat je adem stokt, slaap je belabberd. Je wordt niet fris wakker, maar gebroken. En wat doet een vermoeid brein? Dat schreeuwt om snelle energie: broodjes, zoet, snacks, koffie met alles erop en eraan. Je motivatie om te sporten is ook niet bepaald op zijn hoogtepunt als je het gevoel hebt dat je door de dag heen kruipt.

Daar bovenop komt nog iets geniepigs: slaaptekort verstoort je hormonen. Het hongergevoel (ghreline) gaat omhoog, het verzadigingsgevoel (leptine) omlaag. Met andere woorden: je hebt meer trek en je zit minder snel vol. Dat is dus precies de verkeerde combinatie als je wilt afvallen.

Je krijgt zo een vicieuze cirkel:

• Overgewicht maakt de luchtweg nauwer.
• Nauwere luchtweg geeft meer apneus.
• Meer apneus geeft slechtere slaap.
• Slechtere slaap geeft meer honger en minder energie.
• Meer eten en minder bewegen geeft nóg meer overgewicht.

En dan zegt iemand vrolijk: “Je moet gewoon wat kilo’s kwijt.” Ja, dat weet je zelf ook wel.

Waarom artsen dit nog steeds soms wegwuiven

Veel mensen met overgewicht en snurkklachten krijgen jarenlang te horen: “Val maar wat af, dan gaat het wel beter.” Zonder verder onderzoek. Dat is niet alleen frustrerend, het kan ook ronduit gevaarlijk zijn.

Slaapapneu is namelijk niet alleen een irritante snurkerij. Het verhoogt de kans op:

• hoge bloeddruk
• hartritmestoornissen
• hartinfarct en beroerte
• diabetes type 2

Bij iemand als Fatima, 45 jaar, administratief medewerkster, ging het precies zo. Ze had overgewicht, snurkte volgens haar man “als een kettingzaag” en was overdag zó moe dat ze soms achter haar computer in slaap viel. De eerste huisartsbezoeken leverden vooral adviezen op over afvallen en “wat meer bewegen”. Pas toen ze met hoge bloeddruk op de huisartsenpost belandde, werd ze doorgestuurd voor een slaaponderzoek. Uitslag: ernstige slaapapneu.

Hier gaat het vaak mis:

• Snurken wordt gezien als vervelend maar onschuldig.
• Overgewicht wordt als dé verklaring gezien, zonder verder te kijken.
• Overmatige slaperigheid overdag wordt afgedaan als stress of drukte.

Terwijl juist de combinatie overgewicht + hard snurken + extreme moeheid een enorme rode vlag zou moeten zijn.

Is slaapapneu alleen een probleem voor mensen met obesitas?

Nee. En dat wordt nog weleens vergeten. Je kunt ook slaapapneu hebben met een normaal gewicht. Door bijvoorbeeld een nauwe kaak, grote amandelen, een afwijkende stand van de neus of een erfelijke aanleg voor een smalle luchtweg.

Maar: overgewicht verhoogt het risico fors. En hoe hoger het BMI, hoe groter de kans dat slaapapneu op de loer ligt. In slaapklinieken zie je in de wachtkamer opvallend vaak dezelfde combinatie: mannen van middelbare leeftijd met een buikje, vrouwen na de overgang met wat extra kilo’s en allebei met wallen waar je u tegen zegt.

Dat betekent ook iets belangrijks: als je al aanleg hebt voor een nauwe luchtweg, kan een paar kilo erbij net het verschil maken tussen “slechts snurken” en echte slaapapneu.

Afvallen of CPAP: wat komt eerst?

Een vraag die ik vaak hoor: moet je eerst afvallen om je slaapapneu te behandelen, of eerst je slaapapneu aanpakken om te kunnen afvallen?

In de praktijk werkt het meestal beter om beide tegelijk aan te pakken, maar met een duidelijke volgorde in focus.

Veel slaapcentra starten met een behandeling die de luchtweg direct open houdt, bijvoorbeeld met een CPAP-apparaat (zo’n masker met luchtdruk) of een MRA-beugel (die de onderkaak naar voren duwt). Dat is niet omdat ze niet in afvallen geloven, maar omdat je eerst de slaap moet verbeteren voordat je reëel kans maakt op duurzaam gewichtsverlies.

Als je met CPAP of een beugel eindelijk weer diep doorslaapt, zie je vaak dat:

• je overdag minder honger hebt
• je meer energie voelt om te bewegen
• je stemming verbetert, waardoor je beter keuzes kunt maken

Dan pas wordt een gesprek over voeding, beweging en leefstijl een beetje eerlijk. Zonder dat je vecht tegen een lichaam dat op elke hoek om suiker schreeuwt.

Waarom “gewoon minder eten” vaak niet werkt

Bij mensen met slaapapneu en overgewicht is standaard-dieetadvies vaak te simpel. De context ontbreekt. Je hebt niet alleen te maken met teveel calorieën, maar met:

• hormonale ontregeling door jarenlange slechte slaap
• vaak ook emotioneel eten door stress en vermoeidheid
• minder herstel na inspanning, waardoor sporten zwaarder valt

Daarom zie je in de betere behandeltrajecten een combinatie van:

• medische behandeling van de apneu (CPAP, beugel, soms operatie)
• begeleiding bij voeding, liefst door iemand die ervaring heeft met slaapstoornissen
• rustige en haalbare opbouw van beweging, niet meteen heroïsche sportschoolschema’s

Bij sommige mensen met morbide obesitas komt bariatrische chirurgie (maagverkleining of -omleiding) in beeld. Interessant detail: bij een deel van deze groep verbetert de slaapapneu sterk na zo’n ingreep, maar verdwijnt die niet altijd helemaal. De anatomische aanleg van de luchtweg blijft namelijk hetzelfde.

De misvatting dat afvallen alles oplost

Ja, gewichtsverlies kan de ernst van slaapapneu verminderen. Soms zelfs zodanig dat de apneus bijna verdwijnen. Maar het idee dat afvallen automatisch betekent dat je nooit meer slaapapneu hebt, is te rooskleurig.

Er zijn genoeg mensen die 10, 20 kilo afvallen, zich beter voelen, stoppen met hun CPAP en na een tijdje weer langzaam terugvallen in dezelfde klachten. Niet altijd omdat ze zijn aangekomen, maar omdat de onderliggende bouw van hun keel en kaak nog steeds gevoelig is voor dichtklappen.

Het eerlijke verhaal:

• Bij lichte tot matige slaapapneu kan afvallen soms voldoende zijn om zonder apparaat verder te gaan, onder controle van een arts.
• Bij ernstige slaapapneu is afvallen bijna altijd zinvol, maar zelden de enige maatregel.
• Stoppen met CPAP of beugel doe je nooit op eigen houtje, altijd na nieuw slaaponderzoek.

Hoe herken je of jouw overgewicht meer is dan “een paar kilo te veel” in dit verhaal?

Je hoeft geen arts te zijn om te merken dat er iets niet klopt. Let vooral op de combinatie van signalen.

Verdacht wordt het als je:

• flink snurkt, vaak met pauzes ertussen
• overdag zó moe bent dat je indut tijdens tv kijken, lezen of zelfs in vergaderingen
• wakker wordt met een droge mond of keelpijn
• vaak met hoofdpijn opstaat
• ‘s nachts regelmatig naar de wc moet
• moeite hebt om af te vallen, hoe hard je ook je best doet

Als een partner aangeeft dat je adem soms stopt, is dat eigenlijk een no-brainer: dan hoort daar een verwijzing naar een slaapcentrum bij. Niet na drie jaar “eerst maar eens afvallen”, maar gewoon nu.

Wat kun je zelf vandaag al anders doen?

Nee, dit wordt geen lijstje met magische tips waardoor je morgen fris en slank wakker wordt. Maar er zijn wel stappen die je meteen kunt zetten, naast alles wat een arts of slaapcentrum kan doen.

• Neem de klachten serieus. Als jij of je partner apneu-achtige ademstops opmerkt, schrijf het op. Hoe vaak, hoe lang ongeveer, hoe klinken ze?
• Ga naar de huisarts met een concreet verhaal: snurken, ademstops, overmatige slaperigheid, overgewicht. Vraag gericht om beoordeling op slaapapneu.
• Kijk nuchter naar je avondpatroon. Alcohol ontspant de keelspieren extra en maakt apneus vaak erger. Laat die late borrel eens een week staan en kijk of je partner verschil merkt.
• Probeer (voorzichtig) wat meer dagelijkse beweging in te bouwen. Geen marathon, maar een extra wandeling na het eten kan al helpen voor je algehele gezondheid en gewichtsregulatie.

En heel belangrijk: geef jezelf niet de schuld. Je hebt niet “gewoon te weinig discipline”. Je vecht tegen een lichaam dat door slechte slaap in een soort overlevingsstand staat. Dat vraagt om medische hulp én leefstijl, niet om schaamte.

Wanneer moet je echt aan de bel trekken?

Als je dit leest en denkt: dit ben ik, of dit is mijn partner, wacht dan niet tot de volgende gezondheidscrisis. Zeker niet als er al andere risicofactoren spelen, zoals hoge bloeddruk, diabetes type 2, hart- en vaatziekten of ernstig overgewicht.

Een goed startpunt voor betrouwbare informatie in Nederland is de huisartseninformatie op Thuisarts. Daar vind je ook hoe een slaaponderzoek ongeveer verloopt. Voor bredere info over slaap en hersengezondheid kun je kijken bij de Hersenstichting. En voor praktische uitleg over snurken en slaapapneu zijn sites als Slaapinstituut nuttig.

Maar uiteindelijk begint het bij één simpele stap: hardop zeggen dat dit niet normaal is. Niet voor jou, niet voor je relatie en zeker niet voor je hart.

Veelgestelde vragen over slaapapneu en overgewicht

Verdwijnt mijn slaapapneu als ik 10 kilo afval?

Dat kan, maar het hoeft niet. Bij sommige mensen met milde slaapapneu is gewichtsverlies genoeg om de klachten sterk te verminderen. Bij anderen blijven er toch nog apneus over, omdat de bouw van de keel en kaak daar gevoelig voor blijft. Laat altijd met een nieuw slaaponderzoek controleren of de apneu echt weg is voordat je stopt met behandeling.

Is slaapapneu vooral een mannenprobleem door bierbuiken?

Mannen met buikvet hebben inderdaad een hoger risico, maar vrouwen zijn absoluut niet “veilig”. Zeker na de overgang neemt bij vrouwen de kans op slaapapneu flink toe, ook bij matig overgewicht. Het beeld van de dikke, snurkende man is dus te simpel en werkt misleidend.

Helpt alleen op je zij slapen als je te zwaar bent en snurkt?

Bij sommige mensen wel een beetje, vooral als de apneu vooral optreedt als ze op de rug liggen. Maar bij duidelijk overgewicht en forse klachten is dit zelden genoeg. Zijligging kan een onderdeel zijn van de aanpak, maar vervangt geen medische beoordeling of behandeling.

Is een CPAP-apparaat voor altijd, of alleen tot ik ben afgevallen?

Dat verschilt per persoon. Voor sommigen is CPAP een langdurige oplossing, voor anderen tijdelijk totdat gewicht en leefstijl zijn verbeterd. Of je veilig kunt stoppen, bepaal je nooit zelf, maar altijd samen met je arts op basis van nieuw slaaponderzoek.

Kan ik beter wachten met een slaaponderzoek tot ik eerst wat kilo’s kwijt ben?

Nee, dat is meestal geen goed idee. Juist omdat slaapapneu het afvallen moeilijker maakt, is het zinvoller om de apneu eerst in kaart te brengen en zo nodig te behandelen. Daarna heb je een veel eerlijkere uitgangspositie om gewicht aan te pakken.